Prakarana 12

Verse 242 (छंद)

किए सुखी कहि बानी सुधा सम बल तुम्हारें रिपु हयो। पायो बिभीषन राज तिहुँ पुर जसु तुम्हारो नित नयो।। मोहि सहित सुभ कीरति तुम्हारी परम प्रीति जो गाइहैं। संसार सिंधु अपार पार प्रयास बिनु नर पाइहैं।।

kiye sukhī kahi bānī sudhā-sama bala tumhāreṃ ripu hayo. pāyo bibhīṣana rāja tihuṃ pura jasu tumhāro nita nayo.. mohi sahita subha kīrati tumhārī parama prīti jo gāihiṃ. saṃsāra siṃdhu apāra pāra prayāsa binu nara pāihiṃ..

With nectar-like words he made them glad: by your might the foe has been destroyed. Vibhishana has obtained the kingdom; through the three worlds your glory is ever new. Whoever sings your auspicious fame with supreme love—together with me— will cross the boundless ocean of the world without laborious striving.

Verse 243 (दोहा/सोरठा)

प्रभु के बचन श्रवन सुनि नहिं अघाहिं कपि पुंज। बार बार सिर नावहिं गहहिं सकल पद कंज।।106।।

prabhu ke bacana śravaṇa suni nahiṃ aghāhiṃ kapi puṃja. bāra bāra sir nāvahiṃ gahahiṃ sakala pada kaṃja..106..

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବଚନ କାନରେ ଶୁଣି ବାନରଦଳ କେବେ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କ କମଳଚରଣକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। (106)

Verse 244 (चौपाई)

पुनि प्रभु बोलि लियउ हनुमाना। लंका जाहु कहेउ भगवाना।। समाचार जानकिहि सुनावहु। तासु कुसल लै तुम्ह चलि आवहु।। तब हनुमंत नगर महुँ आए। सुनि निसिचरी निसाचर धाए।। बहु प्रकार तिन्ह पूजा कीन्ही। जनकसुता देखाइ पुनि दीन्ही।। दूरहि ते प्रनाम कपि कीन्हा। रघुपति दूत जानकीं चीन्हा।। कहहु तात प्रभु कृपानिकेता। कुसल अनुज कपि सेन समेता।। सब बिधि कुसल कोसलाधीसा। मातु समर जीत्यो दससीसा।। अबिचल राजु बिभीषन पायो। सुनि कपि बचन हरष उर छायो।।

puni prabhu boli liyau hanumānā. laṅkā jāhu kaheu bhagavānā.. samācāra jānakīhi sunāvahu. tāsu kusala lai tumha cali āvahu.. taba hanumaṃta nagara mahuṃ āe. suni nisi-carī nisācara dhāe.. bahu prakāra tinh pūjā kīnhī. janaka-sutā dekhāi puni dīnhī.. dūrahi te pranāma kapi kīnhā. raghupati dūta jānakīṃ cīnhā.. kahahu tāta prabhu kṛpā-niketā. kusala anuj kapi sena sametā.. saba bidhi kusala kosalādhīsā. mātu samara jītyo das-sīsā.. abicala rāju bibhīṣana pāyo. suni kapi bacana haraṣa ura chāyo..

Then the Lord summoned Hanuman: “Go to Lanka,” said the Blessed One. “Tell Janaki the news, and bring back word of her welfare.” Hanuman then entered the city; hearing of it, the rākṣasīs and rākṣasas ran forth. In many ways they honored him, and again showed him to the daughter of Janaka. From afar the monkey made obeisance; Janaki recognized him as Raghuapati’s envoy. “Tell me, dear child—how fares the Lord, the abode of grace? And how fares his younger brother, along with the monkey host?” “In every way the Lord of Kosala is well. Mother, in battle he has conquered the ten-headed foe. Vibhishana has obtained an unshakable kingdom.” Hearing the monkey’s words, joy spread through her heart.

Verse 245 (छंद)

अति हरष मन तन पुलक लोचन सजल कह पुनि पुनि रमा। का देउँ तोहि त्रेलोक महुँ कपि किमपि नहिं बानी समा। सुनु मातु मैं पायो अखिल जग राजु आजु न संसयं। रन जीति रिपुदल बंधु जुत पस्यामि राममनामयं।।

ati haraṣa mana tana pulaka locana sajala kaha puni puni ramā. kā deuँ tohi treloka mahuँ kapi kimapi nahiṃ bānī samā.. sunu mātu maiṃ pāyo akhila jaga rāju āju na saṃsayaṃ. rana jīti ripudala baṃdhu juta pasyāmi rāmamanāmayaṃ..

ଆନନ୍ଦରେ ଅତିଶୟ ବିହ୍ୱଳ—ସମଗ୍ର ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସୀତା ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ: “ହେ ବାନର! ମୁଁ ତୁମକୁ କ’ଣ ଦେବି? ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଶବ୍ଦରେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏନି। ଶୁଣ, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ: ଆଜି ମୁଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟାଧିକାର ପାଇଲି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧ ଜିତି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ପରାଜିତ କରି, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୁଃଖ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଦର୍ଶନ କରିବି।”

Verse 246 (दोहा/सोरठा)

सुनु सुत सदगुन सकल तव हृदयँ बसहुँ हनुमंत। सानुकूल कोसलपति रहहुँ समेत अनंत।।107।।

sunu suta sadguṇa sakala tava hṛdayaṁ basahuṁ hanumanta | sānukūla kosalapati rahahuṁ sameta anaṁta ||107||

ଶୁଣ, ମୋ ପୁତ୍ର: ହେ ହନୁମାନ, ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣ ତୁମ ହୃଦୟରେ ନିବାସ କରୁନ୍ତୁ। ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଓ ମହିମାର କୋସଲେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ସଦା ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ରହୁନ୍ତୁ।

Verse 247 (चौपाई)

अब सोइ जतन करहु तुम्ह ताता। देखौं नयन स्याम मृदु गाता।। तब हनुमान राम पहिं जाई। जनकसुता कै कुसल सुनाई।। सुनि संदेसु भानुकुलभूषन। बोलि लिए जुबराज बिभीषन।। मारुतसुत के संग सिधावहु। सादर जनकसुतहि लै आवहु।। तुरतहिं सकल गए जहँ सीता। सेवहिं सब निसिचरीं बिनीता।। बेगि बिभीषन तिन्हहि सिखायो। तिन्ह बहु बिधि मज्जन करवायो।। बहु प्रकार भूषन पहिराए। सिबिका रुचिर साजि पुनि ल्याए।। ता पर हरषि चढ़ी बैदेही। सुमिरि राम सुखधाम सनेही।। बेतपानि रच्छक चहुँ पासा। चले सकल मन परम हुलासा।। देखन भालु कीस सब आए। रच्छक कोपि निवारन धाए।। कह रघुबीर कहा मम मानहु। सीतहि सखा पयादें आनहु।। देखहुँ कपि जननी की नाईं। बिहसि कहा रघुनाथ गोसाई।। सुनि प्रभु बचन भालु कपि हरषे। नभ ते सुरन्ह सुमन बहु बरषे।। सीता प्रथम अनल महुँ राखी। प्रगट कीन्हि चह अंतर साखी।।

aba soi jatana karahu tumha tātā | dekhauṁ nayana syāma mṛdu gātā || taba hanumāna rāma pahiṁ jāī | janakasutā kai kusala sunāī || suni saṁdesu bhānukulabhūṣana | boli liye jubarāja bibhīṣana || mārutasuta ke saṅga sidhāvahu | sādara janakasutahi lai āvahu || turatahiṁ sakala gae jahaṁ sītā | sevahiṁ saba nisicarīṁ binītā || begi bibhīṣana tinhahi sikhāyo | tinh bahu bidhi majjana karavāyo || bahu prakāra bhūṣana pahirāe | sibikā rucira sāji puni lyāe || tā para haraṣi caṛhī baidehī | sumiri rāma sukhadhāma sanehī || betapāni racchaka cahuṁ pāsā | cale sakala mana parama hulāsā || dekhana bhālu kīsa saba āe | racchaka kopi nivārana dhāe || kaha raghubīra kahā mama mānahu | sītahi sakhā payādeṁ ānahu || dekhahuṁ kapi jananī kī nāīṁ | bihasi kahā raghunātha gosāī || suni prabhu bacana bhālu kapi haraṣe | nabha te suranha sumana bahu baraṣe || sītā prathama anala mahuṁ rākhī | pragaṭ kīnhi caha antara sākhī ||

“Now, dear one, make that very arrangement: let my eyes behold the dark-hued Lord with His gentle frame.” Then Hanuman went to Rama and told Him of Janaka’s daughter’s welfare. Hearing the message, the Sun-race’s ornament summoned the crown-prince Vibhishana: “Depart with the Wind-god’s son; with due honor bring Janaka’s daughter here.” At once they all went where Sita was; all the female demons served her, now subdued. Quickly Vibhishana instructed them and had them bathe her in many ways; they dressed her in various ornaments and brought a splendidly adorned palanquin. Joyfully Vaidehi mounted it, remembering Rama, the abode of bliss, the beloved. Guards with staves in hand surrounded her on every side; all moved on with hearts filled with great delight. The bears and monkeys came to see; the guards rushed angrily to keep them back. Rama said: “What is this pride? Bring Sita on foot, my friend.” “Look upon her as a mother,” said Raghunath, smiling. Hearing the Lord’s words, bears and monkeys rejoiced; from the sky the gods rained down many flowers. Sita first entered the fire, wishing to make her inner truth a public witness.

Verse 248 (दोहा/सोरठा)

तेहि कारन करुनानिधि कहे कछुक दुर्बाद। सुनत जातुधानीं सब लागीं करै बिषाद।।108।।

tehi kārana karunānidhi kahe kachuka durbāda | sunata jātudhānīṁ saba lāgīṁ karai biṣāda ||108||

ଏହି କାରଣରୁ କରୁଣାସାଗର ପ୍ରଭୁ କିଛି କଠୋର ବଚନ କହିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ନିରାଶ ଓ ମନମରା ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

Verse 249 (चौपाई)

प्रभु के बचन सीस धरि सीता। बोली मन क्रम बचन पुनीता।। लछिमन होहु धरम के नेगी। पावक प्रगट करहु तुम्ह बेगी।। सुनि लछिमन सीता कै बानी। बिरह बिबेक धरम निति सानी।। लोचन सजल जोरि कर दोऊ। प्रभु सन कछु कहि सकत न ओऊ।। देखि राम रुख लछिमन धाए। पावक प्रगटि काठ बहु लाए।। पावक प्रबल देखि बैदेही। हृदयँ हरष नहिं भय कछु तेही।। जौं मन बच क्रम मम उर माहीं। तजि रघुबीर आन गति नाहीं।। तौ कृसानु सब कै गति जाना। मो कहुँ होउ श्रीखंड समाना।।

prabhu ke bacana sīsa dhari sītā | bolī mana krama bacana punītā || lachimana hohu dharama ke negī | pāvaka pragaṭa karahu tumha begī || suni lachimana sītā kai bānī | biraha bibeka dharama niti sānī || locana sajala jori kara doū | prabhu sana kachu kahi sakata na oū || dekhi rāma rukha lachimana dhāe | pāvaka pragaṭi kāṭha bahu lāe || pāvaka prabala dekhi baidehī | hṛdayaṁ haraṣa nahiṁ bhaya kachu tehī || jauṁ mana baca krama mama ura māhīṁ | taji raghubīra āna gati nāhīṁ || tau kṛsānu saba kai gati jānā | mo kahuṁ hou śrīkhaṇḍa samānā ||

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରେ ଧରି, ମନ-ଚରିତ୍ର-ବାଣୀରେ ପବିତ୍ର ସୀତା କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧର୍ମର ନିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଅ; ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କର।” ସୀତାଙ୍କ ଏହି ବିରହ-ବିବେକ-ଧର୍ମନୀତିରେ ଭିଜା ବଚନ ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଆଖି ଲୁହେ ଭରିଗଲା; ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦେଖି, ସେ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ, ବହୁ କାଠ ଆଣି ଅଗ୍ନିକୁ ଭଡ଼ଭଡ଼ିଆ କରି ଜ୍ୱଳାଇଦେଲେ। ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ବୈଦେହୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ହେଲା, ଭୟ ମାତ୍ର ନ ଥିଲା। ସେ କହିଲେ— “ଯଦି ମୋ ମନେ, ବାଣୀରେ ଓ କର୍ମରେ ରଘୁବୀର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ତେବେ ସର୍ବାନ୍ତଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିଦେବ ମୋତେ ଚନ୍ଦନ ପରି କରନ୍ତୁ— ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର।”

Verse 250 (छंद)

श्रीखंड सम पावक प्रबेस कियो सुमिरि प्रभु मैथिली। जय कोसलेस महेस बंदित चरन रति अति निर्मली।। प्रतिबिंब अरु लौकिक कलंक प्रचंड पावक महुँ जरे। प्रभु चरित काहुँ न लखे नभ सुर सिद्ध मुनि देखहिं खरे।।1।। धरि रूप पावक पानि गहि श्री सत्य श्रुति जग बिदित जो। जिमि छीरसागर इंदिरा रामहि समर्पी आनि सो।। सो राम बाम बिभाग राजति रुचिर अति सोभा भली। नव नील नीरज निकट मानहुँ कनक पंकज की कली।।2।।

śrīkhaṇḍa sama pāvaka prabesa kiyo sumiri prabhu maithilī | jaya kosalesa mahesa bandita carana rati ati nirmalī || pratibiṁba aru laukika kalaṅka pracaṇḍa pāvaka mahuṁ jare | prabhu carita kāhūṁ na lakhe nabha sura siddha muni dekhahiṁ khare ||1|| dhari rūpa pāvaka pāni gahi śrī satya śruti jaga bidita jo | jimi chīrasāgara iṁdirā rāmahi samarpī āni so || so rāma bāma bibhāga rājati rucira ati sobhā bhalī | nav nīla nīraja nikaṭa mānahuṁ kanaka paṅkaja kī kalī ||2||

ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୈଥିଲୀ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ— ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦନରେ ପସିବା। ମହେଶ ଯାହାଙ୍କ ଚରଣକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେ କୋସଳେଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣପ୍ରେମ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ଥିଲା। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ଛାୟାମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଓ ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ କଳଙ୍କ ଜଳିଗଲା— ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା କେହି ମାପିପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଋଷିମୁନିମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ। (1) ତାପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଶ୍ରୁତି ପ୍ରକାଶ କରେ ଓ ଜଗତ ଜାଣେ, ସେ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ— ଯେପରି କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଆଣି ଅର୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶ୍ରୀରାମ ଅତିଶୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଶୋଭିଲେ— ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳି ପାଖରେ ନବନୀଳ କମଳ ଫୁଲ। (2)

Verse 251 (दोहा/सोरठा)

बरषहिं सुमन हरषि सुन बाजहिं गगन निसान। गावहिं किंनर सुरबधू नाचहिं चढ़ीं बिमान।।109(क)।।

baraṣahiṃ sumana haraṣi suni bājahĩ gagana nisāna | gāvahĩ kiṃnara surabadhū nācahĩ caṛhīṃ bimāna ||109(ka)||

ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ, ଆକାଶରେ ବିଜୟ-ନଗାଡ଼ା ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। କିନ୍ନରମାନେ ଗାଇଲେ, ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 252 (चौपाई)

जनकसुता समेत प्रभु सोभा अमित अपार। देखि भालु कपि हरषे जय रघुपति सुख सार।।109(ख)।।

janakasutā sameta prabhu sobhā amita apāra | dekhi bhālu kapi haraṣe jaya raghupati sukha sāra ||109(kha)||

ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସହ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶୋଭା ଅପାର ଓ ଅସୀମ ହୋଇଉଠିଲା। ତାହା ଦେଖି ଭାଲୁ ଓ ବାନରମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଡାକିଲେ— “ରଘୁପତିଙ୍କୁ ଜୟ! ସେ ଆନନ୍ଦର ସାରସ୍ୱରୂପ!”

Verse 253 (दोहा/सोरठा)

तब रघुपति अनुसासन पाई। मातलि चलेउ चरन सिरु नाई।। आए देव सदा स्वारथी। बचन कहहिं जनु परमारथी।। दीन बंधु दयाल रघुराया। देव कीन्हि देवन्ह पर दाया।। बिस्व द्रोह रत यह खल कामी। निज अघ गयउ कुमारगगामी।। तुम्ह समरूप ब्रह्म अबिनासी। सदा एकरस सहज उदासी।। अकल अगुन अज अनघ अनामय। अजित अमोघसक्ति करुनामय।। मीन कमठ सूकर नरहरी। बामन परसुराम बपु धरी।। जब जब नाथ सुरन्ह दुखु पायो। नाना तनु धरि तुम्हइँ नसायो।। यह खल मलिन सदा सुरद्रोही। काम लोभ मद रत अति कोही।। अधम सिरोमनि तव पद पावा। यह हमरे मन बिसमय आवा।। हम देवता परम अधिकारी। स्वारथ रत प्रभु भगति बिसारी।। भव प्रबाहँ संतत हम परे। अब प्रभु पाहि सरन अनुसरे।।

taba raghupati anusāsana pāī | mātali caleu carana siru nāī || āe deva sadā svārathī | bacana kahahĩ janu paramārathī || dīna bandhu dayāla raghurāyā | deva kīnhi devanha para dāyā || bisva droha rata yaha khala kāmī | nija agha gayau kumāragagāmī || tumha samarūpa brahma abināsī | sadā ekarasa sahaja udāsī || akala aguna aja anagha anāmay | ajita amoghasakti karuṇāmay || mīna kamaṭha sūkara naraharī | bāmana parasurāma bapu dharī || jaba jaba nātha suranha dukhu pāyo | nānā tanu dhari tumhaĩ nasāyo || yaha khala malina sadā suradrohī | kāma lobha mada rata ati kohī || adhama siromaṇi tava pada pāvā | yaha hamare mana bisamaya āvā || hama devatā parama adhikārī | svāratha rata prabhu bhagati bisārī || bhava prabāhaṃ santata hama pare | aba prabhu pāhi sarana anusare ||

Then, having received Rāghupati’s command, Mātali departed, bowing his head at the Lord’s feet. The gods arrived—ever self-seeking—yet spoke as though they were expounding the highest good. ‘O compassionate king of Raghu, friend of the poor! You have shown mercy even to the gods. This lustful villain is set on hostility to the world; by his own sin he has gone astray. You are the imperishable Brahman, of the same essence in all, ever of one undivided being—naturally serene and detached. Beyond limitation, without attributes, unborn, stainless, unailing; unconquered, of unfailing power, made of compassion. Assuming bodies as Fish, Tortoise, Boar, Man-Lion, Dwarf, and Paraśurāma, Whenever, O Lord, the gods suffered distress, you took diverse forms and destroyed their affliction. This foul one is ever impure, ever an enemy of the gods—engrossed in lust, greed, pride, and fierce wrath. That the chief of the vile has obtained your feet—this has filled our minds with wonder. We gods claim the highest privilege, yet, intent on self-interest, we have forgotten devotion to you. We have long been borne along in the flood of becoming; now, O Lord, protect us—we take refuge and follow your shelter.’

Verse 254 (छंद)

करि बिनती सुर सिद्ध सब रहे जहँ तहँ कर जोरि। अति सप्रेम तन पुलकि बिधि अस्तुति करत बहोरि।।110।।

kari binatī sura siddha saba rahe jahaṃ tahaṃ kara jori | ati saprema tana pulaki bidhi astuti karata bahori ||110||

ବିନତି କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ସେଉଁଠି ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ପୁଣି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 255 (दोहा/सोरठा)

जय राम सदा सुखधाम हरे। रघुनायक सायक चाप धरे।। भव बारन दारन सिंह प्रभो। गुन सागर नागर नाथ बिभो।। तन काम अनेक अनूप छबी। गुन गावत सिद्ध मुनींद्र कबी।। जसु पावन रावन नाग महा। खगनाथ जथा करि कोप गहा।। जन रंजन भंजन सोक भयं। गतक्रोध सदा प्रभु बोधमयं।। अवतार उदार अपार गुनं। महि भार बिभंजन ग्यानघनं।। अज ब्यापकमेकमनादि सदा। करुनाकर राम नमामि मुदा।। रघुबंस बिभूषन दूषन हा। कृत भूप बिभीषन दीन रहा।। गुन ग्यान निधान अमान अजं। नित राम नमामि बिभुं बिरजं।। भुजदंड प्रचंड प्रताप बलं। खल बृंद निकंद महा कुसलं।। बिनु कारन दीन दयाल हितं। छबि धाम नमामि रमा सहितं।। भव तारन कारन काज परं। मन संभव दारुन दोष हरं।। सर चाप मनोहर त्रोन धरं। जरजारुन लोचन भूपबरं।। सुख मंदिर सुंदर श्रीरमनं। मद मार मुधा ममता समनं।। अनवद्य अखंड न गोचर गो। सबरूप सदा सब होइ न गो।। इति बेद बदंति न दंतकथा। रबि आतप भिन्नमभिन्न जथा।। कृतकृत्य बिभो सब बानर ए। निरखंति तवानन सादर ए।। धिग जीवन देव सरीर हरे। तव भक्ति बिना भव भूलि परे।। अब दीन दयाल दया करिऐ। मति मोरि बिभेदकरी हरिऐ।। जेहि ते बिपरीत क्रिया करिऐ। दुख सो सुख मानि सुखी चरिऐ।। खल खंडन मंडन रम्य छमा। पद पंकज सेवित संभु उमा।। नृप नायक दे बरदानमिदं। चरनांबुज प्रेम सदा सुभदं।।

jaya rāma sadā sukhadhāma hare | raghunāyaka sāyaka cāpa dhare || bhava bārana dārana siṃha prabho | guṇa sāgara nāgara nātha bibhō || tana kāma aneka anūpa chabī | guṇa gāvata siddha munīṃdra kabī || jasu pāvana rāvana nāga mahā | khaganātha jathā kari kōpa gahā || jana raṃjana bhaṃjana sōka bhayaṃ | gatakrōdha sadā prabhu bōdhamayaṃ || avatāra udāra apāra guṇaṃ | mahi bhāra vibhaṃjana gyānaghanaṃ || aja byāpaka ekamanādi sadā | karuṇākara rāma namāmi mudā || raghubansa bibhūṣana dūṣaṇa hā | kṛta bhūpa bibhīṣaṇa dīna rahā || guṇa gyāna nidhāna amāna ajaṃ | nita rāma namāmi bibhūṃ birajaṃ || bhujadaṃḍa pracaṃḍa pratāpa balaṃ | khala bṛṃda nikaṃda mahā kusalaṃ || binu kārana dīna dayāla hitaṃ | chabidhāma namāmi ramā sahitaṃ || bhava tāraṇa kāraṇa kāja paraṃ | mana saṃbhava dāruṇa dōṣa haraṃ || sara cāpa manōhara trōṇa dharaṃ | jara-jāruṇa lōcana bhūpabaraṃ || sukha maṃdira suṃdara śrīramanaṃ | mada māra mudhā mamatā samanaṃ || anavādya akhaṃḍa na gōcara gō | sabarūpa sadā saba hōi na gō || iti bēda badaṃti na daṃtakathā | rabi ātapa bhinnamabhinna jathā || kṛtakṛtya bibhō saba bānara ē | nirakhaṃti tavānana sādara ē || dhiga jīvana dēva sarīra harē | tava bhakti binā bhava bhūli parē || aba dīna dayāla dayā kari-ai | mati mōri bibhēdakarī hari-ai || jehi tē biparīta kriyā kari-ai | dukha sō sukha māni sukhī cari-ai || khala khaṃḍana maṃḍana ramya kṣamā | pada paṃkaja sēvita saṃbhu umā || nṛpa nāyaka dē baradānamidaṃ | caraṇāṃbuja prēma sadā subhadaṃ ||

Victory to Rāma, ever the abode of bliss, the Lord who bears the bow and arrow—Raghu’s leader! O Lion who tears apart saṃsāra, ocean of virtues, urbane Master, sovereign Lord! Your body’s beauty is manifold and incomparable; siddhas, great sages, and poets sing your virtues. Your pure fame seized Rāvaṇa, that mighty serpent, as the Lord of birds once seized a serpent in wrath. Delighter of beings, destroyer of sorrow and fear—ever free of anger, the Lord made of awakening. Noble incarnation, of limitless virtues—crusher of earth’s burden, a mass of knowledge! Unborn, all-pervading, one, beginningless forever—compassionate Rāma, I bow in joy. Ornament of Raghu’s line, destroyer of दोष—Vibhīṣaṇa, made king, remained humble. Treasure-house of virtue and wisdom, without pride, unborn—ever I bow to the stainless Lord Rāma. Arms like mighty pillars, fierce in valor and strength—supremely skilled in annihilating hosts of the wicked. Causelessly kind to the lowly, intent on their good—radiant Lord, I bow to you with Ramā. Supreme in purpose, the cause of ferrying across—remover of the mind-born dreadful faults. Bearing lovely arrows, bow, and quiver—best of kings, with reddish-brown eyes. Beautiful, joy-giving, beloved of Śrī—destroyer of vain pride, pacifier of delusion and possessiveness. Faultless, indivisible, beyond the senses—ever of all forms, yet not exhausted by all that is. So the Vedas declare; it is no idle tale—like sun and sunlight, different yet not different. All the monkeys, their task fulfilled, gaze reverently upon your face. Accursed is life, O Lord, and even a godly body, if—without your devotion—we fall, deluded, into saṃsāra. Now, O compassionate to the poor, show mercy; remove my dividing, dualizing intellect. So that I may not act perversely; may I take sorrow for joy and live content. Destroyer of the wicked, establisher of the good—your lovely forgiveness is served at the lotus-feet by Śiva and Umā. O king of kings, grant this boon: may love for your lotus-feet ever be auspicious.

Verse 256 (चौपाई)

तेहि अवसर दसरथ तहँ आए। तनय बिलोकि नयन जल छाए।। अनुज सहित प्रभु बंदन कीन्हा। आसिरबाद पिताँ तब दीन्हा।। तात सकल तव पुन्य प्रभाऊ। जीत्यों अजय निसाचर राऊ।। सुनि सुत बचन प्रीति अति बाढ़ी। नयन सलिल रोमावलि ठाढ़ी।। रघुपति प्रथम प्रेम अनुमाना। चितइ पितहि दीन्हेउ दृढ़ ग्याना।। ताते उमा मोच्छ नहिं पायो। दसरथ भेद भगति मन लायो।। सगुनोपासक मोच्छ न लेहीं। तिन्ह कहुँ राम भगति निज देहीं।। बार बार करि प्रभुहि प्रनामा। दसरथ हरषि गए सुरधामा।।

tehi avasara dasaratha tahã āe | tanaya biloki nayana jala chāe || anuja sahita prabhu bandana kīnhā | āsirabāda pitā̃ taba dīnhā || tāta sakala tava pun̐ya prabhāū | jītyõ ajaya nisācara rāū || suni suta bacana prīti ati bāṛhī | nayana salila romāvali ṭhāṛhī || raghupati prathama prema anumānā | citai pitahi dīnheu dṛṛha gyānā || tāte umā moccha nahĩ pāyo | dasaratha bheda bhagati mana lāyo || sagunopāsaka moccha na lehī̃ | tinh kahũ rāma bhagati nija dehī̃ || bāra bāra kari prabhuhi pranāmā | dasaratha haraṣi gae suradhāmā ||

At that moment Dasharatha came there; beholding his son, his eyes were veiled with tears. The Lord, with His younger brother beside Him, bowed in reverence; then the father bestowed his blessing. “My child, all this is the fruit of your merit’s power—you have conquered the unconquerable king of the night-roamers.” Hearing his son’s words, his love surged; tears flowed, and the hair on his body stood erect. Raghupati, discerning first the nature of that love, looked upon His father and imparted firm spiritual insight. Therefore, O Uma, Dasharatha did not attain final release, for he fixed his heart in devotion that preserves distinction. Those who worship the Lord in His manifest, qualified form do not take (impersonal) moksha; to them Rama grants His own devotion. Again and again bowing to the Lord, Dasharatha departed in joy to the abode of the gods.

Verse 257 (दोहा/सोरठा)

अनुज जानकी सहित प्रभु कुसल कोसलाधीस। सोभा देखि हरषि मन अस्तुति कर सुर ईस।।112।।

anuja jānakī sahita prabhu kusala kosalādhīsa | sobhā dekhi haraṣi mana astuti kara sura īsa ||112||

ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜାନକୀ ସହିତ, କୋସଳାଧିପତି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ ମଙ୍ଗଳମୟ କୁଶଳରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ। ସେଇ ତେଜ ଦେଖି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 258 (छंद)

जय राम सोभा धाम। दायक प्रनत बिश्राम।। धृत त्रोन बर सर चाप। भुजदंड प्रबल प्रताप।।1।। जय दूषनारि खरारि। मर्दन निसाचर धारि।। यह दुष्ट मारेउ नाथ। भए देव सकल सनाथ।।2।। जय हरन धरनी भार। महिमा उदार अपार।। जय रावनारि कृपाल। किए जातुधान बिहाल।।3।। लंकेस अति बल गर्ब। किए बस्य सुर गंधर्ब।। मुनि सिद्ध नर खग नाग। हठि पंथ सब कें लाग।।4।। परद्रोह रत अति दुष्ट। पायो सो फलु पापिष्ट।। अब सुनहु दीन दयाल। राजीव नयन बिसाल।।5।। मोहि रहा अति अभिमान। नहिं कोउ मोहि समान।। अब देखि प्रभु पद कंज। गत मान प्रद दुख पुंज।।6।। कोउ ब्रह्म निर्गुन ध्याव। अब्यक्त जेहि श्रुति गाव।। मोहि भाव कोसल भूप। श्रीराम सगुन सरूप।।7।। बैदेहि अनुज समेत। मम हृदयँ करहु निकेत।। मोहि जानिए निज दास। दे भक्ति रमानिवास।।8।। दे भक्ति रमानिवास त्रास हरन सरन सुखदायकं। सुख धाम राम नमामि काम अनेक छबि रघुनायकं।। सुर बृंद रंजन द्वंद भंजन मनुज तनु अतुलितबलं। ब्रह्मादि संकर सेब्य राम नमामि करुना कोमलं।।

jaya rāma sobhā dhāma | dāyaka pranata bisrāma || dhṛta trona bara sara cāpa | bhujadaṇḍa prabala pratāpa ||1|| jaya dūṣaṇāri kharāri | mardana nisācara dhāri || yaha duṣṭa māreu nātha | bhae deva sakala sanātha ||2|| jaya harana dharanī bhāra | mahimā udāra apāra || jaya rāvaṇāri kṛpāla | kie jātudhāna bihāla ||3|| laṅkesa ati bala garba | kie basya sura gandharba || muni siddha nara khaga nāga | haṭhi pantha saba kẽ lāga ||4|| paradroha rata ati duṣṭa | pāyo so phalu pāpiṣṭa || aba sunahu dīna dayāla | rājīva nayana bisāla ||5|| mohi rahā ati abhimāna | nahĩ kou mohi samāna || aba dekhi prabhu pada kañja | gata māna prada dukha puñja ||6|| kou brahma nirguna dhyāva | avyakta jehi śruti gāva || mohi bhāva kosala bhūpa | śrīrāma saguna sarūpa ||7|| baidehi anuja sameta | mama hṛdayã karahu niketa || mohi jānie nija dāsa | de bhakti ramānivāsa ||8|| de bhakti ramānivāsa trāsa harana sarana sukhadāyakaṃ | sukha dhāma rāma namāmi kāma aneka chabi raghunāyakaṃ || sura bṛnda rañjana dvaṃda bhañjana manuja tanu atulita-balaṃ | brahmādi śaṅkara sebya rāma namāmi karuṇā komalaṃ ||

ଜୟ ଜୟ ରାମ—ତେଜର ଧାମ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦାତା। ତୂଣୀର ଧାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ-ଶର ସହିତ; ଅଜେୟ ପରାକ୍ରମରେ ଭରିତ ତାଙ୍କ ଭୁଜଦଣ୍ଡ। (1) ଜୟ ଜୟ ଦୂଷଣ-ଖର ସଂହାରୀ, ନିଶାଚର-ସେନାର ଦଳନକାରୀ; ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଦୁଷ୍ଟକୁ ଆପଣ ନିହତ କରିଲେ, ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ନିର୍ଭୟ ହେଲେ। (2) ଜୟ ଜୟ ଭୂଭାର ହରଣକାରୀ, ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ଦାନଶୀଳ ଓ ଅପରିମିତ; ଜୟ ଜୟ ରାବଣ-ବିରୋଧୀ କରୁଣାମୟ, ଯିଏ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନ କରିଦେଲେ। (3) ଲଙ୍କାଧିପତି ବଳ ଓ ଅହଙ୍କାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣିଥିଲା; ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ମନୁଷ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପଥରେ ସେ ବଳପୂର୍ବକ ବାଧା ଦେଉଥିଲା। (4) ପରଦ୍ରୋହରେ ସଦା ଲିପ୍ତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀଚ—ମହାପାପୀଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଫଳ ସେ ପାଇଲା। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ଦୀନଦୟାଳୁ, ହେ ବିଶାଳ କମଳନୟନ ପ୍ରଭୁ। (5) ମୁଁ ମହା ଅହଙ୍କାରରେ ଡୁବିଥିଲି—ମୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳଚରଣ ଦେଖି ମୋ ଗର୍ବ ପଳାଇଗଲା, ଦୁଃଖର ଢେର ମିଟିଗଲା। (6) କେହି ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ବେଦଗୀତ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କୋସଳରାଜ—ଶ୍ରୀରାମ, ସଗୁଣ ସାକାର ସ୍ୱାମୀ। (7) ବୈଦେହୀ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଜ ସହିତ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆପଣ ବାସ କରନ୍ତୁ। ମୋତେ ନିଜ ଦାସ ଭାବି ଜାଣନ୍ତୁ; ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଧାମ, ଭକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତୁ। (8) ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଧାମ—ଭୟହର, ଶରଣ, ସୁଖଦାତା—ଭକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ରାମ, ଆନନ୍ଦଧାମ, ଅନନ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ରଘୁନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାଳୁ, କଳହ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାଶକ, ମାନବ ରୂପରେ ଅତୁଳ ପରାକ୍ରମୀ— ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ; କରୁଣାରେ କୋମଳ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 259 (दोहा/सोरठा)

अब करि कृपा बिलोकि मोहि आयसु देहु कृपाल। काह करौं सुनि प्रिय बचन बोले दीनदयाल।।113।।

aba kari kṛpā biloki mohi āyasu dehu kṛpāla | kāha karaũ suni priya bacana bole dīna-dayāla ||113||

“ଏବେ ଦୟା କରି ମୋପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ କରୁଣାମୟ।” ଏହି ପ୍ରିୟ ବଚନ ଶୁଣି ଦୀନଦୟାଳୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ମୋତେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?”

Verse 260 (चौपाई)

सुनु सुरपति कपि भालु हमारे। परे भूमि निसचरन्हि जे मारे।। मम हित लागि तजे इन्ह प्राना। सकल जिआउ सुरेस सुजाना।। सुनु खगेस प्रभु कै यह बानी। अति अगाध जानहिं मुनि ग्यानी।। प्रभु सक त्रिभुअन मारि जिआई। केवल सक्रहि दीन्हि बड़ाई।। सुधा बरषि कपि भालु जिआए। हरषि उठे सब प्रभु पहिं आए।। सुधाबृष्टि भै दुहु दल ऊपर। जिए भालु कपि नहिं रजनीचर। रामाकार भए तिन्ह के मन। मुक्त भए छूटे भव बंधन।। सुर अंसिक सब कपि अरु रीछा। जिए सकल रघुपति कीं ईछा।। राम सरिस को दीन हितकारी। कीन्हे मुकुत निसाचर झारी।। खल मल धाम काम रत रावन। गति पाई जो मुनिबर पाव न।।

sunu surapati kapi bhālu hamāre | pare bhūmi nisacaranhi je māre || mama hita lāgi taje inha prānā | sakala jiāu suresa sujānā || sunu khagesa prabhu kai yaha bānī | ati agādha jānahin muni gyānī || prabhu saka tribhuana māri jiāī | kevala sakrahi dīnhi baṛāī || sudhā baraṣi kapi bhālu jiāe | haraṣi uṭhe saba prabhu pahĩ āe || sudhābṛṣṭi bhai duhu dala ūpara | jie bhālu kapi nahĩ rajanīcara | rāmākāra bhae tinh ke mana | mukta bhae chūṭe bhava bandhana || sura aṃsika saba kapi aru rīchā | jie sakala raghupati kī̃ īchā || rāma sarisa ko dīna hitakārī | kīnhe mukuta nisācara jhārī || khala mala dhāma kāma rata rāvan | gati pāī jo munibara pāva na ||

“ଶୁଣନ୍ତୁ ଦେବରାଜ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମ ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରି ହତ କରିଛନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ ସେମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଇନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ହେ ଖଗେଶ! ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ବାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଗାଧ—ଏହିପରି ମୁନି ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ତିନି ଲୋକକୁ ମାରିବା ଓ ଜୀବନ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ; ତଥାପି ଏହି ମହିମା ଏକା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଅମୃତ ବର୍ଷା କରି ଇନ୍ଦ୍ର ବାନର ଓ ଭାଲୁମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଇ ସେନା ଉପରେ ଅମୃତଧାରା ପଡ଼ିଲା; ଭାଲୁ-ବାନର ଜୀବିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଶାଚରମାନେ ନୁହେଁ। ରାମଙ୍କ ରୂପ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆକାର ନେଲା; ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ଭବବନ୍ଧନ କଟିଗଲା। ସମସ୍ତ ବାନର ଓ ଭାଲୁ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଥିଲେ; ରଘୁପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମାତ୍ର ସେମାନେ ପୁନଃଜୀବିତ ହେଲେ। ଦୀନବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କ ସମାନ କିଏ? ସେ ରାକ୍ଷସ-ସମୂହକୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ। କାମରେ ମଗ୍ନ, ମଳିନତା ଓ ଅଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ରାବଣ—ଏମିତି ଗତି ପାଇଲା, ଯାହା ମହା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 261 (दोहा/सोरठा)

सुमन बरषि सब सुर चले चढ़ि चढ़ि रुचिर बिमान। देखि सुअवसरु प्रभु पहिं आयउ संभु सुजान।।114(क)।। परम प्रीति कर जोरि जुग नलिन नयन भरि बारि। पुलकित तन गदगद गिराँ बिनय करत त्रिपुरारि।।114(ख)।।

sumana baraṣi saba sura cale caṛhi-caṛhi rucira bimāna | dekhi su-avasaru prabhu pahiṁ āyu sambhu sujāna ||114(ka)|| parama prīti kari jori juga nalina nayana bhari bāri | pulakita tana gadagada girāṁ binaya karata tripurāri ||114(kha)||

ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ଅତି ଗାଢ଼ ପ୍ରେମରେ ହାତ ଯୋଡ଼ିଲେ; ତାଙ୍କ କମଳନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା। ଦେହ ପୁଲକିତ, କଣ୍ଠ ଗଦ୍ଗଦ—ତ୍ରିପୁରାରି ଦୀନଭାବେ ବିନତି କଲେ।