Shloka 21

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49)

Aṅgada Re-energizes the Southern Search Party

Devanagari script

ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किञ्चिद्भग्नपरिश्रमाः।पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्।।।।

Transliteration

te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiñcid bhagnapariśramāḥ | punar evodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam ||

Translation

କିଛିକ୍ଷଣ ବିଶ୍ରାମ କରି ଶ୍ରମ କିଛି ହ୍ରାସ ପାଇଲାପରେ, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ସମଗ୍ର ଖୋଜିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Word by Word

• ते: they
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; सर्वनाम

• मुहूर्तम्: for a moment
• मुहूर्तम्: Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: muhūrta (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कालावधि

• समाश्वस्ताः: rested/recovered
• समाश्वस्ताः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: sam-ā-śvas (श्वस् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), प्रथमा-विभक्तिः, पुंलिङ्गे, बहुवचनम्; ‘having recovered/breathed easy’

• किञ्चित्: a little
• किञ्चित्: Pramana (प्रमाण/परिमाण)
• Type: Indeclinable
• Root: kiñcit (अव्यय/सर्वनाम-नपुंसक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; परिमाणवाचक (a little)

• भग्नपरिश्रमाः: with fatigue somewhat relieved
• भग्नपरिश्रमाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: bhagna-pariśrama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; तत्पुरुष-समासः (भग्नः परिश्रमः येषाम् = fatigue broken/relieved)

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: punar (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण ‘again’

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: eva (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis)

• उद्यताः: ready/intent
• उद्यताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ud-yata (यत् धातु/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषण ‘ready/intent’

• कृत्स्नाम्: entire
• कृत्स्नाम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kṛtsna (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (agreeing with दिशम् understood/diśam)

• मार्गितुम्: to search
• मार्गितुम्: Prayojana (प्रयोजन/उद्देश्य)
• Type: Verb
• Root: mārg (मार्ग् धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); ‘to search’

• दक्षिणाम्: southern
• दक्षिणाम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: dakṣiṇa (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (agreeing with दिशम्)

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: diś (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

Context

Resting for a while, the frustrated monkeys resumed their search throughout the southern direction.

Characters & Entities

• vānara-s
• southern direction (dakṣiṇā diś)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Perseverance in dharma: after recuperation, they return to duty with renewed resolve to complete the search.

What is the narrative situation?

The troop, refreshed, recommences the systematic search across the southern region.

Which character virtue is emphasized?

Dhṛti (steadfastness) and utsāha (re-energized effort) in service of truth and duty.