Shloka 95

Tīrtha-Māhātmya of the Sarasvatī Region and the Praise of Kurukṣetra

Pilgrimage Merits

Devanagari script

अप्येकां वाचमुत्मृज्य स्वर्गलोके महीयते । ब्रह्मवेद्यां कुरुक्षेत्रं पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्

Transliteration

apyekāṃ vācamutmṛjya svargaloke mahīyate | brahmavedyāṃ kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam

Translation

ଏହାର ପ୍ରଶଂସାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବ୍ରହ୍ମବେଦ୍ୟ, ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।

Word by Word

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle); अर्थः ‘even’

• एकाम्: one/single
• एकाम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘वाचम्’ विशेषण

• वाचम्: speech/utterance
• वाचम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• उत्मृज्य: having uttered/expressed
• उत्मृज्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: उत् + मृज् (धातु) → उत्मृज्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive); ‘उत्-मृज्’ = wiping off/uttering out (contextual)

• स्वर्गलोके: in the heavenly world
• स्वर्गलोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग-लोक (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण; ‘स्वर्गस्य लोकः’ षष्ठी-तत्पुरुष

• महीयते: is honored/glorified
• महीयते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मह् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/भावे प्रयोगः (is honored/glorified)

• ब्रह्मवेद्याम्: knowable by Brahman / by the Veda
• ब्रह्मवेद्याम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म-वेद्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘कुरुक्षेत्रम्’ विशेषण; ‘ब्रह्मणा वेद्या’ इति तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ

• कुरुक्षेत्रम्: Kurukṣetra
• कुरुक्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुरु-क्षेत्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/प्रथमा or 2nd/द्वितीया), एकवचन

• पुण्यम्: holy/meritorious
• पुण्यम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘कुरुक्षेत्रम्’ विशेषण

• ब्रह्मर्षिसेवितम्: served/visited by Brahmarṣis
• ब्रह्मर्षिसेवितम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मर्षि-सेवित (प्रातिपदिक; समास + कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘सेव्’ धातोः; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘ब्रह्मर्षिभिः सेवितम्’ तृतीया-तत्पुरुष

Speaker

Unspecified (narrative voice within the Svarga-khaṇḍa dialogue context)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: अपि+एकाम्→अप्येकाम्; वाचम्+उत्मृज्य→वाचमुत्मृज्य

Characters & Entities

• Kurukṣetra
• Brahman
• Brahmarṣis

FAQs

What does this verse reveal about the geography of sacred Tīrthas?

It presents Kurukṣetra as a preeminent sacred landscape (kṣetra) whose sanctity is validated by Vedic/spiritual authority (“brahma-vedyā”) and by the presence and practice of great seers (Brahmarṣis).

How does this verse emphasize the path of devotion or remembrance?

It suggests that even minimal engagement—merely speaking a single word in praise—can yield heavenly honor, highlighting the potency of remembrance and reverent speech toward sacred places.

What is the ethical lesson from this statement?

It encourages mindful speech and reverence: valuing holy places and traditions, and recognizing that sincere, even small, acts of respect can have significant spiritual consequences.