
The Slaying of Devāntaka, Durdharṣa, and Durmukha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଦେବାନ୍ତକ ଦାନବ ଗର୍ଜନ କରି ରଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତଥାପି ଧର୍ମ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି ବୋଲି କଥା ଆସେ। ଉପଦେଶରୂପେ କୁହାଯାଏ—ଧର୍ମର ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନିବାର୍ୟ ଅଗ୍ରଦୂତ ଭାବେ ଡାକି ଆଣେ। ଶମନ/ଯମ ଧର୍ମଦଣ୍ଡର ଅଧିକାରୀ ଭାବେ, ଏବଂ କାଳ ମୃତ୍ୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତାପରେ ବାଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ହୁଏ; ବାଣବୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଳୟସମ ଉପମା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଶମନଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ଦେବାନ୍ତକ ପତିତ ହୋଇ ନିହତ ହୁଏ। ପରେ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ କ୍ରୋଧରେ ଶମନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥାନ୍ତି; ଭାଲ, ଦଣ୍ଡ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ୍ଗ ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ଘୋର ସଂଘର୍ଷ ଘଟେ। ଅଧର୍ମର ପରିଣାମ ପତନ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ନିଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦାନବସେନା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଯାଏ।
Verse 1
व्यास उवाच । ततो देवांतको दैत्यो व्यनदत्समरं प्रति । रणं चकार धर्मेण संदष्टौष्ठपुटो बली
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ ଦୈତ୍ୟ ଦେବାନ୍ତକ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଗର୍ଜନ କଲା। ବଳବାନ ସେ ଓଠ ଚେପି ଧର୍ମନିୟମାନୁସାରେ ରଣ କଲା।
Verse 2
स गत्वा चाब्रवीद्वाक्यं सर्वलोकविगर्हितं । न जानासि महद्धर्मं दुष्ट मोहाद्यथाक्रमम्
ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ବାକ୍ୟ କହିଲା—“ଦୁଷ୍ଟ ମୋହରୁ ତୁମେ ଯଥାକ୍ରମେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାଧର୍ମକୁ ଜାଣ ନାହଁ।”
Verse 3
पापपुण्यप्रयोगेण निग्रहानुग्रहे प्रभुः । अहं च निर्मितो धात्रा करोमि तव शासनम्
ହେ ପ୍ରଭୁ! ପାପ–ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରେ।
Verse 4
न जानासि यतो धर्मं कालमृत्यु पुरःसरः । न रोगो न जरा कालो न मृत्युर्न च किंकरः
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ ନାହ, ତେଣୁ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତୁମର ଅଗ୍ରଗାମୀ। ନ ରୋଗ, ନ ଜରା, ନ କାଳ, ନ ମୃତ୍ୟୁ—ନ ତୁମର କୌଣସି କିଙ୍କର।
Verse 5
धर्मात्प्रचलितः कर्मी कष्टं याति दिवानिशम् । उक्तं वसुं महावीर्यं यमं धर्मैकसाक्षिकम्
ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କର୍ମୀ ଦିନରାତି କଷ୍ଟ ଭୋଗେ। ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ମହାବୀର୍ୟବାନ ବସୁ-ସ୍ୱରୂପ ଯମ ହିଁ ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ।
Verse 6
स जघान त्रिभिर्बाणैः कालमृत्युसमप्रभैः । प्रचिच्छेद स धर्मात्मा ते त्वन्यैर्विशिखैस्त्रिभिः
ସେ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ତିନି ବାଣରେ ପ୍ରହାର କଲା। ତାପରେ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା (ସେଗୁଡ଼ିକୁ) ଛେଦ କଲା; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ତିନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ପ୍ରତିପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 7
ततस्तूच्चैः शरैः प्राज्यैर्युगांतानलसप्रभैः । निजघान यमं संख्ये स चिच्छेद शरैः शरान्
ତାପରେ ସେ ଉଚ୍ଚରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ପ୍ରଚୁର ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲା; ଏବଂ ଯମ ନିଜ ଶରଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶରମାନଙ୍କୁ ଛେଦ କରିଦେଲେ।
Verse 8
एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धौ परस्परजयैषिणौ । जघ्नतुः समरेन्योन्यं महाबलपराक्रमौ
ଏହି ସମୟରେ, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସେହି ମହାବଳଶାଳୀ ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 9
अहोरात्रं तयोर्युद्धमवर्त्तत सुदारुणम् । एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः शक्त्या प्रशमनं रुषा
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିନରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା। ଏହି ସମୟରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଜଣେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 10
बिभेद दैत्यशार्दूलो ह्यहंकारयुतो बली । तामेवाथ रुषा धर्मो गृहीत्वा शक्तिकां द्रुतं
ଅହଂକାର ଯୁକ୍ତ ସେହି ବଳଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଘାତ କଲା। ତେବେ ଧର୍ମ କ୍ରୋଧରେ ସେହି ଶକ୍ତି (ବର୍ଚ୍ଛା) କୁ ଶୀଘ୍ର ଧରି ପକାଇଲେ।
Verse 11
निजघान तयैवामुंस्तनयोरंतरे भृशम् । स विह्वलित सर्वांगो मुखादागतशोणितः
ଏବଂ ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୈତ୍ୟର ଛାତି ମଝିରେ ଜୋରରେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ତାହାର ସମସ୍ତ ଶରୀର ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ପାଟିରୁ ରକ୍ତ ବାହାରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 12
ततः क्रुद्धो महातेजा धृत्वा दंडं सुदारुणम् । अमोघं पातयामास तस्य दैत्यस्य विग्रहे
ତା’ପରେ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଧର୍ମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ସେହି ଅମୋଘ ଦଣ୍ଡକୁ ସେହି ଦୈତ୍ୟର ଶରୀର ଉପରେ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 13
साश्वं रथं तथा सूतं योद्धारं शस्त्रसंचयम् । चकार भस्मसात्तं च शमनः क्रोधमूर्च्छितः
କ୍ରୋଧେ ମୂର୍ଛିତ ଶମନ ଅଶ୍ୱସହିତ ରଥ, ସୂତ, ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶସ୍ତ୍ରସଞ୍ଚୟକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରିଦେଲା।
Verse 14
पतिते च तथा दैत्ये दुर्धर्षो नाम दानवः । शमनं शूलहस्तस्तु प्रदुद्राव जिघांसया
ସେ ଦୈତ୍ୟ ପତିତ ହେବା ସହିତ, ଦୁର୍ଧର୍ଷ ନାମକ ଦାନବ ଶୂଳ ହାତରେ ଧରି, ଶମନକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଧାଇଲା।
Verse 15
शूलहस्तं समायांतं बडवानलसन्निभम् । आससाद रणे मृत्युः शक्तिहस्तोतिनिर्भयः
ଶୂଳଧାରୀ, ବଡ଼ବାନଳ ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ତାହାପରେ, ରଣେ ଅତିନିର୍ଭୟ ଶକ୍ତିଧାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
Verse 16
स च दृष्ट्वाऽसुरो मृत्युं शूलेनैव जघान ह । शक्तिं चैव ततो मृत्युः प्रचिक्षेप रणाजिरे
ସେ ଅସୁର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖି ଶୂଳଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲା; ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ରଣାଜିରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରୂପେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲା।
Verse 17
संदह्य सहसा शूलं वह्निकूटसमप्रभम् । दैत्यस्य हृदयं भित्वा गता सा च धरातलम्
କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅଗ୍ନିକୂଟସମ ଦୀପ୍ତ ଶୂଳ ଦହି ଦୈତ୍ୟର ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ତାପରେ ଧରାତଳକୁ ପତିତ ହେଲା।
Verse 18
सरथः स पपातोर्व्यां शक्तिजर्जरविग्रहः । अथान्यो दुर्मुखो मृत्युं कृष्टचापो महाबलः
ସେ ରଥସହିତ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲା; ଶକ୍ତିର ଆଘାତରେ ତାହାର ଦେହ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ମହାବଳୀ ଦୁର୍ମୁଖ ଧନୁ ଟାଣି ମୃତ୍ୟୁଦିଗେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 19
खड्गचर्मधरः कालो रथ एव गतोभवत् । दृष्ट्वा तं विशिखैः प्राज्यैर्जघान स यमं रणे
ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ ଧାରଣ କରିଥିବା କାଳ ରଥସ୍ଥ ଯୋଦ୍ଧା ପରି ହେଲା। ତାକୁ ଦେଖି ଯମ ରଣରେ ଅନେକ ପ୍ରବଳ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲା।
Verse 20
स चाप्लत्य रथाद्देवो ह्यसिना च सकुंडलम् । शिरश्चिच्छेद सहसा पातयित्वा च भूतले
ସେ ଦେବ ରଥରୁ ଲାଫି ଅବତରି, ଖଡ୍ଗଦ୍ୱାରା କୁଣ୍ଡଳସହିତ ତାହାର ଶିର ହଠାତ୍ ଛେଦ କରି ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଇଲା।
Verse 21
हतशेषं बलं सर्वं प्रदुद्राव दिशो दश
ବଧ ପରେ ଅଳ୍ପ ଅବଶେଷ ସହିତ ସମଗ୍ର ସେନା ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 70
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे देवांतकर्दुर्धर्षदुर्मुखवधोनाम सप्ततिमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିଖଣ୍ଡରେ ‘ଦେବାନ୍ତକ-ଦୁର୍ଧର୍ଷ-ଦୁର୍ମୁଖବଧ’ ନାମକ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।