Adhyaya 55

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । अपरं च प्रवक्ष्यामि कामेनाधिष्ठितस्य च । पुरा भागीरथी तीरे द्विजः परमहंसकः

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—କାମଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଉପାଖ୍ୟାନ ମୁଁ କହିବି। ପୁରାତନକାଳରେ ଭାଗୀରଥୀ ତଟରେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ପରମହଂସ ବସୁଥିଲେ।

Verse 2

उपदेष्टा सहस्राणां द्विजानां शांतिदः परः । एकदंडधरः साक्षात्कूर्मवद्धरणी स्थितः

ସେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କର ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ପରମ ଶାନ୍ତିଦାତା ଥିଲେ। ଏକ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି ସେ ପୃଥିବୀରେ ସାକ୍ଷାତ୍ କୂର୍ମଙ୍କ ପରି ସ୍ଥିର ଥିଲେ।

Verse 3

एकाकिनः सतस्तस्य देवागारे विनिष्कृते । पत्युर्गृहात्परं गेहं गंतुं सायं समुद्यता

ପତି ଏକାକୀ ବାହାରକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେବାଳୟରେ ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପତିଙ୍କ ଘରୁ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 4

अकस्माद्युवती नारी मिलिता रूपधारिणी । दृष्ट्वा तां भगवान्विप्रो मन्मथस्य भयार्दितः

ହଠାତ୍ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ଯୁବତୀ ନାରୀ ସେଠାରେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲା। ତାକୁ ଦେଖି ସେ ପବିତ୍ର ବିପ୍ର କାମଦେବର ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ।

Verse 5

अगारजठरे कृत्वा स चैनां प्राक्षिपत्क्षपाम् । अर्गलं सा दृढं कृत्वा देवागारे सुशोभने

ଘରର ଭିତର ଗର୍ଭକୋଠାକୁ ‘ଜଠର’ ଭାବି ସେ ତାକୁ ରାତିରେ ଭିତରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ସେ ସୁଶୋଭିତ ଦେବାଳୟରେ ଦ୍ୱାରର ଅର୍ଗଳକୁ ଦୃଢ଼ କରି ରହିଲା।

Verse 6

कदाचिदपि तं द्वारादागंतुं न ददाति ह । एवंभूतः समाधिस्थः क्षपां क्षिप्त्वा विलप्य सः

ସେ କେବେବି ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ସମାଧିସ୍ଥ ହୋଇ ସେ ରାତି କାଟି, ପରେ ବିଲାପ କରି କାନ୍ଦିଲେ।

Verse 7

चिंतयंस्तां वरारोहां द्वारि किं वा कृतं मम । एवं संचिंत्यतामाह द्वारं देहीह नः प्रिये

ସେଇ ସୁନିତମ୍ବିନୀ ନାରୀକୁ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଭାବିଲେ—“ଦ୍ୱାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିଦେଲି?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସେ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ, ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେ।”

Verse 8

पतिश्च वशगः कांते दयितस्ते भविष्यति । ततस्तं प्राह सा विप्रं वृद्धं कामप्रलालसम्

ସେ କହିଲା—“କାନ୍ତେ, ତୋର ପତି ତୋର ବଶଗତ ହୋଇ ତୋର ପ୍ରିୟ ହେବ।” ତାପରେ ସେ କାମପ୍ରଲୋଭନମୟ ବଚନରେ ସେଇ ବୃଦ୍ଧ ବିପ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା।

Verse 9

अनन्विता गिरःस्तात वक्तुं त्वं नार्हसि प्रभो । अथासौ भगवान्प्राह प्रचुरं चास्ति मे वसु

“ପ୍ରିୟ, ତୋର କଥା ଅସଙ୍ଗତ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।” ତେବେ ସେ ଭଗବାନ କହିଲେ—“ମୋ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଅଛି।”

Verse 10

तव दास्यामि कल्याणि प्रस्फोटय कपाटिकाम् । विप्रमाह पुनः सा च त्वं वै मे धर्मतः पिता

ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଣି କହିଲେ—“କଲ୍ୟାଣୀ, ମୁଁ ତୋତେ ଦେବି; ଛୋଟ ଦ୍ୱାରଟି ଖୋଲ।” ସେ କହିଲା—“ଧର୍ମତଃ ଆପଣ ମୋର ପିତା।”

Verse 11

मा गच्छ पुत्रिकां मां च परयोषां च धार्मिक । मनसा स समालोच्य सुषिरेण पथा गृहान्

“ହେ ଧାର୍ମିକ, ମୋ ଝିଅ ପାଖକୁ, ମୋ ପାଖକୁ, ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ ପାଖକୁ ଯାଅନି।” ଏମିତି ମନେ ଭାବି ସେ ଗୁପ୍ତ ପଥରେ ଘରମାନଙ୍କୁ ଗଲା।

Verse 12

बाहुनोद्धाट्यते नैव गंतुं चैव समुद्यतः । गच्छतश्चार्द्धमरर उत्तमांगं सुसंकटे

ସେ ବାହୁ ଉଠାଇ ଚାଲିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ; ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧ ଆହତ ହେଲା—ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 13

प्रविष्टं न पुनश्चैति पंचत्वमगमत्तदा । उषःकाले समायाता रक्षिणो ये च किंकराः

ଯାହା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ସେ ପୁଣି ଫେରିଲା ନାହିଁ; ସେହି କ୍ଷଣେ ସେ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ଗଲା। ଉଷାକାଳେ ପାହାରାଦାର ଓ କିଙ୍କରମାନେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 14

अद्भुतं तं शवं दृष्ट्वा तामुचुस्ते च विस्मिताः । कथं च निधनं त्वस्य संभूतं ब्रूहि सुंदरि

ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଶବକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୁନ୍ଦରୀ! ଏହାର ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ହେଲା? କୁହ।”

Verse 15

कथयित्वा तु तद्वृत्तमभीष्टं देशमागता । एवं कामस्य महिमा दुर्निवारो जनेषु च

ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଦେଶକୁ ଫେରିଗଲା। ଏହିପରି କାମର ମହିମା—ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ଦମନ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 16

सर्वेषामपि जंतूनां सुरासुरनृणां भवेत् । दृष्ट्वाऽमोघां वरारोहां सर्वलोकपितामहः

ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ଅମୋଘା, ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ ବରାରୋହିଣୀକୁ ଦେଖି ସର୍ବଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କାମାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 17

च्युतबीजोभवत्तत्र लौहित्यसंभवस्मृतः । पुनाति सकलान्लोकान्सर्वतीर्थमयो हि सः

ସେଠାରେ ପତିତ ବୀଜରୁ ‘ଲୌହିତ୍ୟ-ସମୁଦ୍ଭବ’ ନାମେ ସ୍ମୃତ ପବିତ୍ର ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପୁନୀତ କରେ।

Verse 18

यमाश्रित्य नरो याति ब्रह्मलोकमनामयम् । द्विज उवाच । कथं च ब्रह्मणो मोहो ह्यमोघा का वरांगना

ଯମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମନୁଷ୍ୟ ନିରାମୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ। ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋହ କିପରି ହେଲା? ଏବଂ ସେଇ ଅମୋଘା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ କିଏ?”

Verse 19

उद्भवं तीर्थराजस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । श्रीभगवानुवाच । मुनिर्देवैः समाराध्यः पद्मयोनिसमप्रभः

ମୁଁ ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କ ଉଦ୍ଭବକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ସେଇ ମୁନି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମାରାଧିତ ଥିଲେ ଏବଂ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ।

Verse 20

शंतनुश्चेति विख्यातः पत्नी तस्य पतिव्रता । अमोघेति समाख्याता रूपयौवनशालिनी

ସେ ‘ଶନ୍ତନୁ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପତିବ୍ରତା; ସେ ‘ଅମୋଘା’ ନାମେ ପରିଚିତା, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ସମ୍ପନ୍ନା ଥିଲେ।

Verse 21

अस्याश्च पतिमन्वेष्टुं यातो ब्रह्मा च तद्गृहम् । तस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठः पुष्पाद्यर्थं वनं गतः

ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେହି ସମୟରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଇଥିଲେ।

Verse 22

सा तं दृष्ट्वा सुरश्रेष्ठमर्घ्यपाद्यादिकं ददौ । दूरेभिवादनं कृत्वा सा गृहं प्रविवेश ह

ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଦେଇ ସତ୍କାର କଲେ। ଦୂରରୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ ସେ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 23

तां च दृष्ट्वा नवद्यांगीं धाता कामवशं गतः । स्रष्टात्मानं समाधायाचिंतयत्तां पुरोगताम्

ନବଯୌବନାଙ୍ଗୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଧାତା (ସ୍ରଷ୍ଟା) କାମବଶ ହେଲେ। ପରେ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ସମାଧାନ କରି, ସମ୍ମୁଖସ୍ଥିତା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 24

बीजं पपात खट्वायां ब्रह्मणः परमात्मनः । ततो ब्रह्मा गतस्त्रस्तस्त्वरया परिपीडितः

ପରମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବୀଜ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତ୍ୱରାର ଚାପରେ, ଶୀଘ୍ର ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 25

अथायातो मुनिर्गेहं शुक्रं पीठे ददर्श ह । तमपृच्छद्वरारोहां कश्चाप्यत्रागतः पुमान्

ତାପରେ ମୁନି ଗୃହକୁ ଆସି, ପୀଠ ଉପରେ ବସିଥିବା ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଉତ୍ତମା ନାରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏଠାକୁ କେଉଁ ପୁରୁଷ ଆସିଛି?”

Verse 26

तमुवाच ततोऽमोघा ब्रह्मा ह्यत्रागतः पते । त्वामेवान्वेषितुं नाथ मया दत्तोत्र पीठकः

ତେବେ ଅମୋଘା କହିଲା—“ହେ ପତି, ବ୍ରହ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ହେ ନାଥ, କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ପୀଠ ରଖିଛି।”

Verse 27

शुक्रस्य कारणं चात्र तपसा ज्ञातुमर्हसि । ततो ध्यानात्परिज्ञातं तेनैव च द्विजन्मना

ଏଠାରେ ଶୁକ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣକୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସେହି ଦ୍ୱିଜ ଧ୍ୟାନରେ ତାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ।

Verse 28

ब्रह्मरेतः परं साध्वी पालयस्व ममाज्ञया । उत्पद्यते सुतस्ते तु सर्वलोकैकपावनः

ହେ ସାଧ୍ବୀ, ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ପରମ ବୀଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ଏହାରୁ ତୋର ଏମିତି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ, ଯିଏ ଏକାକୀ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପାବନ କରିବ।

Verse 29

आवयोः सर्वकल्याणं फलिष्यति मनोगतम् । ततः पतिव्रता तस्य आज्ञामागृह्य संभवात्

ଆମ ଉଭୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଧାରିଥିବା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳକାମନା ଫଳିବ। ତାପରେ ସେହି ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି ଯଥୋଚିତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା।

Verse 30

पपौ रेतो महाभागा ब्रह्मणः परमात्मनः । आवर्त इव संजज्ञे रौद्रगर्भ इति स्फुरन्

ସେହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ପରମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରେତଃ ପାନ କଲା। ତାପରେ ସ୍ଫୁରିତ ହୋଇ ଭିତରେ ଆବର୍ତ୍ତ ସଦୃଶ ଏକ ଆକୃତି ଉଦ୍ଭବିଲା, ଯାହା ‘ରୌଦ୍ରଗର୍ଭ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 31

प्रसोढुं नैव शक्ता सा शंतनुं चाब्रवीत्ततः । गर्भं धारयितुं नाथ न शक्नोम्यधुना प्रभो

ସହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ସେ ତେବେ ଶନ୍ତନୁଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ନାଥ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିପାରୁନି।”

Verse 32

किं करिष्यामि धर्मज्ञ प्राणो मे संचलत्यपि । आज्ञापय महाभाग गर्भं त्यक्ष्यामि यत्र च

ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ? ମୋ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ହେ ମହାଭାଗ, ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ—ଏହି ଗର୍ଭକୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ତ୍ୟାଗ କରିବି?

Verse 33

पत्युराज्ञां समादाय मुक्तो गर्भो युगंधरे । पयस्तेजोमयं शुद्धं सर्वधर्मप्रतिष्ठितम्

ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି ଯୁଗନ୍ଧର ଉପରେ ଗର୍ଭକୁ ମୁକ୍ତ କରାଗଲା—ସେ ଶୁଦ୍ଧ, କ୍ଷୀର ଓ ତେଜୋମୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରୂପ ଥିଲା।

Verse 34

तन्मध्ये पुरुषः शुद्धः किरीटी नीलवाससा । रत्नदाम्ना च विद्धांगो दुःप्रेक्ष्यो ज्योतिषां गणः

ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରମଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—କିରୀଟଧାରୀ, ନୀଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ରତ୍ନମୟ ମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଦେହବାନ; ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ସମୂହ ପରି, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 35

ततो देवगणाः स्वर्गात्पुष्पवर्षमवाकिरन् । प्रसूतः सर्वतीर्थेषु तीर्थराज इति स्मृतः

ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଦେବଗଣ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 36

ततो राम इति ख्यातः प्रजातोहं भृगोः कुले । क्षत्रियान्पितृहंतॄंस्तु ससैन्यबलवाहनान्

ତାପରେ ମୁଁ ଭୃଗୁକୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ‘ରାମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲି। ମୋ ପିତୃହନ୍ତା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସେନା, ବଳ ଓ ବାହନ ସହିତ ମୁଁ ସଂହାର କଲି।

Verse 37

हत्वा युद्धगतान्भीतान्पंकैः सर्वैर्युतो ह्यहम् । ब्रह्महत्यासमं घोरं मद्गेहे समुपस्थितम्

ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଇ ପରେ ଭୀତ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଳୁଷରେ ଲିପ୍ତ ହେଲି। ତେବେ ମୋ ଘରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ଘୋର ପାପ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 38

पंकयुक्तं कुठारं मे क्षालितं नैव शुद्ध्यति । ततः खे चाभवद्वाणी राम मद्वचनं कुरु

ମୋର କାଦାରେ ଲିପ୍ତ କୁଠାର ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନି। ତେବେ ଆକାଶରେ ଏକ ବାଣୀ ହେଲା—‘ରାମ, ମୋ କଥା ମାନ।’

Verse 39

यत्र तीर्थे कुठारं ते निर्मलं च भवेदिह । तत्र ते सर्वपापानां जातानां च क्षयो भवेत्

ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ତୁମ କୁଠାର ଏଠାରେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ତୁମ ଉପାର୍ଜିତ ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶ ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 40

जनानां तत्र सर्वेषां हितार्थं तिष्ठ मानद । चपलं गच्छ तीर्थानि सर्वाणि सुमहांति च

ହେ ମାନଦ! ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ତୁମେ ସେଠାରେ ରୁହ; ତୁମେ ତୁ, ହେ ଚଞ୍ଚଳ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ—ଅତି ମହାନ ତୀର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ—ଯାଅ।

Verse 41

तेषां मध्ये महातीर्थे पर्शुः शुद्धो भवेद्यदि । तं च जानीहि तीर्थेषु मुक्तिदं परिकीर्तितम्

ସେହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି କୌଣସି ମହାତୀର୍ଥରେ ପରଶୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ମୁକ୍ତିଦ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ଜାଣ।

Verse 42

तच्छ्रुत्वा जामदग्न्यस्तु तीर्थानि प्रययौ तदा । गंगां सरस्वतीं शुभ्रां कावेरीं सरयूं तथा

ତାହା ଶୁଣି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ସେତେବେଳେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା କଲେ—ଗଙ୍ଗା, ଶୁଭ୍ର ସରସ୍ୱତୀ, କାବେରୀ ଏବଂ ସରୟୂ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 43

गोदावरीं च यमुनां कद्रूं च वसुदां तथा । अन्यां च पुण्यदां रम्यां गौरीं पूर्वां स्थितां शुभाम्

ଏବଂ ଗୋଦାବରୀ, ଯମୁନା, କଦ୍ରୂ ଓ ବସୁଦା; ତଥା ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁଭ, ରମ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଅନ୍ୟ ଗୌରୀ (ନଦୀ)କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 44

गच्छतस्तस्य धीरस्य सदागतिसमस्य च । क्षालितः सर्वतीर्थेषु न पुनर्निर्मलोऽभवत्

ସେ ଧୀର ପୁରୁଷ ସମଭାବରେ ଯାତ୍ରା କରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ନିର୍ମଳ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 45

ततो गिरिगुहां दुर्गां महारण्यं च पर्वतम् । गिरिकूटं च दुर्लभ्यं ययौ तीर्थमसौ हरिः

ତାପରେ ହରି ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ—ଦୁର୍ଗମ ପର୍ବତ-ଗୁହାର ଦୁର୍ଗକୁ, ମହାଅରଣ୍ୟ ଓ ପର୍ବତକୁ, ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ‘ଗିରିକୂଟ’ ଶିଖରକୁ।

Verse 46

न च निर्मलतामेति कुठारस्तस्य तेन च । विषादमगमत्तत्र रामः परपुरंजयः

ତାହାର ଦ୍ୱାରା ସେହି କୁଠାର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହେଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରପୁରଞ୍ଜୟ ରାମ ସେଠାରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।

Verse 47

हाहेति विविधं कृत्वा चोपविश्य धरातले । प्रचिंतामगमद्वीरस्तमुवाच पुनस्तथा

‘ହା ହା’ ବୋଲି ନାନାପ୍ରକାରେ ବିଲାପ କରି ସେ ବୀର ଧରାତଳେ ବସିଲେ; ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ପୁନଃ ସେହିପରି କହିଲେ।

Verse 48

पूर्वस्यां दिशि देवेश तीर्थं चास्ति गुहोदरे । तच्छ्रुत्वा नरशार्दूलो गत्वा कुंडं ददर्श सः

ହେ ଦେବେଶ! ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଗୁହାଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହା ଶୁଣି ନରଶାର୍ଦୂଳ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେହି ପୁଣ୍ୟ କୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 49

प्रदक्षिणं जलावर्तं शुभ्रं पापहरं शुभम् । तज्जलस्पर्शमात्रेण कुठारः शुद्धतां गतः

ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଜଳାବର୍ତ୍ତ ଶୁଚି, ଶୁଭ୍ର, ପାପହର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ସେହି ଜଳର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ କୁଠାର (କୁହାଡ଼ି) ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଲା।

Verse 50

ततो रामोभिषेकं तु कृतवान्प्रमुदान्वितः । शुद्धात्मनस्त्वपापस्य बुद्धिर्जाता प्रपाविनी

ତାପରେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମ ଅଭିଷେକ କଲେ। ସେହି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ନିଷ୍ପାପ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନେ ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 51

स रामः सुचिरं स्थित्वा तीर्थराजं प्रसाद्य तम् । ततस्ततोऽचलात्प्राप्य पुरं वेगसमन्वितः

ରାମ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହି ସେହି ତୀର୍ଥରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପରେ ପରେ ପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହାବେଗରେ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 52

ख्यातं कृत्वा ततश्चोर्व्यां गतोसौ लवणार्णवम् । अयं तीर्थवरः साक्षात्पितामहकृतो भुवि

ତାପରେ ପୃଥିବୀରେ ତାହାର ଖ୍ୟାତି ପ୍ରସାର କରି ସେ ଲବଣାର୍ଣ୍ଣବ (ଲୁଣ ସମୁଦ୍ର) ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମିରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ।

Verse 53

सुखदः सर्वतः शुद्धो मुक्तिमार्गप्रदः किल । एवं कामप्रभावं च विद्धि दुर्वारदुःसहम्

ଏହା ସୁଖଦାୟକ, ସର୍ବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ କାମର ପ୍ରଭାବ ଏମିତି—ଅଦମ୍ୟ, ଦୁଃସହ ଓ ଅନିବାର୍ୟ।

Verse 54

कामाज्जातं वृषं पापं पुण्यं पुण्यप्रयोगतः । स जातश्चैव लौहित्यो विरंचेश्चैव चौरसः

କାମରୁ ପାପମୟ ବୃଷଭ ଜନ୍ମିଲା; ପୁଣ୍ୟର ଆଚରଣରୁ ପୁଣ୍ୟ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ଲୌହିତ୍ୟ ରୂପେ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସୁସମ, ଚୌରସ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 55

शंतनो क्षेत्र संजातस्त्वमोघागर्भसंभवः । विरिञ्चिना जितः कामः शांतनोरप्यमत्सरात्

ହେ ଶନ୍ତନୁ! ତୁମେ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜନ୍ମିତ, ଅମୋଘାଙ୍କ ଗର୍ଭସମ୍ଭବ। ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) କାମକୁ ଜୟ କଲେ; ଶନ୍ତନୁ ମଧ୍ୟ ମତ୍ସରହୀନ ହୋଇ ତାହାକୁ ଜୟ କଲା।

Verse 56

तस्याः पतिव्रतात्वाच्च तीर्थात्तीर्थवरो हि सः । एवं यस्तु पठेन्नित्यं पुण्याख्यानमिदं शिवम्

ତାହାର ପତିବ୍ରତାଧର୍ମ ହେତୁ ସେଇ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲା। ଏହିପରି ଯେ ନିତ୍ୟ ଏହି ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁଣ୍ୟମୟ, ମଙ୍ଗଳକର ଆଖ୍ୟାନ ପଢ଼େ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟ ପାଏ।

Verse 57

शृणुयाद्वा मुदा पृथ्व्यां मुक्तिमार्गं स गच्छति

ପୃଥିବୀରେ ବସି ଯେ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।