Adhyaya 38

Verse 1

भीष्म उवाच । कथं रामेण विप्रर्षे कान्यकुब्जे तु वामनः । स्थापितः क्व च लब्धोसौ विस्तरान्मम कीर्तय

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରାମ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରେ ବାମନଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠାରୁ ଲଭ୍ୟ ହେଲେ? ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହ।

Verse 2

तथा हि मधुरा चैषा या वाणी रामकीर्तने । कीर्तिता भगवन्मह्यं हृता कर्णसुखावह

ନିଶ୍ଚୟ, ରାମକୀର୍ତ୍ତନର ଏହି ବାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର। ହେ ଭଗବନ୍! ଏହା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇ ମୋ ହୃଦୟକୁ ହରିନେଇଛି ଏବଂ କାନକୁ ସୁଖ ଦେଉଛି।

Verse 3

अनुरागेण तं लोकाः स्नेहात्पश्यंति राघवम् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः

ଅନୁରାଗରେ ଲୋକେ ସ୍ନେହଭାବେ ସେଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; କାରଣ ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ନିଷ୍ଠ।

Verse 4

प्रशास्ति पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः । तस्मिन्शासति वै राज्यं सर्वकामफलाद्रुमाः

ଧର୍ମରେ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶାସନକାଳେ ରାଜ୍ୟ ସର୍ବକାମଫଳଦାୟୀ କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପରି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 5

रसवंतः प्रभूताश्च वासांसि विविधानि च । अकृष्टपच्या पृथिवी निःसपत्ना महात्मनः

ରସମୟ ଭୋଜନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଚୁର ଥିଲା; ପୃଥିବୀ ଅକୃଷ୍ଟପଚ୍ୟ ହୋଇ ଚାଷ ବିନା ଶସ୍ୟ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ମହାତ୍ମା ପାଇଁ ସେ ନିଃସପତ୍ନା ଥିଲା।

Verse 6

देवकार्यं कृतं तेन रावणो लोककंटकः । सपुत्रोमात्यसहितो लीलयैव निपातितः

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଲୋକକଣ୍ଟକ ରାବଣ ପୁତ୍ର ଓ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଲୀଳାମାତ୍ରେ ନିପାତିତ ହେଲା।

Verse 7

तस्यबुद्धिस्समुत्पन्ना पूर्णे धर्मे द्विजोत्तम । तस्याहं चरितं सर्वं श्रोतुमिच्छामि वै मुने

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାବେଳେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ଉଦିତ ହେଲା; ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ସମଗ୍ର ଚରିତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 8

पुलस्त्य उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य रामो धर्मपथे स्थितः । यच्चकार महाबाहो शृणुष्वैकमना नृप

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—କିଛି କାଳ ପରେ ଧର୍ମପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାମ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ହେ ମହାବାହୁ ନୃପ, ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 9

सस्मार राक्षसेंद्रं तं कथं राजा विभीषणः । लंकायां संस्थितो राज्यं करिष्यति च राक्षसः

ତାପରେ ସେ ସେହି ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଭାବିଲା—‘ଲଙ୍କାରେ ସ୍ଥିତ ରାଜା ବିଭୀଷଣ ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚାଲାଇବେ, ଏବଂ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଶାସନକାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କରିବ?’

Verse 10

गीर्वाणेषु प्रातिकूल्यं विनाशस्य तु लक्षणम् । मया तस्य तु तद्दत्तं राज्यं चंद्रार्ककालिकम्

ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତିକୂଳତା ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ୱଂସର ଲକ୍ଷଣ। ତଥାପି ମୁଁ ତାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଏଁ ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲି।

Verse 11

तस्याविनाशतः कीर्तिः स्थिरा मे शाश्वती भवेत् । रावणेन तपस्तप्तं विनाशायात्मनस्त्विह

ତାହାର ଅବିନାଶିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମୋ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥିର ଓ ଶାଶ୍ୱତ ହେଉ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ରାବଣ ତପ କରିଛି—ନିଜ ବିନାଶ ପାଇଁ ମାତ୍ର।

Verse 12

विध्वस्तः स च पापिष्ठो देवकार्ये मयाधुना । तदिदानीं मयान्वेष्यः स्वयं गत्वा विभीषणः

ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ମହାପାପୀ ଏବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ବିଭୀଷଣ, ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଯାଇ ତାକୁ ଖୋଜିବି।

Verse 13

संदेष्टव्यं हितं तस्य येन तिष्ठेत्स शाश्वतम् । एवं चिंतयतस्तस्य रामस्यामिततेजसः

ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିବା ପାଇଁ, ତାହାକୁ ହିତକର କଥା ହିଁ ସନ୍ଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଅମିତତେଜା ରାମ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 14

आजगामाथ भरतो रामं दृष्ट्वाब्रवीदिदम् । किं त्वं चिंतयसे देव न रहस्यं वदस्व मे

ତାପରେ ଭରତ ଆସିଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ଆପଣ କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି? ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।”

Verse 15

देवकार्ये धरायां वा स्वकार्ये वा नरोत्तम । एवं ब्रुवंतं भरतं ध्यायमानमवस्थितम्

“ପୃଥିବୀରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ କି ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ, ହେ ନରୋତ୍ତମ”—ଏମିତି କହି ଭରତ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 16

अब्रवीद्राघवो वाक्यं रहस्यं तु न वै तव । भवान्बहिश्चरः प्राणो लक्ष्मणश्च महायशाः

ରାଘବ କହିଲେ—“ଏହି ରହସ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତୁମେ ବାହାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ; ମହାଯଶସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହିଁ ମୋର ପ୍ରାଣ।”

Verse 17

अवेद्यं भवतो नास्ति मम सत्यं विधारय । एषा मे महती चिंता कथं देवैर्विभीषणः

ତୁମ ପାଖରେ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ; ମୋ କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧାରଣ କର। ମୋର ଏହି ମହାଚିନ୍ତା—ଦେବମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବେ?

Verse 18

वर्तते यद्धितार्थं वै दशग्रीवो निपातितः । गमिष्ये तदहं लंकां यत्र चासौ विभीषणः

ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ ନିପାତିତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ଯିବି—ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ବିଭୀଷଣ ଅଛନ୍ତି।

Verse 19

तं च दृष्ट्वा पुरीं तां तु कार्यमुक्त्वा च राक्षसम् । आलोक्य सर्ववसुधां सुग्रीवं वानरेश्वरम्

ସେହି ପୁରୀକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଦେଶ ଦେଇ ବିଦାୟ କରି, ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଅବଲୋକନ କରି ବାନରେଶ୍ୱର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 20

महाराजं च शत्रुघ्नं भातृपुत्रांश्च सर्वशः । एवं वदति काकुत्स्थे भरतः पुरतः स्थितः

କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭରତ ଏପରି କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଭ୍ରାତୃପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି।

Verse 21

उवाच राघवं वाक्यं गमिष्ये भवता सह । एवं कुरु महाबाहो सौमित्रिरिह तिष्ठतु

ସେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି। ହେ ମହାବାହୋ, ଏପରି କରନ୍ତୁ—ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ।”

Verse 22

इत्युक्त्वा भरतं रामः सौमित्रं चाह वै पुरे । रक्षाकार्या त्वया वीर यावदागमनं हि नौ

ଏପରି ଭରତଙ୍କୁ କହି ରାମ ନଗରରେ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ)ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବୀର, ଆମେ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ କର।”

Verse 23

एवं लक्ष्मणमादिश्य ध्यात्वा वै पुष्पकं नृप । आरुरोह स वै यानं कौसल्यानंदवर्धनः

ହେ ନୃପ, ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ପୁଷ୍ପକକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ସେହି ଯାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 24

पुष्पकं तु ततः प्राप्तं गांधारविषयो यतः । भरतस्य सुतौ दृष्ट्वा जगन्नीतिं निरीक्ष्य च

ତାପରେ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁଷ୍ପକ ଯାନ ଲଭ୍ୟ ହେଲା; ଭରତଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଜଗତର ନୀତି-ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସେ ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 25

पूर्वां दिशं ततो गत्वा लक्ष्मणस्य सुतौ यतः । पुरेषु तेषु षड्रात्रमुषित्वा रघुनंदनौ

ତାପରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ରଘୁନନ୍ଦନ ଦୁଇଜଣ ସେହି ପୁରଗୁଡ଼ିକରେ ଛଅ ରାତି ରହିଲେ।

Verse 26

गतौ तेन विमानेन दक्षिणामभितो दिशम् । गंगायामुनसंभेदं प्रयागमृषिसेवितम्

ତାପରେ ସେହି ବିମାନରେ ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 27

अभिवाद्य भरद्वाजमत्रेराश्रममीयतुः । संभाष्य च मुनींस्तत्र जनस्थानमुपागतौ

ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ପରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 28

राम उवाच । अत्र पूर्वं हृता सीता रावणेन दुरात्मना । हत्वा जटायुषं गृध्रं योसौ पितृसखो हि नौ

ରାମ କହିଲେ—ଏଠାରେ ପୂର୍ବେ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲା; ଆମ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁକୁ ବଧ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା।

Verse 29

अत्रास्माकं महद्युद्धं कबंधेन कुबुद्धिना । हतेन तेन दग्धेन सीतास्ते रावणालये

ଏଠାରେ କୁବୁଦ୍ଧି କବନ୍ଧ ସହ ଆମର ମହାଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସେ ହତ ହୋଇ ଦଗ୍ଧ ହେବା ପରେ ତୁମକୁ କହିଥିଲା—‘ସୀତା ରାବଣାଳୟରେ ଅଛି।’

Verse 30

ॠष्यमूके गिरिवरे सुग्रीवो नाम वानरः । स ते करिष्यते साह्यं पंपां व्रज सहानुजः

ଋଷ୍ୟମୂକ ନାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ବାନର ଅଛି। ସେ ତୁମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ; ଛୋଟ ଭାଇ ସହ ପମ୍ପାକୁ ଯାଅ।

Verse 31

पंपासरः समासाद्य शबरीं गच्छ तापसीम् । इत्युक्तो दुःखितो वीर निराशो जीविते स्थितः

ପମ୍ପା ସରୋବରକୁ ପହଞ୍ଚି ତପସ୍ବିନୀ ଶବରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ବୀର ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧରି ରହିଲା।

Verse 32

इयं सा नलिनी वीर यस्यां वै लक्ष्मणोवदत् । मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं शत्रुविनाशन

ହେ ବୀର, ଏହା ସେଇ ପଦ୍ମସରୋବର ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେ କଥା କହିଥିଲେ। ଶୋକ କରନି, ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର, ହେ ଶତ୍ରୁବିନାଶକ।

Verse 33

आज्ञाकारिणि भृत्ये च मयि प्राप्स्यसि मैथिलीम् । अत्र मे वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः

ହେ ଆଜ୍ଞାକାରିଣୀ ଦାସୀ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏଠାରେ ମୋର ବର୍ଷାକାଳର ମାସଗୁଡ଼ିକ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗି ଗତ ହୋଇଛି।

Verse 34

अत्रैव निहतो वाली सुग्रीवार्थे परंतप । एषा सा दृश्यते नूनं किष्किंधा वालिपालिता

ହେ ପରନ୍ତପ, ଏଠାରେ ହିଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ବାଳୀ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସେଇ କିଷ୍କିନ୍ଧା, ଯାହାକୁ ବାଳୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

Verse 35

यस्यां वै स हि धर्मात्मा सुग्रीवो वानरेश्वरः । वानरैः सहितो वीर तावदास्ते समाः शतम्

ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ବାନରେଶ୍ୱର ସୁଗ୍ରୀବ, ହେ ବୀର, ବାନରମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ ସେଠାରେ ବସିଲେ।

Verse 36

वानरैस्सह सुग्रीवो यावदास्ते सभां गतः । तावत्तत्रागतौ वीरौ पुर्यां भरतराघवौ

ବାନରମାନଙ୍କ ସହ ସୁଗ୍ରୀବ ଯେତେବେଳେ ସଭାଗୃହରେ ଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ନଗରକୁ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର—ଭରତ ଓ ରାଘବ—ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 37

दृष्ट्वा स भ्रातरौ प्राप्तौ प्रणिपत्याब्रवीदिदम् । क्व युवां प्रस्थितौ वीरौ कार्यं किं नु करिष्यथः

ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ସେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ହେ ବୀରଦ୍ୱୟ, ଆପଣମାନେ କେଉଁଠି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି?”

Verse 38

विनिवेश्यासने तौ च ददावर्घ्ये स्वयं तदा । एवं सभास्थिते तत्र धर्मिष्टे रघुनंदने

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସାଇ, ସେ ନିଜେ ତେବେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏଭଳି ସଭାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରଘୁନନ୍ଦନ ଆସୀନ ଥିବାବେଳେ—

Verse 39

अंगदोथ हनूमांश्च नलो नीलश्च पाटलः । गजो गवाक्षो गवयः पनसश्च महायशाः

ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନ, ନଳ, ନୀଳ ଓ ପାଟଳ; ଏବଂ ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, ଗବୟ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ପନସ ମଧ୍ୟ (ସେଠାକୁ ଆସିଲେ)।

Verse 40

पुरोधसो मंत्रिणश्च दैवज्ञो दधिवक्रकः । नीलश्शतबलिर्मैन्दो द्विविदो गंधमादनः

ସେଠାରେ ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଦୈବଜ୍ଞ (ଜ୍ୟୋତିଷୀ), ଏବଂ ଦଧିବକ୍ରକ, ନୀଳ, ଶତବଳି, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 41

वीरबाहुस्सुबाहुश्च वीरसेनो विनायकः । सूर्याभः कुमुदश्चैव सुषेणो हरियूथपः

ବୀରବାହୁ ଓ ସୁବାହୁ, ବୀରସେନ ଓ ବିନାୟକ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଭ ଓ କୁମୁଦ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଯୂଥର ନାୟକ ସୁଷେଣ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 42

ॠषभो विनतश्चैव गवाख्यो भीमविक्रमः । ॠक्षराजश्च धूम्रश्च सहसैन्यैरुपागताः

ଋଷଭ, ବିନତ, ଭୀମ ପରାକ୍ରମୀ ଗବାଖ୍ୟ, ଏବଂ ଋକ୍ଷରାଜ ଓ ଧୂମ୍ର—ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସହସ୍ର ସେନା ସହିତ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 43

अंतःपुराणि सर्वाणि रुमा तारा तथैव च । अवरोधोंगदस्यापि तथान्याः परिचारिकाः

ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ନାରୀ—ରୁମା ଓ ତାରା ସହ—ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଅବରୋଧ ନାରୀମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପରିଚାରିକାମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।

Verse 44

प्रहर्षमतुलं प्राप्य साधुसाध्विति चाब्रुवन् । वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा

ଅତୁଳ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମହାତ୍ମା ବାନରମାନେ ସେତେବେଳେ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 45

वानर्यश्च महाभागास्ताराद्यास्तत्र राघवम् । अभिप्रेक्ष्याश्रुकंठ्यश्च प्रणिपत्येदमब्रुवन्

ସେଠାରେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବାନରୀମାନେ—ତାରା ଆଦି—ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 46

क्व सा देवी त्वया देव या विनिर्जित्यरावणम् । शुद्धिं कृत्वा हि ते वह्नौ पितुरग्र उमापतेः

ହେ ଦେବ! ରାବଣକୁ ଜୟ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧି କରାଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ—ହେ ଉମାପତେ—ସେ ଦେବୀ ଏବେ କେଉଁଠି?

Verse 47

त्वयानीता पुरीं राम न तां पश्यामि तेग्रतः । न विना त्वं तया देव शोभसे रघुनंदन

ହେ ରାମ! ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନଗରକୁ ଆଣିଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ତାଙ୍କ ବିନା, ହେ ଦେବ—ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ—ତୁମେ ଶୋଭା ପାଉନାହ।

Verse 48

त्वया विनापि साध्वी सा क्व नु तिष्ठति जानकी । अन्यां भार्यां न ते वेद्मि भार्याहीनो न शोभसे

ତୁମ ବିନା ସେ ସାଧ୍ବୀ ଜାନକୀ କେଉଁଠି ରହୁଛି? ତୁମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁଁ ଜାଣେନି; ଭାର୍ଯ୍ୟାହୀନ ହେଲେ ତୁମେ ଶୋଭା ପାଉନାହ।

Verse 49

क्रौंचयुग्मं मिथो यद्वच्चक्रवाकयुगं यथा । एवं वदंतीं तां तारां ताराधिपसमाननाम्

ଯେପରି କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଯୁଗଳ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକେ, ଯେପରି ବିରହରେ ଚକ୍ରବାକ ଯୁଗଳ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରସମ କାନ୍ତିବତୀ ତାରା ଏମିତି କହୁଥିଲା।

Verse 50

प्राह प्रवचसां श्रेष्ठो रामो राजीवलोचनः । चारुदंष्ट्रे विशालाक्षि कालो हि दुरतिक्रमः

ବାକ୍ପଟୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ କହିଲେ— “ହେ ସୁନ୍ଦରଦଂଷ୍ଟ୍ରେ, ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି! କାଳ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁରତିକ୍ରମ।”

Verse 51

सर्वं कालकृतं विद्धि जगदेतच्चराचरम् । विसृज्यताः स्त्रियः सर्वाः सुग्रीवोभिमुखः स्थितः

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଚର ଓ ଅଚର—କାଳକୃତ ବୋଲି ଜାଣ। ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କର; ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।

Verse 52

सुग्रीव उवाच । भवंतौ येन कार्येण इहायातौ नरेश्वरौ । तच्चापि कथ्यतां शीघ्रं कृत्यकालो हि वर्तते

ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ— “ହେ ନରେଶ୍ୱରଦ୍ୱୟ! କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣମାନେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ; କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଉପସ୍ଥିତ।”

Verse 53

ब्रुवाणमेवं सुग्रीवं भरतो रामचोदितः । आचचक्षे च गमनं लंकायां राघवस्य तु । तौ चाब्रवीच्च सुग्रीवो भवद्भ्यां सहितः पुरीम्

ଏଭଳି କହୁଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଭରତ ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କାଗମନର କଥା ମଧ୍ୟ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୋ ସହିତ ନଗରକୁ ଚଲ।”

Verse 54

गमिष्ये राक्षसं देव द्रष्टुं तत्र विभीषणम् । सुग्रीवेणैवमुक्ते तु गच्छस्वेत्याह राघवः

ସୁଗ୍ରୀବ କହିଲେ— “ହେ ଦେବ! ମୁଁ ସେଠାରେ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି କହିଲେ ପରେ ରାଘବ କହିଲେ— “ଯାଅ।”

Verse 55

सुग्रीवो राघवौ तौ च पुष्पके तु स्थितास्त्रयः । तावत्प्राप्तं विमानं तु समुद्रस्योत्तरं तटम्

ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ସେଇ ଦୁଇ ରାଘବ—ଏ ତିନିଜଣ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆସୀନ ଥିଲେ। ଏତିକି ମଧ୍ୟରେ ବିମାନଟି ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 56

अब्रवीद्भरतं रामो ह्यत्र मे राक्षसेश्वरः । चतुर्भिः सचिवैः सार्धं जीवितार्थे विभीषणः

ରାମ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ମୋର ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ବିଭୀଷଣ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଚାରିଜଣ ସଚିବ ସହ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶରଣ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।”

Verse 57

प्राप्तस्ततो लक्ष्मणेन लंकाराज्येभिषेचितः । अत्र चाहं समुद्रस्य परेपारे स्थितस्त्र्यहम्

ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲେ, ଲଙ୍କାରାଜ୍ୟରେ ମୋର ଅଭିଷେକ ହେଲା। ଏବଂ ଏଠାରେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ରର ପାର ତଟରେ ତିନି ଦିନ ରହିଲି।

Verse 58

दर्शनं दास्यते मेऽसौ ज्ञातिकार्यं भविष्यति । तावन्न दर्शनं मह्यं दत्तमेतेन शत्रुहन्

“ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ; ଜ୍ଞାତିକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍, ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଇନାହାନ୍ତି।”

Verse 59

ततः कोपः सुमद्भूतश्चतुर्थेहनि राघव । धनुरायम्य वेगेन दिव्यमस्त्रं करे धृतम्

ତାପରେ, ହେ ରାଘବ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏବଂ ବେଗରେ ଧନୁ ଟାଣି, ହାତରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ।

Verse 60

दृष्ट्वा मां शरणान्वेषी भीतो लक्ष्मणमाश्रितः । सुग्रीवेणानुनीतोऽस्मि क्षम्यतां राघव त्वया

ମୋତେ ଦେଖି ଶରଣ ଖୋଜୁଥିବା ଭୟଭୀତ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲି। ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଏଠାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି; ହେ ରାଘବ, ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 61

ततो मयोत्क्षिप्तशरो मरुदेशे ह्यपाकृतः । ततस्समुद्रराजेन भृशं विनयशालिना

ତାପରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣ ମରୁଭୂମି-ପ୍ରଦେଶରେ ହିଁ ପ୍ରତିହତ ହେଲା। ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟଶୀଳ ସମୁଦ୍ରରାଜ ତାହାକୁ ନିବାରିଲେ।

Verse 62

उक्तोहं सेतुबंधेन लंकां त्वं व्रज राघव । लंघयित्वा नरव्याघ्र वारिपूर्णं महोदधिम्

ସେତୁବନ୍ଧନର ଯୋଜନା ମୁଁ କହିଦେଲି। ଏବେ ହେ ରାଘବ, ଲଙ୍କାକୁ ଯାଅ; ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ମହୋଦଧିକୁ ଲଂଘି।

Verse 63

एष सेतुर्मया बद्धः समुद्रे वरुणालये । त्रिभिर्दिनैः समाप्तिं वै नीतो वानरसत्तमैः

ଏହି ସେତୁକୁ ମୁଁ ବରୁଣାଳୟ ସମୁଦ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଛି। ତିନି ଦିନରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ସମାପ୍ତ କଲେ।

Verse 64

प्रथमे दिवसे बद्धो योजनानि चतुर्दश । द्वितीयेहनि षट्त्रिंशत्तृतीयेर्धशतं तथा

ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚୌଦ ଯୋଜନ ବାନ୍ଧାଗଲା; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଛତ୍ତିଶ; ତୃତୀୟ ଦିନ ସେହିପରି ପଚାଶ ଯୋଜନ।

Verse 65

इयं सा दृश्यते लंका स्वर्णप्राकारतोरणा । अवरोधो महानत्र कृतो वानरसत्तमैः

ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଲଙ୍କା—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାକାର ଓ ତୋରଣରେ ଶୋଭିତ, ଏବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏଠାରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମହା ଅବରୋଧ (ଘେରାଉ) କରିଛନ୍ତି।

Verse 66

अत्र युद्धं महद्वृत्तं चैत्राशुक्लचतुर्दशि । अष्टचत्वारिंशद्दिनं यत्रासौ रावणो हतः

ଏଠାରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ସେଇ ମହାନ୍ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଥିଲା; ଯାହା ଅଠଚାଳିଶ ଦିନ ଚାଲି, ତାହାରେ ରାବଣ ନିହତ ହେଲା।

Verse 67

अत्र प्रहस्तो नीलेन हतो राक्षसपुंगवः । हनूमता च धूम्राक्षो ह्यत्रैव विनिपातितः

ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ପ୍ରହସ୍ତ ନୀଳଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହେଲା; ଏଠାରେଇ ହନୁମାନ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କଲେ।

Verse 68

महोदरातिकायौ च सुग्रीवेण महात्मना । अत्रैव मे कुंभकर्णो लक्ष्मणेनेंद्रजित्तथा

ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ମହୋଦର ଓ ଅତିକାୟକୁ ବଧ କଲେ; ଏଠାରେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋର କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ମଧ୍ୟ, ନିହତ କଲେ।

Verse 69

मया चात्र दशग्रीवो हतो राक्षसपुंगवः । अत्र संभाषितुं प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

ଏଠାରେ ମୁଁ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗବ ଦଶଗ୍ରୀବକୁ ବଧ କଲି; ଏଠାରେଇ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ଭାଷଣ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ।

Verse 70

पार्वत्या सहितो देवः शूलपाणिर्वृषध्वजः । महेंद्राद्याः सुरगणाः सगंधर्वास्स किंनराः

ପାର୍ବତୀ ସହିତ ଶୂଳପାଣି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବ ସେଠାରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 71

पिता मे च समायातो महाराजस्त्रिविष्टपात् । वृतश्चाप्सरसां संघैर्विद्याधरगणैस्तथा

ମୋ ପିତା ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଠାରୁ ମହାରାଜ ରୂପେ ଆସିଲେ। ସେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସଂଘ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରଗଣ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ।

Verse 72

तेषां समक्षं सर्वेषां जानकी शुद्धिमिच्छता । उक्ता सीता हव्यवाहं प्रविष्टा शुद्धिमागता

ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାନକୀ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସୀତା ହବ୍ୟବାହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 73

लंकाधिपैः सुरैर्दृष्टा गृहीता पितृशासनात् । अथाप्युक्तोथ राज्ञाहमयोध्यां गच्छ पुत्रकम्

ଲଙ୍କାଧିପତି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ନେଇଗଲେ। ପରେ ରାଜା ମୋତେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯା।”

Verse 74

न मे स्वर्गो बहुमतस्त्वया हीनस्य राघव । तारितोहं त्वया पुत्र प्राप्तोऽस्मीन्द्रसलोकताम्

ହେ ରାଘବ, ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅମୂଲ୍ୟ ନ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ତାରିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି।

Verse 75

लक्ष्मणं चाब्रवीद्राजा पुत्र पुण्यं त्वयार्जितम् । भ्रात्रासममथो दिव्यांल्लोकान्प्राप्स्यसि चोत्तमान्

ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଛ; ତେଣୁ ଭ୍ରାତା ସହିତ ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।”

Verse 76

आहूय जानकीं राजा वाक्यं चेदमुवाच ह । न च मन्युस्त्वया कार्यो भर्तारं प्रति सुव्रते

ରାଜା ଜାନକୀଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି ବଚନ କହିଲେ—“ହେ ସୁବ୍ରତେ, ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରତି ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”

Verse 77

ख्यातिर्भविष्यत्येवाग्र्या भर्तुस्ते शुभलोचने । एवं वदति रामे तु पुष्पके च व्यवस्थिते

“ହେ ଶୁଭଲୋଚନେ, ତୁମ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖ୍ୟାତି ନିଶ୍ଚୟ ହେବ।” ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 78

तत्र ये राक्षसवरास्ते गत्वाशु विभीषणं । प्राप्तो रामः ससुग्रीवश्चारा इत्थं तदाऽवदन्

ତେବେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଚାରମାନଙ୍କ ପରି ସେତେବେଳେ କହିଲେ—“ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।”

Verse 79

विभीषणस्तु तच्छ्रुत्वा रामागमनमंतिके । चारांस्तान्पूजयामास सर्वकामधनादिभिः

ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସମୀପରେ ବୋଲି ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ସେହି ଚାରମାନଙ୍କୁ ଧନ ଆଦି—ସର୍ବକାମ ପୂରଣକାରୀ ଉପହାରରେ—ସମ୍ମାନିତ କଲେ।

Verse 80

अलंकृत्य पुरीं तां तु निष्क्रान्तः सचिवैः सह । दृष्ट्वा रामं विमानस्थं मेराविव दिवाकरं

ନଗରୀକୁ ସୁଶୋଭିତ କରି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ବାହାରିଲେ। ପରେ ବିମାନସ୍ଥ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ମେରୁପର୍ବତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ ଦେଖି ବିସ୍ମୟରେ ନିହାରିଲେ।

Verse 81

अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा राघवमब्रवीत् । अद्य मे सफलं जन्म प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः

ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତ କରି ସେ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ; ମୋର ସମସ୍ତ ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।”

Verse 82

यद्दृष्टौ देवचरणौ जगद्वंद्यावनिंदितौ । कृतः श्लाघ्योस्म्यहं देव शक्रादीनां दिवौकसां

ଜଗତ୍‌ବନ୍ଦ୍ୟ ଓ ନିନ୍ଦାତୀତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି। ହେ ଦେବ, ତେଣୁ ଶକ୍ରାଦି ଦିବୌକସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶ୍ଲାଘ୍ୟ ହୋଇଛି।

Verse 83

आत्मानमधिकं मन्ये त्रिदशेशात्पुरंदरात् । रावणस्य गृहे दीप्ते सर्वरत्नोपशोभिते

ରାବଣଙ୍କ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସର୍ବରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଗୃହରେ ଥାଇ ମୁଁ ନିଜକୁ ତ୍ରିଦଶେଶ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମନେ କରୁଛି।

Verse 84

उपविष्टे तु काकुत्स्थे अर्घं दत्वा विभीषणः । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा सुग्रीवं भरतं तथा

କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ଶ୍ରୀରାମ) ଆସନଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ବିଭୀଷଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ କରଯୋଡ଼ି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 85

इहागतस्य रामस्य यद्दास्ये न तदस्ति मे । इयं च लंका रामेण रिपुं त्रैलोक्यकंटकम्

ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ କୌଣସି ସେବା ନାହିଁ। ଏହି ଲଙ୍କା—ତ୍ରିଲୋକର କଣ୍ଟକ ସ୍ୱରୂପ ଶତ୍ରୁକୁ ଶ୍ରୀରାମ ନାଶ କରିବେ।

Verse 86

हत्वा तु पापकर्माणं दत्ता पूर्वं पुरी मम । इयं पुरी इमे दारा अमी पुत्रास्तथा ह्यहं

ପାପକର୍ମୀକୁ ବଧ କରି ପୂର୍ବେ ମୋର ପୁରୀ ମୋତେ ପୁନଃ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ହେଉଛି ସେହି ପୁରୀ; ଏମାନେ ମୋର ପତ୍ନୀମାନେ; ସେମାନେ ମୋର ପୁତ୍ରମାନେ—ଏହି ମୁଁ ନିଜେ।

Verse 87

सर्वमेतन्मया दत्तं सर्वमक्षयमस्तु ते । ततः प्रकृतयः सर्वा लंकावासिजनाश्च ये

ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦାନ କରିଛି; ଏ ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ରହୁ। ତାପରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ପରିବାର-ଜନ ଏବଂ ଲଙ୍କାବାସୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ…

Verse 88

आजग्मू राघवं द्रष्टुं कौतूहलसमन्विताः । उक्तो विभीषणस्तैस्तु रामं दर्शय नः प्रभो

କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ସେମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତୁ।”

Verse 89

विभीषणेन कथिता राघवाय महात्मने । तेषामुपायनं सर्वं भरतो रामचोदितः

ବିଭୀଷଣ ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଭରତ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଉପହାର ଓ ଅର୍ପଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 90

जग्राह वानरेन्द्रश्च धनरत्नौघसंचयं । एवं तत्र त्र्यहं रामो ह्यवसद्राक्षसालये

ବାନରେନ୍ଦ୍ର ଧନ ଓ ରତ୍ନର ଢେର ସଞ୍ଚୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା। ଏହିପରି ରାମ ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଆଳୟରେ ତିନି ଦିନ ରହିଲେ।

Verse 91

चतुर्थेहनि संप्राप्ते रामे चापि सभास्थिते । केकसी पुत्रमाहेदं रामं द्रक्ष्यामि पुत्रक

ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଆସିଲା ଏବଂ ରାମ ମଧ୍ୟ ସଭାରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ତେବେ କେକସୀ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲା—“ପୁତ୍ରକ, ମୁଁ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବି।”

Verse 92

दृष्टे तस्मिन्महत्पुण्यं प्राप्यते मुनिसत्तमैः । विष्णुरेष महाभागश्चतुर्मूर्तिस्सनातनः

ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାଭାଗ, ସନାତନ, ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଅଟନ୍ତି।

Verse 93

सीता लक्ष्मीर्महाभाग न बुद्धा साग्रजेन ते । पित्रा ते पूर्वमाख्यातं देवानां दिविसंगमे

ହେ ମହାଭାଗ, ସୀତା—ସ୍ୱୟଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ବୋଲି ତୁମେ ଓ ତୁମ ଅଗ୍ରଜ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ ତୁମ ପିତା ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଭାସଙ୍ଗମରେ ଏହା କହିଥିଲେ।

Verse 94

कुले रघूणां वै विष्णुः पुत्रो दशरथस्य तु । भविष्यति विनाशाय दशग्रीवस्य रक्षसः

ରଘୁବଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ଦଶଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସର ବିନାଶ ପାଇଁ।

Verse 95

विभीषण उवाच । एवं कुरुष्व वै मातर्गृहाण नवमं वरम् । पात्रं चंदनसंयुक्तं दधिक्षौद्राक्षतैः सह

ବିଭୀଷଣ କହିଲେ—ହେ ମାତଃ, ନିଶ୍ଚୟ ଏମିତି କର; ନବମ ବର ଗ୍ରହଣ କର—ଚନ୍ଦନସଂଯୁକ୍ତ ପାତ୍ର, ଦଧି, ମଧୁ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ।

Verse 96

दूर्वयार्घं सह कुरु राजपुत्रस्य दर्शनम् । सरमामग्रतः कृत्वा याश्चान्या देवकन्यकाः

ଦୂର୍ବାସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଯାଅ; ସରମାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ଅନ୍ୟ ଦେବକନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଇ।

Verse 97

व्रजस्व राघवाभ्याशं तस्मादग्रे व्रजाम्यहम् । एवमुक्त्वा गतं रक्षो यत्र रामो व्यवस्थितः

“ରାଘବଙ୍କ ସମୀପକୁ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ; ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଆଗକୁ ଯାଉଛି।” ଏମିତି କହି ସେ ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁଠି ରାମ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲା।

Verse 98

उत्सार्य दानवान्सर्वान्रामं द्रष्टुं समागतान् । सभां तां विमलां कृत्वा रामं स्वाभिमुखे स्थितम्

ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ବାହାର କରି, ସେ ସଭାଗୃହକୁ ନିର୍ମଳ କଲା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।

Verse 99

विभीषण उवाच । विज्ञाप्यं शृणु मे देव वदतश्च विशांपते । दशग्रीवं कुंभकर्णं या च मां चाप्यजीजनत्

ବିଭୀଷଣ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ମୋର ନିବେଦନ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯିଏ ଦଶଗ୍ରୀବ (ରାବଣ), କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 100

इयं सा देवमाता नः पादौ ते द्रष्टुमिच्छति । तस्यास्तु त्वं कृपां कृत्वा दर्शनं दातु मर्हसि

ଏହି ଆମ ଦେବମାତା; ସେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ କୃପା କରି ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 101

राम उवाच । अहं तस्याः समीपं तु मातृदर्शनकांक्षया । गमिष्ये राक्षसेंद्र त्वं शीघ्रं याहि ममाग्रतः

ରାମ କହିଲେ—ମାତୃଦର୍ଶନର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯିବି। ହେ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋର ଆଗରେ ଯାଅ।

Verse 102

प्रतिज्ञाय तु तं वाक्यमुत्तस्थौ च वरासनात् । मूर्ध्नि चांजलिमाधाय प्रणाममकरोद्विभुः

ସେହି ବାକ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ। ମସ୍ତକରେ ଅଞ୍ଜଳି ଧରି ସେଇ ବିଭୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 103

अभिवादयेहं भवतीं माता भवसि धर्मतः । महता तपसा चापि पुण्येन विविधेन च

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରୁଛି। ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆପଣ ମୋର ମାତା—ମହା ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 104

इमौ ते चरणौ देवि मानवो यदि पश्यति । पूर्णस्स्यात्तदहं प्रीतो दृष्ट्वेमौ पुत्रवत्सले

ହେ ଦେବୀ, ଯେ କୌଣସି ମାନବ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ଚରଣ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ କୃତାର୍ଥ ହୁଏ। ପୁତ୍ରବତ୍ସଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ।

Verse 105

कौसल्या मे यथा माता भवती च तथा मम । केकसी चाब्रवीद्रामं चिरं जीव सुखी भव

କୌସଲ୍ୟା ଯେପରି ମୋର ମାତା, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ। ତେବେ କେକସୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲା—ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ସୁଖୀ ହେଉ।

Verse 106

भर्त्रा मे कथितं वीर विष्णुर्मानुषरूपधृत् । अवतीर्णो रघुकुले हितार्थेत्र दिवौकसाम्

ହେ ବୀର, ମୋ ସ୍ୱାମୀ କହିଥିଲେ—ବିଷ୍ଣୁ ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏଠାରେ ରଘୁକୁଳରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 107

दशग्रीव विनाशाय भूतिं दातुं विभीषणे । वालिनो निधनं चैव सेतुबंधं च सागरे

ଦଶଗ୍ରୀବ (ରାବଣ) ବିନାଶ ପାଇଁ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ, ବାଲିଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ, ଏବଂ ସାଗରେ ସେତୁବନ୍ଧ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 108

पुत्रो दशरथस्यैव सर्वं स च करिष्यति । इदानीं त्वं मया ज्ञातः स्मृत्वा तद्भर्तृभाषितम्

ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକାଇ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିବେ। ଏବେ ସ୍ୱାମୀ କହିଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଲି।

Verse 109

सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुर्देवा वै वानरास्तथा । गृहं पुत्र गमिष्यामि स्थिरकीर्तिमवाप्नुहि

ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁ; ବାନରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବତା। ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଏବେ ଗୃହକୁ ଯିବି—ତୁମେ ଅଚଳ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କର।

Verse 110

सरमोवाच । इहैव वत्सरं पूर्णमशोकवनिकास्थिता । सेविता जानकी देव सुखं तिष्ठति ते प्रिया

ସରମା କହିଲା—ହେ ଦେବ! ଏଠି ଅଶୋକବନିକାରେ ଜାନକୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଛନ୍ତି। ସେବିତ ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏଠି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 111

नित्यं स्मरामि वै पादौ सीतायास्तु परंतप । कदा द्रक्ष्यामि तां देवीं चिंतयाना त्वहर्निशम्

ହେ ପରନ୍ତପ! ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ଦିନରାତି ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିବି?

Verse 112

किमर्थं देवदेवेन नानीता जानकी त्विह । एकाकी नैव शोभेथा योषिता च तया विना

ଦେବଦେବ କାହିଁକି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଏଠିକୁ ଆଣିଲେ ନାହିଁ? ନାରୀ ଏକାକି ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ; ତାଙ୍କ ବିନା ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଶୋଭିତ ହେବେ ନାହିଁ।

Verse 113

समीपे शोभते सीता त्वं च तस्याः परंतप । एवं ब्रुवन्त्यां भरतः केयमित्यब्रवीद्वचः

ସୀତା ସମୀପରେ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ପରନ୍ତପ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶୋଭା ପାଆନ୍ତି। ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ଭରତ କହିଲେ—“ଏହି କିଏ?”

Verse 114

ततश्चेंगितविद्रामो भरतं प्राह सत्वरम् । विभीषणस्य भार्या वै सरमा नाम नामतः

ତାପରେ ଚେଙ୍ଗିତବିଦ୍ରାମ ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ସତ୍ୟକୁହିଲେ ସରମା।”

Verse 115

प्रिया सखी महाभागा सीतायास्सुदृढं मता । सर्वंकालकृतं पश्य न जाने किं करिष्यति

ପ୍ରିୟ ସଖୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ—ସୀତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅତି ଦୃଢ଼। ଦେଖ, ସବୁ କାଳର ବିଧାନରେ ହୁଏ; ସେ କ’ଣ କରିବେ ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 116

गच्छ त्वं सुभगे भर्तृगेहं पालय शोभने । मां त्यक्त्वा हि गता देवी भाग्यहीनं गतिर्यथा

ହେ ସୁଭଗେ, ଶୋଭନେ! ତୁମେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଭଲଭାବେ ରୁହ। ଦେବୀ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ—ଯେପରି ଭାଗ୍ୟହୀନଙ୍କୁ ସୌଭାଗ୍ୟ ଛାଡ଼ିଯାଏ।

Verse 117

तया विरहितः सुभ्रु रतिं विंदे न कर्हिचित् । शून्या एव दिशः सर्वाः पश्यामीह पुनर्भ्रमन्

ହେ ସୁଭ୍ରୁ! ତାଙ୍କ ବିରହରେ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି। ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭ୍ରମଣ କରି ଦେଖୁଛି—ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିରାଳା ଶୂନ୍ୟ।

Verse 118

विसृज्यतां च सरमां सीतायास्तु प्रियां सखीम् । गतायामथ केकस्यां रामः प्राह विभीषणम्

“ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖୀ ସରମାକୁ ପଠାଇଦିଅ।” ତାପରେ କେକସୀ ଚାଲିଗଲା ପରେ ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 119

दैवतेभ्यः प्रियं कार्यं नापराध्यास्त्वया सुराः । आज्ञया राजराजस्य वर्तितव्यं त्वयानघ

ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ସେହି କାମ କରିବା ଉଚିତ; ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ଅନଘ! ରାଜରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ତୁମେ ସେହିପରି ଆଚରଣ କର।

Verse 120

लंकायां मानुषो यो वै समागच्छेत्कथंचन । राक्षसैर्न च हंतव्यो द्रष्टव्योसौ यथा त्वहम्

ଲଙ୍କାକୁ ଯେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ହେଉ ଆସି ପହଞ୍ଚେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାକୁ ହତ୍ୟା କରିବେ ନାହିଁ; ବରଂ ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେପରି ତାକୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣି ଦେଖାଇବେ।

Verse 121

विभीषण उवाच । आज्ञयाहं नरव्याघ्र करिष्ये सर्वमेव तु । विभीषणे हि वदति वायू राममुवाच ह

ବିଭୀଷଣ କହିଲେ— “ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସବୁ କରିବି।” ବିଭୀଷଣ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ବାୟୁ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 122

इहास्तिवैष्णवी मूर्तिः पूर्वं बद्धो बलिर्यया । तां नयस्व महाभाग कान्यकुब्जे प्रतिष्ठय

ଏଠାରେ ଏକ ବୈଷ୍ଣବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ବଳି ବନ୍ଧିତ ହୋଇଥିଲା। ହେ ମହାଭାଗ, ଏହାକୁ ନେଇ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 123

विदित्वा तदभिप्रायं वायुना समुदाहृतम् । विभीषणस्त्वलंकृत्य रत्नैः सर्वैश्च वामनम्

ବାୟୁ ଯେ ଅଭିପ୍ରାୟ କହିଥିଲେ ତାହା ଜାଣି, ବିଭୀଷଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନଦ୍ୱାରା ବାମନଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କଲେ।

Verse 124

आनीय चार्पयद्रामे वाक्यं चेदमुवाच ह । यदा वै निर्जितः शक्रो मेघनादेन राघव

ତାହା ଆଣି ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ସେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ— “ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମେଘନାଦ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲା…”

Verse 125

तदा वै वामनस्त्वेष आनीतो जलजेक्षण । नयस्व तमिमं देव देवदेवं प्रतिष्ठय

ତେବେ ହେ ପଦ୍ମନେତ୍ର! ଏହି ବାମନ ଆଣାଯାଇଛି। ହେ ଦେବ! ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆସି ଦେବାଧିଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 126

तथेति राघवः कृत्वा पुष्पकं च समारुहत् । धनं रत्नमसंख्येयं वामनं च सुरोत्तमम्

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ରାଘବ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଧନ-ରତ୍ନ ଓ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାମନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଲେ।

Verse 127

गृह्य सुग्रीवभरतावारूढौ वामनादनु । व्रजन्नेवांबरे रामस्तिष्ठेत्याह विभीषणम्

ଆରୋହିତ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଭରତଙ୍କୁ, ଏବଂ ବାମନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ରାମ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଗଲେ; ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଏଠି ରୁହ।”

Verse 128

राघवस्य वचः श्रुत्वा भूयोप्याह स राघवम् । करिष्ये सर्वमेतद्धि यदाज्ञप्तं विभो त्वया

ରାଘବଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ପୁଣି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଯାହା ଆଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି।”

Verse 129

सेतुनानेन राजेंद्र पृथिव्यां सर्वमानवाः । आगत्य प्रतिबाधेरन्नाज्ञाभंगो भवेत्तव

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ସେତୁ ହେତୁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆସି ବାଧା ଦେବେ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଭଙ୍ଗ ହେବ।

Verse 130

कोत्र मे नियमो देव किन्नु कार्यं मया विभो । श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यं राक्षसोत्तमभाषितम्

“ହେ ଦେବ! ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କେଉଁ ନିୟମ-ସଂଯମ ଅଛି? ହେ ବିଭୋ, ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ?” ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠର ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଘବ ରାମ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣିଲେ।

Verse 131

कार्मुकं गृह्य हस्तेन रामः सेतुं द्विधाच्छिनत् । त्रिर्विभज्य च वेगेन मध्ये वै दशयोजनम्

ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି ରାମ ସେତୁକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ କାଟିଦେଲେ; ପରେ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ତିନି ଭାଗ କରି ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିରିଦେଲେ।

Verse 132

छित्वा तु योजनं चैकमेकं खंडत्रयं कृतम् । वेलावनं समासाद्य रामः पूजां रमापतेः

ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣ କାଟି ତାହାକୁ ତିନି ଖଣ୍ଡ କରି, ରାମ ବେଳାବନକୁ ପହଞ୍ଚି ରମାପତି (ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।

Verse 133

कृत्वा रामेश्वरं नाम्ना देवदेवं जनार्दनं । अभिषिच्याथ संगृह्य वामनं रघुनंदनः

“ରାମେଶ୍ୱର” ନାମରେ ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅଭିଷେକ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପରେ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି ବାମନଙ୍କୁ ସହ ନେଲେ।

Verse 134

दक्षिणादुदधेश्चैव निर्जगाम त्वरान्वितः । अंतरिक्षादभूद्वाणी मेघगंभीरनिःस्वना

ତାପରେ ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଏବଂ ଆକାଶରୁ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ନିନାଦଯୁକ୍ତ ଏକ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 135

रुद्र उवाच । भो भो रामास्तु भद्रं ते स्थितोऽहमिह सांप्रतम् । यावज्जगदिदं राम यावदेषा धरा स्थिता

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ହେ ହେ ରାମ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ଏବେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତ ରହିବ ଓ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଧରା ସ୍ଥିର ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରହିବି।

Verse 136

तावदेव च ते सेतु तीर्थं स्थास्यति राघव । श्रुत्वैवं देवदेवस्य गिरं ताममृतोपमाम्

ହେ ରାଘବ, ସେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ସେତୁ-ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହିବ। ଦେବଦେବଙ୍କ ଅମୃତସମ ବାଣୀ ଏଭଳି ଶୁଣି…

Verse 137

राम उवाच । नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयंकर । गौरीकांत नमस्तुभ्यं दक्षयज्ञविनाशन

ରାମ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବାଳା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଗୌରୀକାନ୍ତ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିନାଶକ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 138

नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । पशूनांपतये नित्यं चोग्राय च कपर्दिने

ଭବ, ଶର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ବରଦଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପଶୁପତିଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର; ଉଗ୍ର ଓ କପର୍ଦ୍ଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।

Verse 139

महादेवाय भीमाय त्र्यंबकाय दिशांपते । ईशानाय भगघ्नाय नमोस्त्वंधकघातिने

ମହାଦେବ, ଭୀମ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଓ ଦିଗ୍ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଈଶାନ, ଭଗଘ୍ନ—ଅନ୍ଧକଘାତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 140

नीलग्रीवाय घोराय वेधसे वेधसा स्तुत । कुमारशत्रुनिघ्नाय कुमारजननाय च

ନୀଳଗ୍ରୀବ ଘୋରରୂପୀ ବେଧସ୍—ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ବେଧସ୍ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କୁମାରଙ୍କ ଶତ୍ରୁନିଘ୍ନ ଏବଂ କୁମାରଜନକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମଃ।

Verse 141

विलोहिताय धूम्राय शिवाय क्रथनाय च । नमो नीलशिखंडाय शूलिने दैत्यनाशिने

ବିଲୋହିତ, ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଶିବ ଓ କ୍ରଥନ (ସଂହାରକ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନୀଳଶିଖଣ୍ଡଧାରୀ, ଶୂଳଧାରୀ, ଦୈତ୍ୟନାଶୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 142

उग्राय च त्रिनेत्राय हिरण्यवसुरेतसे । अनिंद्यायांबिकाभर्त्रे सर्वदेवस्तुताय च

ଉଗ୍ର, ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ, ଯାହାଙ୍କ ରେତସ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତିମାନ—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ଅମ୍ବିକାଭର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସର୍ବଦେବସ୍ତୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମଃ।

Verse 143

अभिगम्याय काम्याय सद्योजाताय वै नमः । वृषध्वजाय मुंडाय जटिने ब्रह्मचारिणे

ଅଭିଗମ୍ୟ, କାମ୍ୟ (କାମନାପୂରକ) ଏବଂ ସଦ୍ୟୋଜାତଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନମଃ। ବୃଷଧ୍ୱଜଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତ ତପସ୍ବୀ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 144

तप्यमानाय तप्याय ब्रह्मण्याय जयाय च । विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वमावृत्य तिष्ठते

ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ଓ ତପଃସ୍ୱରୂପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟରକ୍ଷକ ଏବଂ ଜୟସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱସୃଜ—ଯିଏ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଆବୃତ କରି ଅବସ୍ଥିତ—ତାଙ୍କୁ ନମଃ।

Verse 145

नमो नमोस्तु दिव्याय प्रपन्नार्तिहराय च । भक्तानुकंपिने देव विश्वतेजो मनोगते

ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ଶରଣାଗତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପୀ ଦେବ, ବିଶ୍ୱତେଜ, ମନୋଗତ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 146

पुलस्त्य उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु देवदेवो हरो नृप । उवाच राघवं वाक्यं भक्तिनम्रं पुरास्थितम्

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ହେଉଥିବାବେଳେ ଦେବଦେବ ହର, ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିନମ୍ର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 147

रुद्र उवाच । भो भो राघव भद्रं ते ब्रूहि यत्ते मनोगतम् । भवान्नारायणो नूनं गूढो मानुषयोनिषु

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ହେ ରାଘବ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କୁହ। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମାନବଯୋନିରେ ଗୂଢ ଥିବା ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ।

Verse 148

अवतीर्णो देवकार्यं कृतं तच्चानघ त्वया । इदानीं स्वं व्रजस्थानं कृतकार्योसि शत्रुहन्

ହେ ଅନଘ, ତୁମେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛ। ଏବେ, ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍, କୃତକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ବ୍ରଜସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ।

Verse 149

त्वया कृतं परं तीर्थं सेत्वाख्यं रघुनंदन । आगत्य मानवा राजन्पश्येयुरिह सागरे

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ‘ସେତୁ’ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ। ହେ ରାଜନ୍, ଲୋକେ ଏଠାକୁ ଆସି ଏହି ସାଗରେ ତାହା ଦର୍ଶନ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 150

महापातकयुक्ता ये तेषां पापं विलीयते । ब्रह्मवध्यादिपापानि यानि कष्टानि कानिचित्

ମହାପାତକର ଭାରେ ଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପାପ ଲୟ ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ଯେତେ କଠୋର ପାପ ଥାଉ, ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ।

Verse 151

दर्शनादेव नश्यंति नात्र कार्या विचारणा । गच्छ त्वं वामनं स्थाप्य गंगातीरे रघूत्तम

କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶିଯାଏ; ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ହେ ରଘୁତ୍ତମ, ତୁମେ ଯାଇ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 152

पृथिव्यां सर्वशः कृत्वा भागानष्टौ परंतप । श्वेतद्वीपं स्वकं स्थानं व्रज देव नमोस्तु ते

ହେ ପରନ୍ତପ! ପୃଥିବୀକୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଆଠ ଭାଗ କରି, ହେ ଦେବ, ଏବେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯାଅ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 153

प्रणिपत्य ततो रामस्तीर्थं प्राप्तश्च पुष्करम् । विमानं तु न यात्यूर्ध्वं वेष्टितं तत्तु राघवः

ତାପରେ ରାମ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିମାନ ଉପରକୁ ଉଠିଲା ନାହିଁ; ରାଘବ ପାଇଁ ତାହା ବନ୍ଧା ପରି ରହିଗଲା।

Verse 154

किमिदं वेष्टितं यानं निरालंबेऽम्बरे स्थितम् । भवितव्यं कारणेन पश्येत्याह स्म वानरम्

“ନିରାଧାର ଆକାଶରେ ଅଟକି ରହିଥିବା ଏହି ଢାକା ଯାନଟି କ’ଣ? ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଭବିତବ୍ୟ କାରଣ ଅଛି—ଦେଖ!” ବୋଲି ସେ ବାନରକୁ କହିଲେ।

Verse 155

सुग्रीवो रामवचनादवतीर्य धरातले । स च पश्यति ब्रह्माणं सुरसिद्धसमन्वितम्

ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଧରାତଳକୁ ଅବତରିଲା; ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ସିଦ୍ଧଗଣେ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 156

ब्रह्मर्षिसङ्घसहितं चतुर्वेदसमन्वितम् । दृष्ट्वाऽऽगत्याब्रवीद्रामं सर्वलोकपितामहः

ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସଂଘସହିତ ଓ ଚତୁର୍ବେଦସମନ୍ୱିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସର୍ବଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ନିକଟକୁ ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 157

सहितो लोकपालैश्च वस्वादित्यमरुद्गणैः । तं देवं पुष्पकं नैव लंघयेद्धि पितामहम्

ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଓ ବସୁ-ଆଦିତ୍ୟ-ମରୁଦ୍ଗଣ ସମେତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପକକୁ ଲଂଘିବାକୁ ସାହସ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 158

अवतीर्य ततो रामः पुष्पकाद्धेमभूषितात् । नत्वा विरिंचनं देवं गायत्र्या सह संस्थितम्

ତାପରେ ରାମ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ପୁଷ୍ପକରୁ ଅବତରି, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେବ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 159

अष्टांगप्रणिपातेन पंचांगालिंगितावनिः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा देवदेवं विरिंचनम्

ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତରେ—ପଞ୍ଚାଙ୍ଗରେ ଧରାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି—ରାମ ପ୍ରଣତ ହୋଇ ଦେବଦେବ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 160

राम उवाच । नमामि लोककर्तारं प्रजापतिसुरार्चितम् । देवनाथं लोकनाथं प्रजानाथं जगत्पतिम्

ରାମ କହିଲେ—ଲୋକସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରାଧିତ, ଦେବନାଥ, ଲୋକନାଥ, ପ୍ରଜାନାଥ ଓ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 161

नमस्ते देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । भूतभव्यभवन्नाथ हरिपिंगललोचन

ହେ ଦେବଦେବେଶ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟେ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ଭୂତ-ଭବ୍ୟ-ଭବତ୍‌ର ନାଥ, ହେ ହରି, ପିଙ୍ଗଳ (ତାମ୍ର-ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ନୟନଧାରୀ ପ୍ରଭୁ!

Verse 162

बालस्त्वं वृद्धरूपी च मृगचर्मासनांबरः । तारणश्चासि देवस्त्वं त्रैलोक्यप्रभुरीश्वरः

ତୁମେ ବାଳକ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କର; ମୃଗଚର୍ମ ତୁମର ଆସନ ଓ ବସ୍ତ୍ର। ତୁମେ ତାରକ-ଉଦ୍ଧାରକ; ତୁମେ ହିଁ ଦେବ—ତ୍ରିଲୋକର ପ୍ରଭୁ ଓ ଈଶ୍ୱର।

Verse 163

हिरण्यगर्भः पद्मगर्भः वेदगर्भः स्मृतिप्रदः । महासिद्धो महापद्मी महादंडी च मेखली

ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପଦ୍ମଗର୍ଭ, ବେଦଗର୍ଭ ଓ ସ୍ମୃତିପ୍ରଦାତା; ମହାସିଦ୍ଧ, ମହାପଦ୍ମୀ, ମହାଦଣ୍ଡଧାରୀ ଏବଂ ମେଖଳାଧାରୀ।

Verse 164

कालश्च कालरूपी च नीलग्रीवो विदांवरः । वेदकर्तार्भको नित्यः पशूनां पतिरव्ययः

ସେ କାଳ ମଧ୍ୟ, କାଳରୂପ ମଧ୍ୟ; ନୀଳଗ୍ରୀବ, ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବେଦକର୍ତ୍ତା, ନିତ୍ୟ ଯୁବା; ପଶୁମାନଙ୍କ (ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ) ପତି—ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ।

Verse 165

दर्भपाणिर्हंसकेतुः कर्ता हर्ता हरो हरिः । जटी मुंडी शिखी दंडी लगुडी च महायशाः

ସେ ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧାରଣକାରୀ, ହଂସ-କେତୁଧାରୀ; ସେଇ କର୍ତ୍ତା ଓ ସଂହାରକ; ସେଇ ହର ଓ ହରି। ସେ ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତ, ଶିଖାଧାରୀ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଓ ଲଗୁଡୀଧାରୀ—ମହାୟଶସ୍ବୀ।

Verse 166

भूतेश्वरः सुराध्यक्षः सर्वात्मा सर्वभावनः । सर्वगः सर्वहारी च स्रष्टा च गुरुरव्ययः

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଈଶ୍ୱର, ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଭାବର ପୋଷକ। ସେ ସର୍ବଗ, ସର୍ବହାରୀ, ସ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ—ଅବ୍ୟୟ ଗୁରୁ।

Verse 167

कमंडलुधरो देवः स्रुक्स्रुवादिधरस्तथा । हवनीयोऽर्चनीयश्च ओंकारो ज्येष्ठसामगः

ସେ ଦେବ କମଣ୍ଡଲୁଧାରୀ, ଏବଂ ସ୍ରୁକ୍-ସ୍ରୁବ ଆଦି ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଧାରୀ। ସେ ହବନୀୟ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନୀୟ; ସେଇ ଓଂକାର, ସାମଗାନରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ।

Verse 168

मृत्युश्चैवामृतश्चैव पारियात्रश्च सुव्रतः । ब्रह्मचारी व्रतधरो गुहावासी सुपङ्कजः

ସେ ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ମଧ୍ୟ, ‘ଅମୃତ’ ମଧ୍ୟ; ସେଇ ପାରିୟାତ୍ର ଓ ସୁବ୍ରତ। ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରତଧର, ଗୁହାବାସୀ ଓ ସୁପଙ୍କଜ।

Verse 169

अमरो दर्शनीयश्च बालसूर्यनिभस्तथा । दक्षिणे वामतश्चापि पत्नीभ्यामुपसेवितः

ଅମର ଦର୍ଶନୀୟ ଥିଲେ, ଉଦୟମାନ ବାଳସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲେ।

Verse 170

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च त्रिजटी लब्धनिश्चयः । चित्तवृत्तिकरः कामो मधुर्मधुकरस्तथा

ସେ ଭିକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ, ଭିକ୍ଷୁରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ; ତ୍ରିଜଟୀ—ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟବାନ; ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରୁଥିବା କାମ; ଏବଂ ମଧୁ ଓ ମଧୁକର ମଧ୍ୟ ସେଇ।

Verse 171

वानप्रस्थो वनगत आश्रमी पूजितस्तथा । जगद्धाता च कर्त्ता च पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः

ସେ ବନବାସୀ ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ପୂଜ୍ୟ ଆଶ୍ରମୀ; ଏବଂ ସେଇ ଜଗତ୍‌ର ଧାତା ଓ କର୍ତ୍ତା—ଶାଶ୍ୱତ, ଧ୍ରୁବ, ପରମ ପୁରୁଷ।

Verse 172

धर्माध्यक्षो विरूपाक्षस्त्रिधर्मो भूतभावनः । त्रिवेदो बहुरूपश्च सूर्यायुतसमप्रभः

ସେ ଧର୍ମାଧ୍ୟକ୍ଷ, ବିଶାଳନେତ୍ର; ତ୍ରିଧର୍ମସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଳକ; ତ୍ରିବେଦମୟ, ବହୁରୂପ, ଦଶହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରଭାଶାଳୀ।

Verse 173

मोहकोवंधकश्चैवदानवानांविशेषतः । देवदेवश्च पद्माङ्कस्त्रिनेत्रोऽब्जजटस्तथा

ସେ ମୋହକୁ ନାଶ କରୁଥିବା, ବିଶେଷତଃ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା; ଦେବଦେବ—ପଦ୍ମାଙ୍କଧାରୀ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଏବଂ ପଦ୍ମଶୋଭିତ ଜଟାଧାରୀ ମଧ୍ୟ।

Verse 174

हरिश्मश्रुर्धनुर्धारी भीमो धर्मपराक्रमः । एवं स्तुतस्तु रामेण ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ମଶ୍ରୁଧାରୀ, ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଭୀମ, ଧର୍ମପରାକ୍ରମଯୁକ୍ତ—ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରାମ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 175

उवाच प्रणतं रामं करे गृह्य पितामहः । विष्णुस्त्वं मानुषे देहेऽवतीर्णो वसुधातले

ପ୍ରଣତ ରାମଙ୍କ ହାତ ଧରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ତୁମେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ; ମାନବ ଦେହରେ ଭୂତଳେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ।”

Verse 176

कृतं तद्भवता सर्वं देवकार्यं महाविभो । संस्थाप्य वामनं देवं जाह्नव्या दक्षिणे तटे

ହେ ମହାବିଭୋ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି— ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି।

Verse 177

अयोध्यां स्वपुरीं गत्वा सुरलोकं व्रजस्व च । विसृष्टो ब्रह्मणा रामः प्रणिपत्य पितामहं

“ନିଜ ସ୍ୱପୁରୀ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ, ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଅ।” ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ; ରାମ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 178

आरूढः पुष्पकं यानं संप्राप्तो मधुरां पुरीम् । समीक्ष्य पुत्रसहितं शत्रुघ्नं शत्रुघातिनं

ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ମଥୁରା ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ପୁତ୍ରସହିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଶତ୍ରୁଘାତୀ—ଙ୍କୁ ଦେଖି (ସମୀପ ହେଲେ)।

Verse 179

तुतोष राघवः श्रीमान्भरतः स हरीश्वरः । शत्रुघ्नो भ्रातरौ प्राप्तौ शक्रोपेन्द्राविवागतौ

ଶ୍ରୀମାନ ରାଘବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସେପରି ହରିଭକ୍ତ ଭରତ ମଧ୍ୟ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଇ ଭାଇ ସହିତ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଯେପରି ଶକ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଏକାସାଥି ଆସିଥାନ୍ତି।

Verse 180

प्रणिपत्य ततो मूर्ध्ना पंचांगालिंगितावनिः । उत्थाप्य चांकमारोप्य रामो भ्रातरमंजसा

ତାପରେ ସେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗରେ ଭୂମିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପ୍ରଣାମ କଲା; ରାମ ତୁରନ୍ତ ଭାଇକୁ ଉଠାଇ ନିଜ କୋଳରେ ବସାଇଲେ।

Verse 181

भरतश्च ततः पश्चात्सुग्रीवस्तदनंतरं । उपविष्टोऽथ रामाय सोऽर्घमादाय सत्वरं

ତାପରେ ଭରତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ ସୁଗ୍ରୀବ ବସିଲେ; ସେ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲା।

Verse 182

राज्यं निवेदयामास चाष्टांगं राघवे तदा । श्रुत्वा प्राप्तं ततो रामं सर्वो वै माथुरो जनः

ତେବେ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ—ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ—ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କଲା। ରାମ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ମଥୁରାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 183

वर्णा ब्राह्मणभूयिष्ठा द्रष्टुमेनं समागताः । संभाष्य प्रकृतीः सर्वा नैगमान्ब्राह्मणैः सह

ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସମାଗତ ହେଲେ। ସେ ନଗରର ନେତାମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି (ପ୍ରଜା) ସହ କଥା ହେଲେ ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବାଦ କଲେ।

Verse 184

दिनानि पंचोषित्वाऽत्र रामो गंतुं मनो दधे । शत्रुघ्नश्च ततो रामे वाजिनोथ गजांस्तथा

ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହି ରାମ ଯିବାକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ସେହିପରି ହାତୀମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 185

कृताकृतं च कनकं तत्रोपायनमाहरत् । रामस्त्वाह ततः प्रीतः सर्वमेतन्मया तव

ସେଠାରେ ସେ ଗଢ଼ା ଓ ଅଗଢ଼ା—ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉପହାରରୂପେ ଆଣି ଅର୍ପଣ କଲା। ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—“ଏ ସବୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ତୁମ ପାଇଁ।”

Verse 186

दत्तं पुत्रौ तेऽभिषिञ्च राजानौ माथुरे जने । एवमुक्त्वा ततो रामः प्राप्तो मध्यंदिने रवौ

“ତୁମ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମଥୁରାର ଜନମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କର।” ଏମିତି କହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଥିବାବେଳେ ଶ୍ରୀରାମ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 187

महोदयं समासाद्य गंगातीरे स वामनं । प्रतिष्ठाप्य द्विजानाह भाविनः पार्थिवांस्तथा

ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭ ମହୋଦୟ ଅବସରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ବାମନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 188

मया कृतोऽयं धर्मस्य सेतुर्भूतिविवर्धनः । प्राप्ते काले पालनीयो न च लोप्यः कथंचन

ଏହି ଧର୍ମ-ସେତୁ ମୁଁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି; ଏହା ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। ଯଥାକାଳେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଏହାକୁ ଲୋପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 189

प्रसारितकरेणैवं प्रार्थनैषा मया कृता । नृपाः कृते मयार्थित्वे यत्क्षेमं क्रियतामिह

ଏଭଳି ହାତ ପସାରି ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛି। ହେ ରାଜାମାନେ, ମୁଁ ଯାଚକ ଭାବେ ଆସିଛି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ମୋ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ତାହା କରନ୍ତୁ।

Verse 190

नित्यं दैनंदिनीपूजा कार्या सर्वैरतंद्रितैः । ग्रामान्दत्वा धनं तच्च लंकाया आहृतं च यत्

ସମସ୍ତେ ଅପ୍ରମାଦରେ ନିତ୍ୟ ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଦାନ କରି, ଲଙ୍କାରୁ ଆଣିଥିବା ସେଇ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 191

प्रेषयित्वा च किष्किंधां सुग्रीवं वानरेश्वरं । अयोध्यामागतो रामः पुष्पकं तमथाब्रवीत्

ବାନରେଶ୍ୱର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ପଠାଇ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ; ତାପରେ ସେହି ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 192

नागंतव्यं त्वया भूयस्तिष्ठ यत्र धनेश्वरः । कृतकृत्यस्ततो रामः कर्तव्यं नाप्यमन्यत

“ତୁମେ ପୁଣି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଧନେଶ୍ୱର (କୁବେର) ଅଛନ୍ତି ସେଠାରେ ରୁହ।” ତାପରେ କୃତକୃତ୍ୟ ରାମ ଭାବିଲେ—ଏବେ ଆଉ କିଛି କରିବାକୁ ନାହିଁ।

Verse 193

पुलस्त्य उवाच । एवन्ते भीष्म रामस्य कथायोगेन पार्थिव । उत्पत्तिर्वामनस्योक्ता किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଭୀଷ୍ମ, ହେ ରାଜନ୍! ରାମକଥାର ସଂଯୋଗରେ ତୁମକୁ ବାମନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କୁହାଗଲା। ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 194

कथयामि तु तत्सर्वं यत्र कौतूहलं नृप । सर्वं ते कीर्त्तयिष्यामि येनार्थी नृपनंदन

ହେ ନୃପ! ଯେଉଁଥିରେ ତୁମର କୌତୁହଳ ଅଛି, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିବି। ହେ ନୃପନନ୍ଦନ! ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ, ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।