Adhyaya 28
Rite of Tree Consecration and the Merit of Planting Sacred Trees
ଭୀଷ୍ମ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ବୃକ୍ଷପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପଚାରିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କହିଲେ—ଯାଜ୍ଞିକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ବୃକ୍ଷ ଅଲଙ୍କାର, ନୈବେଦ୍ୟ-ଧୂପ-ଦୀପ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧାନ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ସ୍ଥାପନ, ଲୋକପାଳ ପୂଜା, ଅଧିବାସ, ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେକ ଓ ବରୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳକର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧି; ପରେ ହୋମ, ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଉତ୍ସବ। ତା’ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ବିଧିର ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ମହାପୁଣ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳ ମିଳେ; ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃକ୍ଷ ‘ପୁତ୍ରତ୍ୱ’ର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପଲାଶ, ଖଦିର, ନିମ୍ବ ଆଦିର ବିଶେଷ ଫଳ ଓ ଦେବତାନିବାସ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ନାମ ନ ଜାଣି ରୋପିତ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । पादपानां विधिं ब्रह्मन्यथावद्विस्तराद्वद । विधिना येन कर्त्तव्यं पादपारोपणं बुधैः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ବିଧିକୁ ଯଥାବତ୍ ବିସ୍ତାରରେ କହ; ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ବୁଧଜନେ ବୃକ୍ଷାରୋପଣ କରିବା ଉଚିତ, ସେଥି ମୋତେ କୁହ।
Verse 2
ये च लोकाः स्मृता येषां तानिदानीं वदस्व मे । पुलस्त्य उवाच । पादपानां विधिं वक्ष्ये तथैवोद्यानभूमिषु
“ଏବଂ ଯେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୋତେ କହ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— “ମୁଁ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ବିଧି କହିବି, ଏବଂ ସେହିପରି ଉଦ୍ୟାନଭୂମି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ।”
Verse 3
तटाकविधिवत्सर्वं समाप्य जगतीश्वर । ऋत्विङ्मंडपसंभारमाचार्यं चापि तद्विधं
ହେ ଜଗତୀଶ୍ୱର, ତଟାକବିଧି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ପରେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଣ୍ଡପର ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେହି ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
पूजयेद्ब्राह्मणांस्तद्वद्धेमवस्त्रानुलेपनैः । सर्वौषध्युदकैः सिक्तान्दध्यक्षतविभूषितान्
ସେହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନୁଲେପନ ଦାନ କରି। ସର୍ବ ଔଷଧିଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ କରି, ଦଧି ଓ ଅକ୍ଷତରେ ବିଭୂଷିତ କରିବା।
Verse 5
वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् । सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनं
ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ବସ୍ତ୍ରରେ ଘେରିବା। ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣବେଧନ କରାଇବା।
Verse 6
अंजनं चापि दातव्यं तद्वद्धेमशलाकया । फलानि सप्त चाष्टौ वा कालधौतानि कारयेत्
ଅଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେହିପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଲାକା ମଧ୍ୟ ଦେବା। ଏବଂ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠଟି ଫଳ ‘କାଳଧୌତ’—କାଳେ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମେରୁକରା—ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇବା।
Verse 7
प्रत्येकं सर्ववृक्षाणां वेद्यांतान्यधिवासयेत् । धूपोत्र गुग्गुलुः श्रेष्ठस्ताम्रपात्रेष्वधिष्ठितान्
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍ଷ ପାଇଁ ବେଦୀର ଅନ୍ତଭାଗରେ ସେହି ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା। ଏହି ବିଧିରେ ଧୂପ ପାଇଁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତାହାକୁ ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ରଖିବା।
Verse 8
सप्तधान्यस्थितान्कृत्वा वस्त्रगंधानुलेपनैः । कुंभान्सर्वेषु वृक्षेषु स्थापयित्वावनीश्वर
ସପ୍ତ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ କର। ହେ ଅବନୀଶ୍ୱର! ସେହି କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷରେ ସ୍ଥାପନ କର।
Verse 9
पूजयित्वा दिनांते च कृत्वा बलिनिवेदनम् । यथावल्लोकपालानामिंद्रादीनां विधानतः
ଦିନାନ୍ତେ ପୂଜା କରି ଏବଂ ବଲି-ନିବେଦନ ଅର୍ପଣ କରି, ବିଧାନାନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ଯଥାବତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
वनस्पतेरधिवास एवं कार्यो द्विजातिभिः । ततः शुक्लांबरधरान्सौवर्णकृतमेखलान्
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷର ଅଧିବାସ (ସଂସ୍କାର) କରିବେ; ତାପରେ ଶୁକ୍ଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମେଖଳାଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବେ।
Verse 11
सकांस्यदोहां सौवर्णशृंगाभ्यामतिशालिनीं । पयस्विनीं वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गामुदङ्मुखीम्
କାଂସ୍ୟପାତ୍ରରେ ଦୋହାଯାଉଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣଶୃଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ଅତିଶୟ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଈକୁ ବୃକ୍ଷମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତରମୁଖ କରି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 12
ततोभिषेकमंत्रेण वाद्यमंगलगीतकैः । ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वारुणैरभितस्तदा
ତାପରେ ଅଭିଷେକମନ୍ତ୍ର ସହ, ବାଦ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳଗୀତର ମଧ୍ୟରେ, ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଓ ବାରୁଣ (ଜଳ) କର୍ମ ସହ, ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା।
Verse 13
तैरेव कुंभैः स्नपनं कुर्युर्ब्राह्मणपुंगवाः । स्नातः शुक्लांबरधरो यजमानोभिपूजयेत्
ସେହି କୁମ୍ଭଜଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସ୍ନପନ (ବିଧିସ୍ନାନ) କରିବେ; ଯଜମାନ ସ୍ନାନ କରି ଶୁକ୍ଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରିବେ।
Verse 14
गोभिर्विभवतः सर्वानृत्विजः ससमाहितान् । हेमसूत्रैः सकटकैरंगुलीयैः पवित्रकैः
ଗୋବଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଭବ-ଧନରେ ସେ ସମାହିତ ଓ ସାବଧାନ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣସୂତ୍ର, କଟକ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ପବିତ୍ରକ ମୁଦ୍ରିକା ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
Verse 15
वासोभिः शयनीयैश्च तथोपस्करपादुकैः । क्षीराभिषेचनं कुर्याद्यावद्दिनचतुष्टयम्
ବସ୍ତ୍ର, ଶୟନୀୟ ସାମଗ୍ରୀ, ଆବଶ୍ୟକ ଉପସ୍କର ଓ ପାଦୁକା ସହିତ, ଚାରି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀରାଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
होमश्च सर्पिषा कार्यो यवैः कृष्णतिलैरपि । पलाशसमिधः शस्ताश्चतुर्थेऽह्नि तथोत्सवः
ଘିଅରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ଯବ ଓ କୃଷ୍ଣତିଳ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ହେଉ। ପଳାଶ ସମିଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
दक्षिणा च पुनस्तद्वद्देया तत्रापि शक्तितः । यद्यदिष्टतमं किचित्तत्तद्दद्यादमत्सरी
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସେହିପରି ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ଯାହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ସେହିଟିକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
आचार्ये द्विगुणं दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् । अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वृक्षोत्सवं बुधः
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦାନ ଦେଇ, ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ଯାଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ବିଧିରେ ବୃକ୍ଷୋତ୍ସବ କରେ, ସେ ଯଥାବିଧି କରେ।
Verse 19
सर्वान्कामानवाप्नोति पदं चानन्तमश्नुते । यश्चैवमपि राजेन्द्र वृक्षं संस्थापयेद्बुधः
ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଅନନ୍ତ (ଅକ୍ଷୟ) ପଦକୁ ଲଭେ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ଗଛ ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଫଳ ପାଏ।
Verse 20
सोपि स्वर्गे वसेद्राजन्यावदिंद्रायुतत्रयम् । भूतान्भव्यांश्च मनुजांस्तारयेद्रोमसंमितान्
ସେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ତିନି ଇନ୍ଦ୍ରାୟୁତ (ତିନି ଦଶହଜାର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ) କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସେ; ଏବଂ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ରୋମସଂଖ୍ୟା ପରି ଅସଂଖ୍ୟ—ତାରେ।
Verse 21
परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् । य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଶୁଣାଇ ପାଠ କରାଏ, ସେ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ରହିତ, ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 22
सोपि संपूज्यते देवैर्ब्रह्मलोके महीयते । अपुत्रस्य च पुत्रित्वं पादपा एव कुर्वते
ସେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମହିମାନ୍ୱିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଅପୁତ୍ର, ତାହାକୁ ପୁତ୍ରତ୍ୱ (ପୁତ୍ରଫଳ) ଗଛମାନେ ହିଁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
Verse 23
तीर्थेषु पिंडदानादीन्रोपकाणां ददंति ते । यत्नेनापि च राजेंद्र अश्वत्थारोपणं कुरु
ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଆଦି ଦାନ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପୀପଳ) ଗଛରୋପଣ କର।
Verse 24
स ते पुत्रसहस्रस्य कृत्यमेकः करिष्यति । धनी चाश्वत्थवृक्षेण अशोकः शोकनाशनः
ତୁମର ସହସ୍ର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଜଣ ମାତ୍ର ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବ। ସେ ଧନବାନ ହେବ; ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) ବୃକ୍ଷର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ‘ଅଶୋକ’—ଶୋକନାଶକ—ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 25
प्लक्षो यज्ञप्रदः प्रोक्तः क्षीरी चायुःप्रदः स्मृतः । जंबुकी कन्यकादात्री भार्यादा दाडिमी तथा
ପ୍ଲକ୍ଷକୁ ଯଜ୍ଞଫଳଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ କ୍ଷୀରୀକୁ ଆୟୁଦାତା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଜମ୍ବୁକୀ କନ୍ୟା-ବର ଦେଏ, ଏବଂ ଦାଡିମୀ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପତ୍ନୀ-ବରଦାତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 26
अश्वत्थो रोगनाशाय पलाशो ब्रह्मदस्तथा । प्रेतत्वं जायते पुंसो रोपयेद्यो विभीतकम्
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପଳ) ରୋପଣ ରୋଗନାଶ ପାଇଁ; ପଲାଶ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରସାଦ ଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ପୁରୁଷ ବିଭୀତକ ବୃକ୍ଷ ରୋପେ, ତାହାର ପ୍ରେତତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 27
अंकोले कुलवृद्धिस्तु खादिरेणाप्यरोगिता । निंबप्ररोहकाणां तु नित्यं तुष्येद्दिवाकरः
ଅଙ୍କୋଲ ବୃକ୍ଷରୁ କୁଳବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ଖଦିରରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ନିମ୍ବର କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 28
श्रीवृक्षे शंकरो देवः पाटलायां तु पार्वती । शिंशपायामप्सरसः कुंदे गंधर्वसत्तमाः
ଶ୍ରୀବୃକ୍ଷରେ ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିବାସ, ଏବଂ ପାଟଲାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ। ଶିଂଶପାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ କୁନ୍ଦରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି।
Verse 29
तिंतिडीके दासवर्गा वंजुले दस्यवस्तथा । पुण्यप्रदः श्रीप्रदश्च चंदनः पनसस्तथा
ତିଂତିଡୀକ ଦେଶରେ ‘ଦାସବର୍ଗ’ ନାମକ ସମୁଦାୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ବଞ୍ଜୁଲରେ ସେହିପରି ‘ଦସ୍ୟୁ’ମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ପନସ (କଠାଳ) ଆଦି ବୃକ୍ଷ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 30
सौभाग्यदश्चंपकश्च करीरः पारदारिकः । अपत्यनाशकस्तालो बकुलः कुलवर्द्धनः
ଚମ୍ପକ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ; କରୀର ପରସ୍ତ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଳ ସନ୍ତାନନାଶକ; ବକୁଳ କୁଳବର୍ଦ୍ଧକ।
Verse 31
बहुभार्या नारिकेला द्राक्षा सर्वांगसुंदरी । रतिप्रदा तथा कोली केतकी शत्रुनाशिनी
‘ବହୁଭାର୍ୟା’, ‘ନାରିକେଳ’ (ନଡ଼ିଆ), ‘ଦ୍ରାକ୍ଷା’ (ଅଙ୍ଗୁର), ‘ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ’, ‘ରତିପ୍ରଦା’, ତଥା ‘କୋଳୀ’ ଏବଂ ‘କେତକୀ’—ଶତ୍ରୁନାଶିନୀ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 32
एवमादि नगाश्चान्ये ये नोक्तास्तेपि दायकाः । प्रतिष्ठां ते गमिष्यंति यैस्तु वृक्षाः प्ररोपिताः
ଏହିପରି ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାୟକ (ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ) ଅଟନ୍ତି। ଯେମାନେ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଯଶ ପାଇବେ।