Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

ୟୟାତି କହିଲେ—ଏହି ଦେହ ପାପରୁ ପତିତ ହୁଏ, ଧର୍ମରୁ ମଧ୍ୟ; ହେ ମାତଲି, ଶୁଣ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପୁଣ୍ୟର ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବିଶେଷ ଭେଦ ମୁଁ ଦେଖୁନି।

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ପତନ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଦେହ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତେବେ ଦେହ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

ମାତଲି କହିଲେ—ଏବେ ନରକସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶରୀର କେବଳ ଅଧର୍ମରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଶରୀର ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

ସେହିପରି ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଭୂତସାରରୁ ଗଢ଼ା ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଯେ ଶରୀର ମିଶ୍ର କର୍ମଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ, ତାହାର ରୂପ-ପରିଣାମ ଭେଦ ଅନୁସାରେ ତାହା ଚତୁର୍ବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜମାନେ ସ୍ଥାବର—ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଆଦି ରୂପଧାରୀ—ବୋଲି ଜାଣ; କୃମି, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ଆଦି ସ୍ୱେଦଜ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

ହେ ଭୂପତେ! ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଅଣ୍ଡଜ; ସର୍ପ ଓ ନକ୍ର (ମଗର) ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ଜରାୟୁଜ ବୋଲି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପଶୁମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

ସେଠାରେ ଜଳରେ ସିକ୍ତ ଭୂମି, ରକ୍ତିମ ମାଟିରେ ଉଷ୍ମାଦ୍ୱାରା ପକ୍ୱ ହୋଇ, ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଧମିତ ହୋଇ କ୍ଷେତ୍ର ହୁଏ; ସେଠି ବୀଜ ଆଶ୍ରୟ ପାଇ ଫଳିତ ହୁଏ।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

ଯେପରି ବପନ କରାଯାଇଥିବା ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜଳସିଞ୍ଚନ କଲେ ସେମାନେ କୋମଳ ହୋଇ ପରେ ମୂଳ ଧରିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

ତାହାର ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର ଜନ୍ମେ। ପତ୍ରରୁ ଡାଣ୍ଡ, ପରେ କାଣ୍ଡ; ଏବଂ କାଣ୍ଡରୁ ପୁନଃ ଆଗକୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

ପ୍ରଭବରୁ କ୍ଷୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କ୍ଷୀରରୁ ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ) ଜନ୍ମେ। ଏବଂ ଚାଉଳ ପକ୍କ ହେଲେ, ସେହିପରି ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

ଯବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶାଳି (ଧାନ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତର ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଔଷଧିମାନେ ଫଳସାରରେ ସମୃଦ୍ଧ; ଶେଷଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

ଏଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଓ ପିସି, ମୁନିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସଂସ୍କୃତ କରିଥିଲେ—ଶୂର୍ପ, ଉଖଳ, ପାତ୍ର ଆଦି ଏବଂ ହାଣ୍ଡି, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିର ସହାୟତାରେ।

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଭେଦ ଅନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ପରସ୍ପର ରସସଂଯୋଗରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସ୍ୱାଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

ହେ ଭୂପତେ! ଆହାର ଛଅ ପ୍ରକାର—ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ପେୟ, ଲେହ୍ୟ, ଚୋଷ୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ। ଏହାଙ୍କର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଛଅ; ମଧୁର ଆଦି ଛଅ ରସ-ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

ସେହି ଅନ୍ନ ଦେହୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡ, କବଳ ଓ ଗ୍ରାସ ରୂପେ ଭୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ନମୂଳ ଆଶୟରେ (ଜଠରସ୍ଥ ପାଚନାଧାରରେ) କ୍ରମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାପନ ଓ ଧାରଣ କରେ।

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

ଅପକ୍ୱ ଭାବେ ଭୁକ୍ତ ଆହାରକୁ ସେହି ବାୟୁ ଦୁଇ ଭାଗ କରେ; ଅନ୍ନମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାକୁ ପକ୍ୱ କରି, ତାହାର ପୃଥକ୍ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଅଲଗା କରେ।

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଜଳ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେହି ଜଳର ଉପରେ ଅନ୍ନକୁ ରଖି, ଜଳର ତଳେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଫୁଙ୍କି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ।

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଫୁଙ୍କାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ଜଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଷ୍ଣ କରେ; ପରେ ସେଇ ଅନ୍ନ ଉଷ୍ଣତାର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୁନଃ ପକେ।

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

ସେଇ ପଚିତ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱିଧା ହୁଏ—ଏକ ପଟେ କିଟ୍ଟ (ମଳ), ଅନ୍ୟ ପଟେ ରସ। ଦ୍ୱାଦଶ ମଳଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ କିଟ୍ଟ ଦେହରୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ।

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିଭ, ଦାନ୍ତ-ଓଠ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଦ—ଏହିଠାରୁ ମଳ ସ୍ରବେ; ଏବଂ ଘାମ, ବିଷ୍ଠା, ମୂତ୍ର—ଏମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

ହୃଦୟ-ପଦ୍ମରେ ସମସ୍ତ ନାଡୀ ସମନ୍ତତଃ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରାଣ ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ।

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

ସେଇ ରସଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ପୁନଃ ନାଡୀମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରେ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଡୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେହକୁ ସନ୍ତର୍ପିତ ଓ ପୋଷିତ କରନ୍ତି।

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

ତେବେ ନାଡୀମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଦେହରସ ଶରୀରର ଉଷ୍ମାରେ ପଚେ; ପଚୁଥିବାବେଳେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଦ୍ୱିବିଧ ପାକରୂପ ପରିଣାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

ତ୍ୱଚାରୁ ମାଂସ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା, ମେଦ ଓ ରୁଧିର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରୁଧିରରୁ ଲୋମ, ଏବଂ ମାଂସରୁ କେଶ ଓ ସ୍ନାୟୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ।

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

ସ୍ନାୟୁରୁ ମଜ୍ଜା ଏବଂ ସେହିପରି ଅସ୍ଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମଜ୍ଜା-ଅସ୍ଥିରୁ ବସା (ଚର୍ବି) ଜନ୍ମେ। ମଜ୍ଜାର ଯଥାର୍ଥ ଗଠନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରସବସ୍ୱଭାବୀ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

ଏହିପରି ଶାନ୍ତ (ଆହାରରସ)ର ଦ୍ୱାଦଶ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ତାହାର ଅନ୍ତିମ ପରିଣାମ ଶୁକ୍ର; ଶୁକ୍ରରୁ ହିଁ ଦେହର ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ଋତୁକାଳରେ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦୋଷ ଶୁକ୍ର ଯୋନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ବାୟୁସହ ସଂମିଶ୍ରିତ ହୋଇ ସ୍ତ୍ରୀରକ୍ତ ସହ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

ଶୁକ୍ରବିସର୍ଗକାଳେ କାରଣସଂଯୁକ୍ତ ଜୀବାତ୍ମା ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ସଦା ଗର୍ଭୟୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

ଶୁକ୍ର ସହ ରକ୍ତ ମିଶି ଏକ ଦିନରେ ‘କଲଲ’ (ଜେଲିସଦୃଶ ପିଣ୍ଡ) ହୁଏ; ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ସେହି କଲଲ ‘ବୁଦ୍ବୁଦ’ (ବୁଲବୁଲା ସଦୃଶ) ରୂପ ନେଇଥାଏ।

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

କେବଳ ଏକ ମାସରେ ମାଂସତ୍ୱ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଗ୍ରୀବା, ଶିର, ସ୍କନ୍ଧ, ପୃଷ୍ଠବଂଶ ଏବଂ ଉଦର।

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

ତାପରେ ହାତ-ପାଦ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି ଓ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଗଠିତ ହୁଏ; ଦୁଇ-ଦୁଇ ମାସର ଅନ୍ତରେ କ୍ରମେ ସନ୍ଧି-ଯୋଡ଼ (ପର୍ବ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

ତିନି ମାସରେ ଶତଶଃ ଅଙ୍କୁରସଦୃଶ ସନ୍ଧି-ଗଠନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଆଦି ଗଠିତ ହୁଏ।

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ମୁଖ, ନାସା ଓ କର୍ଣ୍ଣ ଗଠିତ ହୁଏ। ପରେ ଦନ୍ତପଙ୍କ୍ତି ଓ ଜିହ୍ୱା ବିକଶିତ ହୁଏ; ତାପରେ ନଖ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟରେ ଛିଦ୍ର ହୁଏ। ପରେ ପାୟୁ, ଅଣ୍ଡକୋଷ, ଉପସ୍ଥ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ଶିଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

ସପ୍ତମ ମାସରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ସନ୍ଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ଶିର, ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କେଶଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ ଅବୟବମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱସମାୟୁକ୍ତ ସେ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହେ।

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

ମାତୃଆହାରର ବୀର୍ୟ ଓ ଷଡ୍ରସ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ, ନାଭିସୂତ୍ରରେ ନିବଦ୍ଧ ସେ ଗର୍ଭ ଦିନେଦିନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

ତେବେ ଜୀବାତ୍ମା ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରି ଏହି ଶରୀରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ସେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଜାଣେ ଏବଂ ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମଫଳରୂପେ ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

ମୁଁ ମରି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଲି; ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି ମରିଲି। ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ମୁଁ ହଜାର ହଜାର ଭିନ୍ନ ଯୋନି (ଜନ୍ମରୂପ) ଦେଖିଛି।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

ଏବେ ମୁଁ ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଏବଂ ବିଧିସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ତେଣୁ ଯାହା ଶ୍ରେୟସ୍କର, ତାହା କରିବି—ଯେନ ଆଉ ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ନ ହେଉ।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରେ—“ମୁଁ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ, ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତି କରାଉଥିବା ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବି।”

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

ଗର୍ଭଦୁଃଖର ମହା ପୀଡାରେ ଅବଶ୍ୟ ପୀଡିତ ଜୀବ କର୍ମବଶରେ ରହେ; ତେଣୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

ଯେପରି ମହାପର୍ବତ ତଳେ ଚାପି ପଡ଼ିଥିବା କେହି ଲୋକ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହେ, ସେପରି ଜରାୟୁ (ଗର୍ଭ-ଝିଲ୍ଲି) ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଦେହୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ହିଁ ରହେ।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

ଯେପରି ସାଗରରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ରହେ, ସେପରି ଗର୍ଭଜଳରେ ସିକ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଦେହୀ ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ରହେ।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

ଯେପରି ଲୋହ କୁମ୍ଭରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଣେ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ, ସେପରି ଗର୍ଭ-କୁମ୍ଭରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଜୀବ ଜଠରାଗ୍ନିରେ ତପି ପକେ।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ତାହାର ଅଙ୍ଗରେ ଯେ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ, ସେହି ଦୁଃଖ ଗର୍ଭରେ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ହୋଇଯାଏ।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗର୍ଭବାସଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ବାସ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଅତୁଳ ଦୁଃଖ—ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ମହା ସଙ୍କଟ।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

ଏହିପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗର୍ଭଦୁଃଖ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା—ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର, ନିଜ ନିଜ ଗର୍ଭସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

ୟୋନି-ଯନ୍ତ୍ରର ନିପୀଡନ ହେତୁ ଜନ୍ମକାଳେ ଦେହୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭପୀଡାଠାରୁ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ବେଦନା ହୁଏ; ଜନ୍ମୁଥିବା ଜୀବ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇପଡେ।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

ସେ ଆଖୁ ପରି ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ପୂର୍ବପାପର ମୁଦ୍ଗରରେ ପିଷ୍ଟ; ଏବଂ ପ୍ରସବବାୟୁର ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରକୁ ଠେଲାଯାଏ।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କୌଣସି ପରିତ୍ରାଣ ମିଳେନାହିଁ; ଯନ୍ତ୍ରରେ ଚାପିଲେ ସେମାନେ ଆଖୁ ପରି ନିଃସାର ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

ସେହିପରି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରପୀଡନ ହେତୁ ତଳକୁ ଠେଲାଯାଏ—ଅସ୍ଥିଭରିତ, ବୃତ୍ତାକାର, ଏବଂ ସ୍ନାୟୁବନ୍ଧନରେ ବେଷ୍ଟିତ।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

ଏହି ଦେହ ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲିପ୍ତ, ବିଷ୍ଠା‑ମୂତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟର ପାତ୍ର; କେଶ‑ଲୋମ‑ନଖରେ ଆବୃତ—ନିଶ୍ଚୟ ରୋଗର ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

ମୁଖ ଏକ ମହାଦ୍ୱାର, ଆଠ ଗବାକ୍ଷରେ ଭୂଷିତ; ତାହାର କପାଟ ଦୁଇ ଓଠ, ଏବଂ ଦନ୍ତ, ଜିଭ ଓ କଣ୍ଠ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

ଏହା ନାଡୀ ଓ ସ୍ୱେଦର ପ୍ରବାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଫ‑ପିତ୍ତରେ ପ୍ଲାବିତ; ଜରା ଓ ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ, ଏବଂ କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ)ର ମୁଖାଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

ଏହା କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ପ୍ରାଣଶ୍ୱାସର ଆଘାତରେ ପୀଡିତ; ଭୋଗ‑ତୃଷ୍ଣାରେ ଆତୁର, ଅନ୍ତରେ ଗୂଢ—ରାଗ‑ଦ୍ୱେଷର ବଶକୁ ଅନୁସରେ।

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

ଅଙ୍ଗ‑ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଠିତ, ଜରାୟୁ (ଗର୍ଭାବରଣ)ରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ; ସଙ୍କୁଚିତ, ଅବିବିକ୍ତ ଯୋନିମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା—କଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ—ବାହାରୁଛି।

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

ଏହି କଲେବରରେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ; ଏହା ଷଟ୍କୋଶଜ ଏବଂ କେବଳ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରର ଏକ ସଂଘାତମାତ୍ର—ଏମିତି ଜାଣ।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ଏଥିରେ ତିନିଶେ ଏକ ଅସ୍ଥି ଓ ପାଞ୍ଚଶେ ପେଶୀ ଅଛି; ଏବଂ ଦେହ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ସାଢେ ତିନି କୋଟି ରୋମରେ ଆବୃତ।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

ଏହି ଶରୀର ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ମାଂସନାଡୀମାନେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି; ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ନାଡୀରେ ଏହା ଗଠିତ।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

ଘାମ ଅଶୁଚି; ତାହାଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଥିବାଟି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି। ତେଣୁ ଦାନ୍ତ ବତ୍ତିଶଟି ଏବଂ ନଖ କୋଡ଼ିଏଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

ପିତ୍ତର ପ୍ରମାଣ ଏକ କୁଡବ ବୋଲି ଜାଣ; କଫର ଅର୍ଧ ଆଢକ। ବସା ପାଞ୍ଚ ପଲ, ଏବଂ ଫଲକ ତାହାର ଅର୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

ମେଦ (ଚର୍ବି)ର ପରିମାଣ ଦଶ ପଲ ଜ୍ଞେୟ; ମହାରକ୍ତ ତିନି ପଲ; ଏବଂ ମଜ୍ଜା ରକ୍ତର ଚତୁର୍ଗୁଣ—ଏହିମାନେ ଦେହମାପ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

ଶୁକ୍ରର ପରିମାଣ ଅର୍ଧ କୁଡବ ଜ୍ଞେୟ; ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେହୀମାନଙ୍କ ବଳ। ଏବଂ ମାଂସର ଏକ ପିଣ୍ଡକୁ ସହସ୍ର ପଲ ପରିମାଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ୱେନୋପାଖ୍ୟାନାନ୍ତର୍ଗତ ପିତୃମାତୃତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟକ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

ବିଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧରେ ନିର୍ମିତ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦେହତ୍ୱ କେବେ କେବେ ଜନ୍ମେ; କାରଣ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତର ସଂଯୋଗରୁ କେବେ କେବେ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

ଦେହ ନିତ୍ୟ ଵିଣ୍ମୂତ୍ର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି; ଯେପରି ବାହାରୁ ଧୋଇଥିବା ଘଟ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ବିଷ୍ଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଶୁଚି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

ଶୌଚକର୍ମରେ ଶୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହ ଅଶୁଚି ହିଁ ରହେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପରମପବିତ୍ର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞହବିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

ଅଶୁଚିତ୍ୱ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କାରଣ ଏହି ଦେହ ନିଜେ ଅଶୁଚି; ହୃଦ୍ୟ ଅନ୍ନପାନ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସୁଗନ୍ଧି ହେଲେ ସୁଦ୍ଧା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ହୁଏ।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

ଅଶୁଚିତ୍ୱ ଶୀଘ୍ର ଆସେ; ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଶୁଚି ହେବ? ହେ ଜନମାନେ, ଦିନେଦିନେ କ’ଣ କ’ଣ ବାହାରୁଛି ତାହା ତୁମେ ଦେଖୁନାହ କି?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

ମଳ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେହକୁ ଅନୁସରେ; ଯାହାର ଆଧାର ଏହି ଦେହ, ସେ କିପରି ଶୁଚି ହେବ? ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ କୁଶାସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ଶୋଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଅଶୁଚିତ୍ୱ ସତ୍ୟରେ ନଶେନାହିଁ।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

ଘସିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ନିର୍ମଳ ହୁଏନାହିଁ; ସେପରି ଯାହାର ଅନ୍ତଃସ୍ରୋତସମୂହ ରଜସ୍-ଚଞ୍ଚଳତାରେ ପର୍ବତଧାରା ପରି ସତତ ପ୍ରବହମାନ, ସେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଉନାହିଁ।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

କଫ, ମୂତ୍ର ଆଦିଦ୍ୱାରା ଅଶୁଚି ଏହି ଦେହ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? ସମସ୍ତ ଅଶୁଚିର ନିଧି ଥିବା ଶରୀରରେ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

ଏକ ଅଂଶ ଶୁଚି ମନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଧିପୂର୍ବକ ଶୋଧନ ବିନା ଶୁଚିତ୍ୱ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦିନ କି ରାତି, ମାଟି ଓ ପାଣିରେ ହାତ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

ତଥାପି କେବଳ ବାହ୍ୟ ଶୌଚରେ ଲୋକେ ଅନ୍ତରେ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପ-ଗନ୍ଧ ଆଦିରେ ଯତ୍ନେ ସୁସଂସ୍କୃତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାରୁ ମାତ୍ରେ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

ମଣିଷ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ—କୁକୁରର ପୁଛକୁ ବାଙ୍କା କଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ତାହା ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ସେପରି ଜନ୍ମତଃ କଳା ଉନ କେବେ ଧଳା ହୋଇ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

ଶୋଧନ କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ନାହିଁ—ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମଳିନତା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

ନାସିକାକୁ ଚିପି ପୀଡା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ହାୟ, ମୋହର ଏମିତି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଯେ ତାହାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାମୋହିତ।

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

ଦେହର ନିଜ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଘ୍ରାଣ କରି ଓ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ସେ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧରୁ ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ କେତେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ!

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

ତାହାର ବିରକ୍ତି ପାଇଁ ଆଉ କେଉଁ କାରଣ ଉପଦେଶ କରିବା? ସତ୍ୟକଥା, ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପବିତ୍ର; ପରମ ଅଶୁଚି କେବଳ ଏହି ଦେହ ମାତ୍ର।

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

ମଳମୟ ଅଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଚି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମେଳ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଦେହ-ଶୌଚ ବିଧି କଥିତ।

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

ଦ୍ୱୈତ ଅପଗତ ହେଲା ପରେ ଭାବଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ତଦ୍ରୂପ ଗଙ୍ଗାଜଳର ସର୍ବପ୍ରକାର ଉପଯୋଗ ଓ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକାର ଭାରେ ଗାତ୍ରଲେପନ କରିଲେ (ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ)।

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

ଯେ ମର୍ତ୍ୟର ଦେହ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦୂଷିତ, ସେ କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନି। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ତପ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନି।

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

ତୀର୍ଥରେ ଦେହ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନି; ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦୂଷିତ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ରହେ।

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

ନ ସ୍ୱର୍ଗ, ନ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ)—ଏହିଦୁଇ ମଧ୍ୟ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ; ପରମ ଦହନ ହେଉଛି ଦେହାଭିମାନର ଦହନ। ଭାବଶୁଦ୍ଧି ହିଁ ପରମ ଶୌଚ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ସେହି ପ୍ରମାଣ।

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

ଭାବର ଭେଦରେ ପ୍ରିୟା ଏକପରି ଓ କନ୍ୟା ଅନ୍ୟପରି ଭାବେ ବୋଧ ହୁଏ। ବସ୍ତୁ ଅଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

ହେ ମହାଭାଗ! ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁତ୍ରକୁ ଏକପରି ଓ ପତିକୁ ଅନ୍ୟପରି ଚିନ୍ତା କରେ—ଯଥାଯଥ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ ଏପରି ଉଦାହୃତ ହୋଇଛି।

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

ପୁରୁଷ ଯଦିଓ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ତଥାପି ସେ ପ୍ରେମଭାବହୀନା ହେଲେ ତାଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନାନାବିଧ ଭୋଜନ, ରସାଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲୋଭନୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

ଏହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେନେ ଗଢ଼ାଯାଏ; ସର୍ବତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ଭାବ। ଯତ୍ନରେ ଚିତ୍ତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର—କେବଳ ବାହ୍ୟ ଶୋଧନରେ କି ଲାଭ?

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

ସଦ୍ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚି ଓ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପୁରୁଷ ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପାଏ। ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର କୋମଳ ମୃଦା ମିଶି ମନୁଷ୍ୟକୁ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ଥିର କରେ।

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

ଅବିଦ୍ୟାର ଲେପ—ରାଗ, ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ସହିତ—ଶୋଧନ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ନଶିପାରେ। ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଶରୀରକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

ସାରହୀନ ବିଦ୍ୟା କଦଳୀ ଗଛର ମଜ୍ଜା ପରି ଖାଲି—ଏହା ଜାଣି, ଏବଂ ଦେହ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝି, ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଜୀବ ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହିଭାବେ ଜନ୍ମନିହିତ ମହାକଷ୍ଟ—ଜନ୍ମଦୁଃଖ—ପ୍ରକୀର୍ତିତ ହୋଇଛି।

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନଦୋଷ ଓ ନାନା କର୍ମର ବଶରେ, ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ଜନ୍ମ ହେଲେ ସେ ନଶିଯାଏ।

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

ୟୋନି-ଯନ୍ତ୍ରର ନିପୀଡନଜନିତ ଦୁଃଖରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ; ବାହ୍ୟ ବାୟୁର ଆଘାତ ଓ ମୋହସଙ୍ଗର ବନ୍ଧନରେ ଦେହୀମାନେ କଷ୍ଟ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

ସେହି ଘୋର (ସ୍ପର୍ଶ) ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଇ ମହା ଜ୍ୱରରୁ ମହାମୋହ ଜନ୍ମେ।

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

ମୋହାବୃତ୍ତ ଜନଙ୍କର ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ଶୀଘ୍ର ପୁନର୍ବାର ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶରୁ, ପୂର୍ବକର୍ମର ବଶେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫଳ ଘଟେ।

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

ସେହି ଜନ୍ମରେ ହିଁ ସେ ଜୀବରେ ରତି (ଆସକ୍ତି) ଜନ୍ମେ; ଏହି ଲୋକ ରାଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଓ ମୋହରେ ମୂଢ ହୋଇ ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

ସେ ନ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେ, ନ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ, ନ ଦୈବକୁ; ପରମ ଶ୍ରେୟର କଥା ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

ସମ ପଥରେ ଧୀରେ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପଦେପଦେ ଠୋକର ଖାଉଥିବା ପରି; ‘ଏହିଁ ସତ୍ୟ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଟୁଟ ହୋଇ, ବୁଧମାନେ ବୋଧ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

ଏହିହେତୁ ସଂସାରରେ ଲୋଭବଶକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ନର କ୍ଲେଶ ପାଏ; ଗର୍ଭସ୍ମୃତିର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶାସ୍ତ୍ରରେ—ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—କହାଯାଇଛି।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

ସେହି ଦୁଃଖକୁ କଥନ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ସାଧନକାରୀ ଉପାୟ କହୁଛି; ସେହି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ (ମଙ୍ଗଳସ୍ୱରୂପ) ଜଣାଗଲେ ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥ ସାଧନ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

ସେମାନେ ନିଜର ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହା ଏଠାରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିବାରୁ ବାଲ୍ୟରେ ପୁନଃ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କହିବାକୁ କିମ୍ବା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ସତ୍କର୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ। ତେଣୁ ଦାନ୍ତ ଉଦ୍‌ଗମର ମହାଦୁଃଖ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ବାୟୁର ବିକ୍ଷୋଭରୁ ହୁଏ।

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

ସେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାଲରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ ଏବଂ ବାଲଗ୍ରହର ପୀଡାରେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୁଖରେ ଆବୃତ ଦେହ ନେଇ କେବେ ଠିଆ ରହେ, କେବେ ଘୁରିବୁଲେ।

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

ମୋହବଶେ ଶିଶୁ ବିଣ୍ମୂତ୍ର ଭକ୍ଷଣ ଆଦି କାମ ମଧ୍ୟ କରିଦିଏ। ଏବଂ କୌମାରେ କର୍ଣ୍ଣବେଧ ଓ ମାତାପିତାଙ୍କ ତାଡନରୁ ମଧ୍ୟ (ଦୁଃଖ ଭୋଗେ)।

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

କାମ-ରାଗରେ ପୀଡିତ ସେମାନେ ଅକ୍ଷରାଧ୍ୟୟନ ଆଦିରୁ, ଗୁରୁ-ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଶାସନ-ଶିକ୍ଷାରୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରମତ୍ତ ବୃତ୍ତିରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

ଯେ ସଦା ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ତାହାର ଯୌବନରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ମହାଦୁଃଖ, ମୋହରୁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ।

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ୟକ୍ତିର ରାଗ କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ନେଇଯାଏ। କାମାଗ୍ନିରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ପାଉନାହିଁ।

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

ଧନ ଉପାର୍ଜନର ଚିନ୍ତାରେ ଦିନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଯେ ପୁରୁଷ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଦେହକୁ କ୍ଲାନ୍ତ କରେ, ତାହାର ଶୁକ୍ରବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

ସେହି ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ସେମାନେ ଘାମର ବିନ୍ଦୁ ପରି—କୃମିଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଦୀନ କୁଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ଯେପରି।

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଯେ ‘ସୁଖ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ତାହା ଖୁଜୁଲିକୁ ଖୁଜୁଲାଇଲେ ଜ୍ୱାଳା ଶମିବା ପରି; ଏବଂ ଧନ ଉପାର୍ଜନର ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଏମିତି ସୁଖକୁ ଭାବେ।

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

ସ୍ତ୍ରୀବିଷୟରେ ସେହିପରି ଅନୁଭବକୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ। ମର୍ତ୍ୟ ପାଇଁ ସେଇ ବେଦନା; ଯାହା ବିନା ଚିତ୍ତର ନିର୍ବୃତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

ଏହେତୁ ପୂର୍ବେ ଉଭୟେ ପରସ୍ପର ଯାହା ପାଇଥିଲେ, ଶେଷରେ ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହୋଇପାରେ। ଏପରି ଭାବେ ଯାହା ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ତାହା ଜରାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ରୋଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

ନିଜ ଦେହ ପୂର୍ବବତ୍ ନ ରହି ଜରାରେ ପୀଡିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଯେ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଚେତନ ଆଉ କିଏ?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ଜରାରେ ଅଭିଭୂତ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତତାରୁ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଆଦି ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦୁରାଚାରୀ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ ଓ ଅପମାନିତ ହୁଏ।

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ଜରାରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—କିଛି ମଧ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ହିଁ ଧର୍ମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦିଙ୍କର ବୈଷମ୍ୟକୁ ‘ବ୍ୟାଧି’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦେହ ବାତାଦି ଦୋଷମାନଙ୍କ ସମୁହରେ ଗଠିତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

ଏହିହେତୁ ଆତ୍ମାର ଏହି ଶରୀରକୁ ‘ବ୍ୟାଧିମୟ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ବାତାଦି ଦୋଷରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏବଂ ରୋଗମାନଙ୍କର ପଞ୍ଜର ସଦୃଶ।

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

ନାନାପ୍ରକାର ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଦେହୀ ଅନେକ ଭାବରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ସେଗୁଡିକ ସ୍ୱଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜଣା—ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

ଏହି ଦେହରେ ଏକଶେ ଏକ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଥିରେ ଗୋଟିଏ କାଳସଂଯୁକ୍ତ (କାଳନିୟତ); ଶେଷଗୁଡିକ ଆଗନ୍ତୁକ (ଆକସ୍ମିକ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ଏଠାରେ ଆଗନ୍ତୁକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିବା ବ୍ୟାଧିମାନେ ଔଷଧରେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଜପ, ହୋମ ଓ ଦାନରେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ କାଳନିୟତ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

ଯଦି ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କିଛି ନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମଣିଷ ନିର୍ଭୟରେ ବିଷର ସ୍ୱାଦ ନେଇଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ସେ ବିଷ ଖାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରେ।

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

ସେଠାରେ ନାନାପ୍ରକାର ରୋଗ, ସର୍ପ ଆଦି ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ବିଷ ଓ ଅଭିଚାର—ଏସବୁ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାର।

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

ନିୟତ କାଳ ଆସିଗଲେ, ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଲୋକକୁ ସ୍ୱୟଂ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ନ ଔଷଧ, ନ ତପ, ନ ଦାନ—ନ ମାତା ନ ବାନ୍ଧବମାନେ—କାଳଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ମଣିଷକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ରସାୟନ-ସାଧନା, ତପ, ଜପ ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶାନ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

କର୍ମବଶରେ ଯେ ମରେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଯୋନିଜ ପ୍ରାଣୀ ଓ କୀଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଯେ ଦେହଭେଦର ବିବେକରେ କର୍ମକ୍ଷୟଜନିତ ଦେହ-ବିୟୋଗକୁ ଦେଖେ, ସେ ଯଥାର୍ଥଦର୍ଶୀ।

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

ଏହିଏ ‘ମରଣ’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ପରମାର୍ଥରେ ଏହା ନାଶ ନୁହେଁ। ଯେ ଘୋର ତମସ୍‌ରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ, ତାହାର ମର୍ମସ୍ଥାନ ଛିନ୍ନ ହେବାବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

ମରଣବେଳେ ଜୀବର ଯେ ଦୁଃଖ, ଏହି ଲୋକରେ ତାହାର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉପମା ନାହିଁ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ‘ହା ବାପା! ହା ମାଆ! ହା ପ୍ରିୟ!’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

ଯେପରି ସର୍ପ ମଣ୍ଡୂକକୁ ଗ୍ରସେ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଜଗତକୁ ଗ୍ରସେ। ମଣିଷ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ପ୍ରିୟଜନ ଚାରିପାଖେ ଥାଆନ୍ତି।

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଖଟରେ ଓଲଟିପାଲଟି ହୋଇ, ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ହାତପା ଏଦିକ-ସେଦିକ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଖଟରୁ ଭୂମି ଚାହେ, ଭୂମିରୁ ପୁଣି ଖଟ—ଏଭଳି ପୁନଃପୁନଃ।

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

ସେ ବିବଶ ହୋଇ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରେ, ମୂତ୍ର-ବିଷ୍ଠାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। କଣ୍ଠ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ସେ ଜଳ ପାଇଁ ଯାଚନା କରେ।

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

ସେ ନିଜ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ—‘ମୁଁ ମରିଗଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ କାହାର ହେବ?’ ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, କାଳପାଶରେ ଟାଣି ନିଆଯାଏ।

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

ଏଭଳି ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ମରିଯାଏ; ଗଳା ଘୁରଘୁର ଶବ୍ଦ କରେ। ଜୀବ ତୃଣ-ଜଳରେ ଲାଗିଥିବା ଜୋକ ପରି, କ୍ରମେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

ସେ ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ବିବେକୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାଚନାଜନିତ ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁଦୁଃଖଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

ମୃତ୍ୟୁବେଳର ଦୁଃଖ କ୍ଷଣିକ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାର୍ଥନାଜନିତ ଫଳ ଅନନ୍ତ। ତେଣୁ ଜଗତ୍ପତି ବିଷ୍ଣୁ, ଅର୍ଥିତ ହୋଇ, ବାମନରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

ଏହିପରି ଯେ ନମ୍ରତାକୁ ନ ଯାଏ, ତାହାର କ୍ରୋଧ ଅଧିକ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣିଲି—ଯାହା ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ହୁଏ।

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

ତୃଷ୍ଣାକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧିକ ଯାଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଃଖ, ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୁଃଖର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଅତୀତ ଦୁହେଁ।

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

ମଣିଷ ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେହି କାରଣରୁ ମାତ୍ର ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅତିଭୋଜନରୁ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ; ଅଲ୍ପାହାରରୁ ସେ ଦୁଃଖ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ହୁଏ।

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

ଭୋଜନ କରିବାବେଳେ କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଏ; ତେବେ ଭୋଜନରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? କାରଣ କ୍ଷୁଧାକୁ ସମସ୍ତ ରୋଗମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଧି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଔଷଧ-ଲେପ ଲଗାଇଲେ ତାହା କ୍ଷଣମାତ୍ର ଶମିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷୁଦ୍-ବ୍ୟାଧିର ତୀବ୍ର ବେଦନା ସମସ୍ତ ବଳକୁ ନିଃଶେଷ କାଟିଦିଏ।

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

ତାହାରେ ଅଭିଭୂତ ନର ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କ ପରି ମରିଯାଏ; ଏବଂ ତାହାର ରସରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କ’ଣ, ଯାହା କେବଳ ଜିଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କ୍ଷଣିକ ଘୁରେ?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

କ୍ଷଣମାତ୍ରେ—ଅର୍ଧକ୍ଷଣରେ—ତାହା କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚି ପୁଣି ଫେରିଯାଏ; ତେଣୁ କ୍ଷୁଦ୍-ବ୍ୟାଧିରେ ତପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନକୁ ଔଷଧ ସମାନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

ପରମାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ସୁଖ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ମୃତ ସମାନ ଶୋଇ ରହେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତମସା ପ୍ରେରିତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଭାରେ ଆହତ ଆତ୍ମାକୁ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ସେବା ଆଦି ଓ ଗୋରକ୍ଷା ପରି କଠିନ ପରିଶ୍ରମରେ—ପ୍ରଭାତେ ମୂତ୍ର-ପୁରୀଷରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ କ୍ଷୁଧା-ପିପାସାରେ (ଜୀବ କ୍ଲେଶ ପାଏ)।

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବମାନେ କାମନାରେ ବାଧିତ; ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ସେମାନଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ। ଧନ ଉପାର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ, ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ।

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ, ବ୍ୟୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ—ତେବେ ଧନରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଚୋର, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ସ୍ୱଜନ ଏବଂ ରାଜାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଭୟ ରହେ।

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

ଧନୀମାନଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଭୟ ଥାଏ, ଯେପରି ଦେହଧାରୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁଭୟ। ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ଭୂମିରେ ଶ୍ୱାପଦ ଯେପରି ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରେ।

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

ଜଳରେ ସେ ମାଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ; ସେପରି ସର୍ବତ୍ର ଧନବାନ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ସମ୍ପତ୍ତିରେ ମୋହିତ, ବିପତ୍ତିରେ ନିବାରିତ ହୁଏ।

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

ଅର୍ଜନ କାଳରେ ତୁଚ୍ଛ ଧନ ମଧ୍ୟ ଖେଦ ଦେଉଛି; ତେବେ ସେ କିପରି ସୁଖଦାୟକ ହେବ? ପୂର୍ବେ ଧନାର୍ଥୀ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ, ପରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ନିସ୍ପୃହ ହୁଏ।

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

ଏ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଧନାଧିପ ଦୁଃଖୀ; ମୁଁ ବିରକ୍ତବୁଦ୍ଧିକୁ ସୁଖୀ ମାନେ। ବସନ୍ତ-ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପ ଦାରୁଣ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳର ପର୍ବ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ସେପରି।

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

ପବନ, ଧୂପ ଓ ବର୍ଷାର ଆଘାତରେ—କାଳ ଅନୁସାରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ବିବାହର ବିସ୍ତାରରେ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ପରେ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରି ବହନ କରିବାରେ ପୁନଃ ଦୁଃଖ।

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

“ବିଷମ ପ୍ରସବର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମୁଁ ପୀଡିତ, ଏବଂ ବିଷ୍ଠା-ଆଦି କାମର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏବେ ମୋ ପୁଅର ଦାନ୍ତ ଓ ଆଖିର ରୋଗ—ହା କଷ୍ଟ! ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

ମୋ ଗାଈମାନେ ହରାଇଗଲେ, କୃଷି ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲା। ଏବେ ଏହି ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମୋ ଘରକୁ ଆସି ମୋ ପାଇଁ ଭୟର ସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି।

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏଯାବତ୍ ଯୁବତୀ, ଛୋଟ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ରନ୍ଧନ କିଏ କରିବ? ଆଉ କନ୍ୟାର ବିବାହକାଳେ କେମିତି ବର ହେବା ଉଚିତ?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

କୁଟୁମ୍ବଚିନ୍ତାରେ ଆକୁଳ ପୁରୁଷର ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନ, ଶୀଳ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣ—ଅପକ୍ୱ ଘଡ଼ାରେ ରଖା ଜଳ ପରି—ଦେହ ସହିତେ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହର ଚିନ୍ତାରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ପୁତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସୁଖ କିପରି ହେବ?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

ପ୍ରାୟଃ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଭୟ ନିଜ ସ୍ୱଜାତୀୟଙ୍କୁ ନେଇ ହୁଏ। ଏକେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରୁ ସେମାନେ କୁକୁରମାନଙ୍କ ପରି ପରସ୍ପର ବୈରୀ ହୁଅନ୍ତି॥

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

ବନକୁ ପ୍ରବେଶ ନକରି ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି ରାଜା ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିନାହିଁ। ଯେ ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ॥

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ପ୍ରତାପବାନ ଋଷିପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ସହସ୍ର ବାହୁକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଇଲେ॥

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ଋଷିପୁତ୍ର ରାମ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ ଅତୁଳ ବୀର୍ୟ—ସେ ମହାତ୍ମା ଓ ଉନ୍ନତ ତେଜସ୍ବୀ—ତାହାକୁ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଦମନ କଲେ॥

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

ଜରାସନ୍ଧ ନିଜ ତେଜରେ ରାମଙ୍କ ଯଶକୁ ମ୍ଲାନ କଲେ; ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଯଶକୁ ଭୀମ ନାଶ କଲେ—ଏବଂ ଭୀମଙ୍କ ଯଶକୁ ମଧ୍ୟ ପବନପୁତ୍ର (ହନୁମାନ) ମ୍ଲାନ କଲେ॥

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

ହନୁମାନ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଘାତରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ; ସେଇ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚଧାରୀ, ବଳଦର୍ପେ ମତ୍ତ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରୁଥିଲେ।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

ଶତ୍ରୁହନ୍ତା ଶ୍ରୀମାନ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତାପଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ମେଘରେ ଆବୃତ ହୁଏ।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

ମେଘ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁର ବଳ ପର୍ବତମାନେ ରୋକିଦିଅନ୍ତି; ପର୍ବତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

ସେଇ ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ସହିତ—ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ସହ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନର ଶେଷରେ ନଶିଯାନ୍ତି।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ପ୍ରଳୟରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଦୁଇ ପରାର୍ଧ କାଳର ଶେଷରେ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉପସଂହୃତ ହୁଏ।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବଳ କିଛି ନାହିଁ—ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି।

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସାପେକ୍ଷ—ଏହା ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ତ ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏମିତି ଜଗତରେ କିଏ ସତ୍ୟରେ ବିଶେଷ—ଦେବ କି ପଣ୍ଡିତ?

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

କେହି ସର୍ବଜ୍ଞ ନୁହେଁ, ନା କେହି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୂର୍ଖ। ଯେ ଯେତେ ଯାହା ବୁଝେ, ସେ ତେତେ ସେହି ବିଷୟରେ ପଣ୍ଡିତ।

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

ବିଷୟ-ସମାଧାନରେ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଭାବ ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଧନର ଅତିଶୟତାରୁ କେତେକଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବଢ଼ିଯାଏ।

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

ଦେବମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦାନବମାନେ ପୁନଃ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଗଲେ। ଏହିପରି ଜଗତ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ—ଭାଗ୍ୟଜନିତ ଜୟ-ପରାଜୟରେ।

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

ଏହିପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ଥ-ପରିମିତ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଯଥେଷ୍ଟ; ରଥ, ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନ ଆଦି—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ସବୁ କେବଳ ଦୁଃଖର କାରଣ।

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

ସପ୍ତମ ନିବାସରେ ମଧ୍ୟ ପରିଗ୍ରହ କେବଳ ଏକ ଖଟ ମାତ୍ର; ହଜାର ଜଳକୁମ୍ଭ ସହ ତୁଳନା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା କ୍ଲେଶ ଓ ଶ୍ରମର ବିସ୍ତୃତ ଭାର ହୁଏ।

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

ପ୍ରତ୍ୟୂଷେ ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ସହ ତୂର୍ୟନିର୍ଘୋଷ ଗୁଞ୍ଜେ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଘରେ ଏହା କେବଳ ରାଜ୍ୟାଭିମାନର ପ୍ରଦର୍ଶନମାତ୍ର ଭାବେ ବାଜେ।

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ଭାର, ସମସ୍ତ ଲେପନ-ଶୃଙ୍ଗାର ମଳ ସମାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରଲାପକୁ ଗୀତ ଭାବାଯାଏ, ନୃତ୍ୟ ଉନ୍ମତ୍ତର ଚେଷ୍ଟା।

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

ଏହିପରି ରାଜ୍ୟଭୋଗକୁ ବିଚାର କଲେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ରାଜାମାନଙ୍କର ବିଗ୍ରହ-ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବା ଆକାଂକ୍ଷାରୁ କେବଳ ଚିନ୍ତା ହିଁ ରହେ।

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

ପ୍ରାୟଃ ନହୁଷ ଆଦି ମହାନୃପମାନେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଲେ, ତଥାପି ସେଠାରୁ ପତିତ ହେଲେ। କେବଳ ଭାଗ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ କିଏ ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଏ?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କେଉଁଠି? ଅନ୍ୟର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୁ ଦେଖି—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକେକ ଜଣ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ ଉପରେ, ପରସ୍ପର ଅତିଶୟ ଅବସ୍ଥା ରହେ।

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁଣ୍ୟଫଳକୁ ମୂଳଛେଦ ହେବା ପରି ଭୋଗ କରି ଶେଷ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ନୂତନ କର୍ମ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିଏ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଦୋଷ।

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

ଯେପରି ମୂଳ କାଟା ଗଛ କିଛି ଦିନ ପରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

ସୁଖାଭିଲାଷାରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଭୋଗ-ବିଲାସର ପ୍ଲାବନ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖର ଅକସ୍ମାତ୍ ପତନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର—ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

ଏହିପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଚାର କଲେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ। ଭୋଗବିଷୟ ସିଦ୍ଧ ନହେଲେ, ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ପାଇଁ କରା କର୍ମର ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

ସେଠାରେ ନରକାଗ୍ନିରେ ଦେହୀଜନ ମହାଦୁଃଖ ଓ ଭାରି କଷ୍ଟ ଭୋଗନ୍ତି। ବାକ୍, ମନ ଓ କାୟାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଘୋର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ସେମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

ସେଠାରେ କୁଠାରରେ ତୀବ୍ର ଛେଦନ ହୁଏ ଏବଂ ଛାଲ ମଧ୍ୟ ଖୋସାଯାଏ। ଚଣ୍ଡ ବାୟୁର ବେଗରେ ପତ୍ର, ଶାଖା ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ।

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

ସ୍ଥାବରଜାତିରେ (ଗଛଲତା ଆଦି) ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଖାଡ଼ି ନେବାରୁ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହୀଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଦାବାଗ୍ନି, ହିମ ଓ ଶୋଷକ ତାପରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

ସେହିପରି ଭୁଜଙ୍ଗ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦୟ ହେଲେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ହୁଏ। ଏବଂ ଲୋକରେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ହତ ହୁଅନ୍ତି, ପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାନ୍ତି ମଧ୍ୟ।

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

କୀଟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହଠାତ୍ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ; ଏବଂ ସରୀସୃପଜାତିର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏହିପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

ପଶୁମାନଙ୍କୁ ‘ବଶ’ କରିବା ଦଣ୍ଡରେ ପିଟିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ନାକ ଛିଦ୍ର କରିବାରୁ ଭୟ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ପ୍ରତୋଦ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ପ୍ରହାର ହୁଏ।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

ବେତ, କାଠ ଆଦିର ବନ୍ଧନ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି; ମନକୁ କ୍ଲେଶ ଦେଇ ବଳପୂର୍ବକ ଭିକ୍ଷା କରାନ୍ତି, ଯୁବାଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ନ୍ତି।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

ନିଜ ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିୟୋଗ ଓ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇ ଯାଇ ବାନ୍ଧି ଦେବାରୁ—ଦେହଧାରୀ ପଶୁମାନେ ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତୀବ୍ର ତାପରୁ ଦୁଃଖ ହୁଏ—ଗୃହଜୀବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଦେହଧାରୀମାନେ ଏହିପରି ନାନା ରୂପରେ କ୍ଲେଶ ଓ ପୀଡ଼ା ଭୋଗନ୍ତି।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗର୍ଭବାସରେ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ, ଜନ୍ମକାଳରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ହୁଏ। ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ପୀଡ଼ା ଥାଏ, ଏବଂ କୌମାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାସନ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

ଯୌବନରେ କାମ ଓ ରାଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଲେଶ ହୁଏ, ପୁଣି ଈର୍ଷ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୁଏ। କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ସେବା ଇତ୍ୟାଦି ବୃତ୍ତି ଓ ଗୋରକ୍ଷା ପ୍ରଭୃତି କର୍ମର ପରିଶ୍ରମରୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ହୁଏ।