Adhyaya 55

Verse 1

विष्णुरुवाच । भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ତାହାର ଭାବ ଜାଣି ଦେବରାଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ କାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ସ୍ମର! ତୋର ଜୟ ପାଇଁ ସେ ବଶୀଭୂତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେହି ସତୀ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୟାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ।”

Verse 2

धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः

‘ଧର୍ମ’ ନାମକ ଧନୁଷକୁ ନିଜ ହସ୍ତରେ ଧରି, ‘ଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣକୁ ଧାରଣ କରି, ସତୀ ଏବେ ରଣରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଯେପରି ବୀର୍ୟଗର୍ବିତ ଏକ ବୀର।

Verse 3

जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम्

“ମୁଁ ଜୟକୁ କେବଳ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଭାବେ ଚାହୁଁଛି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହେତୁ ପୌରୁଷ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛ। ଆଜି ସମରରେ ତୁମକୁ ଜିତିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ—ଏହେତୁ ଯାହା ଭାବ୍ୟ, ତାହା ଏଠିଏ ଏବେଇ ଚିନ୍ତ୍ୟ।”

Verse 4

दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव

“ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଏଠିଏ ମହାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲ; କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିଥିଲ। ସେହି ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ ତୁମେ ‘ଅନଙ୍ଗ’ (ଦେହହୀନ) ହୋଇଛ, ହେ ସ୍ମର—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ।”}]}

Verse 5

यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे

ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଯେଉଁ କର୍ମ କରିଥିଲ ତାହା ସ୍ମରଣ କର; ତାର ସେହିପରି ତୀବ୍ର ଫଳ ତୁମେ ପାଇଛ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏହି ସାଧ୍ୱୀଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 6

ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦୁଃଖଦାୟକ ଏବଂ ରୂପ ବିନାଶକାରୀ ଅଟେ।

Verse 7

व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्

ମୁଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲି: 'ଆସ ହେ କାମଦେବ, ଆମେ ଚାଲିଯିବା—ଏହି ସତୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର।' କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ସତୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ମୁଁ ପାପମୟ ଏବଂ ଅସହ୍ୟ ଫଳ ପାଇଥିଲି।

Verse 8

त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र

ତୁମେ ହିଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜାଣିଛ। ମୁଁ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଶପ୍ତ ହୋଇଥିଲି ଏବଂ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ମେଷ (ମେଣ୍ଢା) ଅଣ୍ଡକୋଷ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି। ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ସେଠାରେ ଛାଡି ଚାଲିଯାଇଥିଲ।

Verse 9

तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्

ସତୀ ନାରୀମାନଙ୍କର ତେଜ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଅତୁଳନୀୟ ଅଟେ; ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ସହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଅନସୂୟାଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ ରୂପର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 10

निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य

ସେ ଉଦୟମାନ, ବେଗବାନ ଓ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନିରୋଧ କଲା; ଏବଂ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଓ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ଶାପଜନିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବାଧ କଲା।

Verse 11

अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः

ଅତ୍ରିଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସତ୍ୟ ପତିବ୍ରତା ସେ ଦେବୀ ଦେବତ୍ରୟକୁ ନିଜ ପୁତ୍ରତ୍ୱରେ ନେଇଆସିଲା। ହେ ମନ୍ମଥ! ପୁରାତନ କାଳରୁ ତୁମେ ଶୁଣିନାହ କି—ସଂସ୍କାରଯୁକ୍ତ ଜନ ସତ୍ୟରୂପେ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି?

Verse 12

सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च

ଦ୍ୟୁମତ୍ସେନଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ସାବିତ୍ରୀ’ ନୀତ ପ୍ରିୟକୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣିଲା। ଯମଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ, ଏଠିଏ, ସେ ଅଶ୍ୱପତିଙ୍କ ସୁପୁତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ନେଲା; ହେ ସତୀ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 13

अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम्

ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ କିଏ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ? ସାଗରକୁ ତେରି ପାର ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଯେ, ସେ ମୂଢ। ଗଳାରେ ପଥର ବାନ୍ଧି ଭୁଜାବଳରେ କିଏ ତେରିପାରିବ? ତେଣୁ ବୀତରାଗା ସତୀକୁ କିଏ ବଶ କରିପାରିବ?

Verse 14

उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव

କାମଙ୍କୁ ସୁଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ନୀତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ। ସେହି କଥା ଶୁଣି ମକରଧ୍ୱଜ ତେବେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 15

काम उवाच । तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम्

କାମ କହିଲା—ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆସିଛି; ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସୁହୃଦ୍ଭାବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ମାତ୍ର ନେଇ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ମୋତେ ନିର୍ବଳ ଓ ବହୁ ଭୟଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଅପମାନ କରୁଛ।

Verse 16

व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम्

ଯେତେବେଳେ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଲୋକମଧ୍ୟରେ—ସୁରେଶଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ—ମୋ କୀର୍ତ୍ତି ନଶିବ। ମାନହୀନ ହୋଇ ମୁଁ ଅଧଃପାତ ପାଇବି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ କହିବେ—‘ଏହି ନାରୀ ମୋତେ ଜିତିଲା।’

Verse 17

ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः

ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେ ଦେବଗଣ, ଦାନବ ଓ ତପସ୍ୟାନିଷ୍ଠ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲି, ସେମାନେ ଏବେ ସତ୍ୱରେ ମୋତେ ହସିବେ—‘ଏହି ଭୀମ ମନ୍ମଥ ମଧ୍ୟ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଗଲା’ ବୋଲି।

Verse 18

तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र

ତେଣୁ, ହେ ସୁରେଶ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି ଏବଂ ତାହାର ବଳ, ମାନ, ତେଜ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ନଶାଇଦେବି। ତେବେ, ହେ ଶକ୍ର, ଆପଣ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛନ୍ତି?

Verse 19

संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु

ଏଭଳି ସୁରାଧିନାଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସେ ସୁପୁଷ୍ପ ଧନୁଷ ଓ ଶର ଧରି, ସାମ୍ନାରେ କ୍ରୀଡାର୍ଥେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେହି ନାରୀଙ୍କୁ କହିଲା—‘ମାୟାରୂପ ଧାରଣ କରି ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।’

Verse 20

वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु

ଏଠାରୁ ଯାଇ ବୈଶ୍ୟର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁକଳାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ—ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବତୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଗୁଣବିଚାରିଣୀ। ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୋ କହିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର ଏବଂ ସହାୟକ ରୂପେ ଆଚରଣ କର। ପ୍ରିୟ ସଖେ, ଶୁଣ।

Verse 21

क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम्

କ୍ରୀଡାର କଥା କହି ସାରି ମନୋଭବ (କାମଦେବ) ପାଖେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ପ୍ରୀତିକୁ ପୁଣି ଡାକିଲେ—“ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ। ଆସ; ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ବଶ କର।”

Verse 22

इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସୁକଳା—ଏହି ସୁନ୍ଦର ମୃଗନୟନୀ—ସ୍ନେହାନୁଗା ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ନାନା ପ୍ରଭାବ ଓ ତାଙ୍କ ଗୁଣସ୍ତୁତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବଶ କର। ପ୍ରିୟ ସଖେ, ଶୁଣ।

Verse 23

भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम्

ହୋ ହୋ ସଖେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର; ଶୀଘ୍ର ଯାଅ—ନନ୍ଦନର ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ମାୟାମୟ ଉପବନକୁ। ସେଠା ଫୁଲରେ ସୁଶୋଭିତ, ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ କୋକିଳ ଓ ଭ୍ରମରର ନାଦରେ ଗୁଞ୍ଜିତ।

Verse 24

आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम्

ବୀରଙ୍କୁ ଡାକି ସେ ମକରନ୍ଦ ସଦୃଶ ସେଇ ରସାୟନ—ମଧୁର ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଅମୃତତୁଲ୍ୟ ସାର—ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରେଷଣ କଲେ; ତାହାରେ କାମ ପୁଣି ଉଦିତ ହେଲା।

Verse 25

एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम्

ଏହିପରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ମୋହିତ କରିପାରୁଥିବା ସେହି ମହାସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, କାମଦେବ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ, ସେହି ମହାସତୀଙ୍କୁ କେବଳ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ।