Adhyaya 13

Verse 1

सोमशर्मोवाच । लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि

ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— ହେ ଭାମିନି! ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ; ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ତାହା ମଧ୍ୟ କୁହ।

Verse 2

नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः

ଯାହାର ରତି ସଦା ସତ୍ୟରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ସନ୍ତୋଷ ପାଏ। ଯଥାଯଥ ଋତୁ ଆସିଲେ, ଦୋଷରହିତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 3

स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम

ନିଜ କୁଳର ସଦାଚାରକୁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହିଏ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ମୂଳ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 4

ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ କହିଛି। ଏବେ ଯତୀମାନଙ୍କ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ) ପାଇଁ ତାହା କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ।

Verse 5

दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः

ଦମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ସଦା ପାପଭୀତ ହୋଇ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାସଙ୍ଗକୁ ବର୍ଜନ କରି ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ।

Verse 6

यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु

ହେ ପ୍ରିୟ, ଯତୀମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ବିଶେଷଭାବେ ତପ ବିଷୟ କହିବି; ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।

Verse 7

आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितौद्यमावृतः

ମନୁଷ୍ୟ ଆଚାର-ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ସ୍ଥିର ରହି ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରେ ଲଗ୍ନ ହେଉ।

Verse 8

तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च

ଏହିପରି ତପର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି—ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ କହୁଛି: ପରଧନରେ ଲୋଭ ନ ରଖିବା, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସଂୟମ।

Verse 9

दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः

ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଡଗମଗାଏ ନାହିଁ, ସେ ସତ୍ୟବାନ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ବିଷୟ ମାତ୍ର କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 10

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा

ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ-ସୁଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ଲୋକରେ ହେଉ କି ପରଲୋକରେ। ଅନ୍ନର ମହାଦାନ ମଧ୍ୟ ସାରତଃ ସୁଖଦାୟକ, ଧ୍ରୁବ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 11

ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा

କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ଗ୍ରାସମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ଦାତା ସଦା ଅମୃତଫଳ ଭୋଗ କରେ।

Verse 12

दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्

ଦିନେଦିନେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ତୃଣ ହେଉ, ଶୟ୍ୟା ହେଉ, ମଧୁର ବଚନ ହେଉ, କିମ୍ବା ଘରର ସୁଶୀତଳ ଛାୟା ହେଉ।

Verse 13

भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्

ଅତିଥିଙ୍କୁ ରହିବା ସ୍ଥାନ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ନ ଦିଅ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଧୁର ବଚନ କହ। ଆସନ ଦେଇ ଆଲାପ କର—କପଟ ଓ କୌଟିଲ୍ୟ ବିନା।

Verse 14

आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः

ଯେ ନିଜ ଜୀବିକାର୍ଥେ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରେ, ଏବଂ ଦେବ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି ଏଭଳି ଦାନ ଦିଏ—ସେଇ ଧନ୍ୟ।

Verse 15

इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः

ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ଯେ ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଧର୍ମକର୍ମରେ ଦିନକୁ ଅବ୍ୟର୍ଥ କରେ।

Verse 16

प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ହୋଇ ଏହି ଆଚରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ଧର୍ମସାଧନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ କହୁଛି।

Verse 17

देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत

ଯେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାରେ ସଦା ରତ, ନିତ୍ୟ ନିୟମସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଦାନବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼—ସେଇ ସୁବ୍ରତୀ।

Verse 18

उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम

ଉପକାରରୂପ ପୁଣ୍ୟକର୍ମମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ନିୟମ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ମୁଁ କ୍ଷମାର ସ୍ୱରୂପ କହୁଛି—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ।

Verse 19

पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्

କଠୋର ଗାଳି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ପିଟାଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ପିଟାଯାଇଥିବା ଲୋକ ପୁଣି ପିଟିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 20

सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च

ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ସହିଷ୍ଣୁ ହେବା ଉଚିତ୍; ସେ ରାଗ-ଆସକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।

Verse 21

एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः

ଏପରି କ୍ଷମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ଶୌଚ (ପବିତ୍ରତା) କହୁଛି। ଯେ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ, ରାଗ-ଆସକ୍ତିରହିତ—ସେଇ ସତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ।

Verse 22

स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्

ସ୍ନାନ, ଆଚମନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଶୌଚ ରହେ। ଏପରି ଶୌଚ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ଏବେ ମୁଁ ଅହିଂସା କହୁଛି।

Verse 23

तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे

ଆବଶ୍ୟକତା ବିନା ତୃଣଟିଏ ମଧ୍ୟ କାଟିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ନ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅହିଂସାରେ ନିରତ ହେବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରତି, ସେପରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି।

Verse 24

शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्

ମୁଁ କେବଳ ଶାନ୍ତିକୁ ଘୋଷଣା କରୁଛି; ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଉପଭୋଗ ହୁଏ। ଶାନ୍ତିକୁ ହିଁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍; କ୍ଲେଶରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 25

भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्

ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈର ତ୍ୟାଗ କରି ମନକୁ ଏହିପରି ଶିକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଶାନ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ଏବେ ମୁଁ ଅସ୍ତେୟ (ଅଚୌର୍ୟ) କହୁଛି।

Verse 26

परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्

ପରର ଧନ କେବେ ହରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟା—ଏ ତିନିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଏହିପରି ଆଚରଣରେ ସଂଯମ କରାଯାଉ।

Verse 27

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦମ (ଆତ୍ମସଂଯମ) ବିଷୟ କହୁଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନ କଲେ ବିକାରପ୍ରବଣ ମନ ମଧ୍ୟ ବଶ ହୁଏ।

Verse 28

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी

ସେମାନଙ୍କର ଔଦ୍ଧତ୍ୟ (ଅହଂକାର) ନାଶ କରିବା ଉଚିତ୍; ତେବେ ସେ ଚେତନ, ଆତ୍ମବଶ ପୁରୁଷ ନିଜର ନିଜେ ଅଧିପତି ହୁଏ। ଏବେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶୁଶ୍ରୂଷା (ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସେବା) କିପରି ତାହା କହୁଛି।

Verse 29

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्

ପୂର୍ବ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ କହୁଛି। ବାଣୀ, ଦେହ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 30

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम

ଯେ ସେବାରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେହି ସେବାକୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କୁହାଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ସାଙ୍ଗ ଧର୍ମ (ଉପାଙ୍ଗ-ସାଧନ ସହିତ ଧର୍ମ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲି।

Verse 31

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯଦି ଆପଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଆଉ କହୁଛି—ଯେ ନର ଏପରି ଧର୍ମରେ ସଦା ଅଟୁଟ ରହେ।

Verse 32

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ। ଧର୍ମବଳେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ—ମୁଁ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଏହା ଜାଣି ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କର। ହେ ପ୍ରିୟ! ସବୁ କିଛି ପ୍ରାପ୍ୟ—ମହୀତଳେ କ’ଣ ଅସାଧ୍ୟ?

Verse 34

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्

ଏହେତୁ ଧର୍ମପ୍ରସାଦରେ ମୋ କଥା ଅନୁସାରେ ହିଁ କର। ଭାର୍ଯ୍ୟାର ବଚନ ଶୁଣି ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ ସୋମଶର୍ମା ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 35

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्

ପୁନର୍ବାର ସେ ଧର୍ମବାଦିନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ କହିଲେ।