Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ “କୁଞ୍ଜଲ ଧର୍ମପକ୍ଷୀ, ଯାହାର ପକ୍ଷ ଧର୍ମ” ବୋଲି କହି, ସେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମୌନ ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପୁଣି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

ବଟବୃକ୍ଷତଳେ ଉପବିଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଶୁକଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଆପଣ କିଏ? ଧର୍ମବକ୍ତା ହୋଇ ପକ୍ଷୀରୂପେ କାହିଁକି ବିଚରନ୍ତି?”

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

ଆପଣ ଦେବ କି, ଗନ୍ଧର୍ବ କି, ନା ବିଦ୍ୟାଧର? କାହାର ଶାପରୁ ଆପଣ ତୋଟାର ଏହି ପାପମୟ ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

ହେ ଶୁକ! ତୁମର ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ କେଉଁ କାରଣରୁ? ଏହା କାହାର ମହାପୁଣ୍ୟର ପ୍ରସାଦ, କେଉଁ ତପସ୍ୟାର ଫଳ?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

ନଚେତ୍, ହେ ମହାମତେ! ଆପଣ ଏହି ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ କାହିଁକି ରହୁଛନ୍ତି? ଆପଣ କିଏ—ସିଦ୍ଧ କି ଦେବ? ତାହାର କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

କୁଞ୍ଜଲ କହିଲା— “ହେ ସିଦ୍ଧ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଛି; ଆପଣଙ୍କ କୁଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୋତ୍ର ମୋତେ ଜଣା। ଆପଣଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାଜନିତ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ଜଣା, ଯାହାର ବଳେ ଆପଣ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରନ୍ତି।”

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିବି। ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମର ସ୍ୱାଗତ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆସନରେ ବସି ଶୀତଳ ଛାୟାର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ। ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୃଗୁ—ଦ୍ୱିଜ—ବ୍ରହ୍ମାସମ ଥିଲେ।

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

ତାଙ୍କର ‘ଭାର୍ଗବ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଥିଲା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିଲା। ସେହି ବଂଶରେ, ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଖ୍ୟାତିମାନ୍ ଚ୍ୟବନ।

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

ମୁଁ ନ ଦେବ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବ, ପୁନଃ ନ ଵିଦ୍ୟାଧର। ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ କିଏ ତାହା କହିବି—ମୋ କଥା ଶୁଣ।

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

କଶ୍ୟପ କୁଳରେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମିଲେ—ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଯଥାର୍ଥ ବୋଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ।

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

ସେ ‘ବିଦ୍ୟାଧର’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ଥିଲେ; ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଶୀଳ ଓ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ହେ ବିପ୍ର, ସେ ସମୟରେ ସେ ଶ୍ରୀ, ସଦାଚାର ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

ସେହି ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ହେଲେ—ବସୁଶର୍ମା, ନାମଶର୍ମା ଓ ଧର୍ମଶର୍ମା; ସେଇ ତିନିଜଣ।

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଧର୍ମଶର୍ମା, କନିଷ୍ଠ, ଗୁଣହୀନ। ମୋ ଭାଇ ବସୁଶର୍ମା ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

ନାମଶର୍ମା ସଦାଚାରରେ ସୁସମ୍ପନ୍ନ, ବିଦ୍ୟା ଆଦି ସୁଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟଜଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପରି, ଗୁଣରେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଥିଲେ।

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

ମୁଁ ଏକା ମହାମୂର୍ଖ ହୋଇପଡ଼ିଛି—ହେ ସତ୍ତମ, ଶୁଣ। ହେ ବିପ୍ର, ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସେଇ ଶୁଭ ଭାବସାର ଓ ଅର୍ଥକୁ ମୁଁ କେବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି?

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

ମୁଁ ନ ଶୁଣେ, ନ ଯାଏ ସେ ଅନୁତ୍ତମ ଗୁରୁଗୃହକୁ; ତେଣୁ ମୋ ପିତା ମୋ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବେ।

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

ମୋ ପୁଅର ନାମ ‘ଧର୍ମଶର୍ମା’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନାମ ନିରର୍ଥକ ହୋଇଗଲା। ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ ବିଦ୍ୱାନ, ନ ଗୁଣନିଧି।

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ଧର୍ମାତ୍ମା ପିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ଗୁରୁଗୃହକୁ ଯାଅ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧନ କର।”

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

ପିତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ସେ ଅଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁଁ କହିଲି—“ତାତ, ମୁଁ ଗୁରୁଗୃହକୁ ଯିବିନି; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ।”

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ତାଡନ, ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି ଚିତ୍କାର-ଧମକ ଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ହେ ସତ୍ସତ୍ତମ, କର୍ମର ବିଧାନ ଶୁଣ।

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

ଦିନରାତି ମୋତେ ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ସୁଖ ପାଇବାର କୌଣସି ସାଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ ତାତ, ଦୁଃଖମୟ ଭାବି ମୁଁ ଗୁରୁମନ୍ଦିରକୁ ଯିବି ନାହିଁ।

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

ମୁଁ ବିଦ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; କେବଳ କ୍ରୀଡା ପାଇଁ ମୁଁ ଉତ୍ସୁକ ନୁହେଁ। ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି ଓ ଶୋଇବି, ଏବଂ ହେ ପିତା, କ୍ରୀଡା ମଧ୍ୟ କରିବି।

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହ ସୁଖରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦିନରାତି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଥିଲେ। ମୋତେ ମୂଢ଼ ଜାଣି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୋତେ କହିଲେ।

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

ବିଦ୍ୟାଧର କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ଅବିବେକୀ ସାହସ କରନି; ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କର। ବିଦ୍ୟାରେ ସୁଖ ମିଳେ, ଏବଂ ଅତୁଳ ଯଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ।

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ତେଣୁ ବିଦ୍ୟାକୁ ସାଧନ କର। ପ୍ରଥମେ ତାହା ମହାଦୁଃଖର ମୂଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ବିଦ୍ୟା ସୁଖଦାୟିନୀ ହୁଏ।

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

ଏହେତୁ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବିଦ୍ୟା ସାଧନ କର; ଗୁରୁଗୃହକୁ ଯାଅ। ପିତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ନ ମାନିଲେ ମୁଁ ଦିନେଦିନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବି।

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

ମୁଁ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ନିତ୍ୟ ରହେ, ସେଉଁଠାରେ ସେଉଁଠାରେ ଧନହାନି ହିଁ କରେ। ଲୋକେ ମୋତେ ଉପହାସ କରନ୍ତି, ହେ ବିପ୍ର, ଏବଂ ମୋତେ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

ତେବେ ମୋ ମନରେ ଏମିତି ଲଜ୍ଜା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେନେ ତାହା ପ୍ରାଣନାଶକ। ହେ ବିପ୍ର, ବିଦ୍ୟାର୍ଥେ ଉଦ୍ୟତ ମୁଁ କେଉଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

ଏଭଳି ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ—“ମୁଁ ବିଦ୍ୟା କିପରି ଜାଣିବି? ଗୁଣ କିପରି ପାଇବି?” ବୋଲି ଭାବିଲା।

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

“ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗ କିପରି ମିଳିବ? ମୁଁ ମୋକ୍ଷକୁ କିପରି ଯିବି?”—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁକରୁ, ହେ ବିପ୍ର, ସେ ପୁଣି ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

ଏକଥର ମୁଁ ଦେବାଳୟରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଥିଲି; ମୋ ସୌଭାଗ୍ୟର ପ୍ରେରଣାରେ ଜଣେ ସିଦ୍ଧ ମହର୍ଷି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

ସେ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରହିତ, ଆହାରେ ସଂୟମୀ, ସଦା ଅନ୍ତରାନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ଓ ନିଃସ୍ପୃହ ଥିଲେ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଏକାନ୍ତବାସୀ, ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ, ଜ୍ଞାନ-ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ସେଇ ମହାମତି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି।

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଭକ୍ତିସହ ଗ୍ରୀବା ନମାଇଲି; ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ାଇଲି।

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

‘ମୁଁ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମିଛି ଏବଂ ପୁଣି ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟବାନ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ଆପଣ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି?’

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

“କେଉଁ ଅଭିପ୍ରାୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ?”—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ ମୋତେ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ ମୁଁ ତାକୁ କେବଳ ତାହାର ନିଜ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ହିଁ କହିଶୁଣାଇଦେଲି। ଏଭଳି ସବୁ ଶୁଣିଲାପରେ ସେ କିପରି ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱ ପାଇବ?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ମହାଦୁଃଖିତ; ଆପଣ ସଦା ମୋର ଶରଣ। ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ମୋତେ ଜ୍ଞାନର କାରଣ ସହ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।