Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

କୁଞ୍ଜଲ କହିଲେ—ତାପରେ ନାରଦ ‘କାମୋଦା’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ପୁରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବକାମ-ସମୃଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ଥିଲା।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

କାମୋଦାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ପରେ କାମୋଦାକୁ ଦେଖି ସେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରକାର କାମନାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଦେଖିଲା।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

ସେ ସ୍ୱାଗତାଦି ମଧୁର ବଚନରେ ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲା। ଦିବ୍ୟ ଆସନରେ ଆସୀନ ହୋଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

ହେ ଭଦ୍ରେ, ବିଷ୍ଣୁ-ତେଜରୁ ଉଦ୍ଭୂତେ! ସେ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ପଚାରିଲେ—ତୁମେ ସୁଖରେ ଅଛ କି, ଏବଂ ନିରାମୟ ଅଛ କି?

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

କାମଦା କହିଲା—ଆପଣମାନଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ ସୁଖରେ ଅଛି। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରଶ୍ନ-ଉତ୍ତରର କାରଣ; କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ମୋ ଅଙ୍ଗରେ ମହାମୋହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ସେ ସର୍ବଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ମୋ ଭିତରେ ମତିକୁ ନାଶ କରୁଛି।

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

ତାହାରୁ ନିଦ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ। ହେ ମୁନେ, ଶୋଇଥିବାବେଳେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲି।

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ, କାହାରୋ କଥାରେ ସେ ଆସି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା; ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ହୃଷୀକେଶ ତାପରେ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ।

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

ସେହି ସମୟଠାରୁ, ହେ ମହାମତେ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ତାହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ; ଆପଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ—ବାତଜ, ପିତ୍ତଜ, କଫଜ ଏବଂ ସନ୍ନିପାତଜ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନ ସ୍ୱପ୍ନ ହୁଏ, ନ ନିଦ୍ରା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନଟି ଉତ୍ତମ (ସତ୍ୟଫଳଦାୟୀ) ଅଟେ।

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ସ୍ୱପ୍ନ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ହେ ଶୁଭେ, ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନର କାରଣ ଅନ୍ୟ ଭାବେ କହିବି।

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

ହେ ବରାନନେ, ମହାବାତର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଜଳ ଚଳିତ ହୁଏ; ତାହାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳକଣ ଭାଙ୍ଗି ଅଲଗା ହୁଏ, ଏବଂ ସେଥିରୁ ଜଳସଞ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

ହେ ଶୁଭେ! ଏହି ନିର୍ମଳ ଜଳକଣାମାନେ କେବଳ ବାହାରକୁ ପଡ଼ନ୍ତି; ପୁନଃ ଲୟ ପାଆନ୍ତି—କେବେ ଦୃଶ୍ୟ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

ସେହିପରି ସ୍ୱପ୍ନର ସତ୍ୟ ଭାବ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ, ହେ ଭାମିନି। ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିରକ୍ତ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷବର୍ଜିତ।

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

ପଞ୍ଚମହାଭୂତାତ୍ମକ ଦେହଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚଳ ରହେ; ଷଡ୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ବିରାଜେ।

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା—ଏକାକୀ ଓ ନିତ୍ୟ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ସଙ୍ଗତିକୁ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଭାବ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁର ରୂପଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଚଳିତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ତେଜରୁ ହିଁ ପ୍ରତିତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ତାହାର ଶୁଭ ନାମ ବୋଲି ପ୍ରକଥିତ କରାଯାଏ।

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

ହେ ଶୁଭେ! ଯେପରି ଦୁଧରେ ଜଳକଣାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତେଜ—ଅନ୍ତରାତ୍ମା—ଭିନ୍ନ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

ସେଇ ପୃଥିବୀ, ସେଇ ବାୟୁ, ସେଇ ଆକାଶ; ସେଇ ଜଳ, ସେଇ ଅଗ୍ନିରୂପେ ଦୀପ୍ତ—ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିକାଳେ ଗଢ଼ାଗଲା।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମତେଜରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଭୂତମାନେ, ମଳରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇ ଏକତ୍ୱକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

ହେ ବରାନନେ! ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଦୋଷରେ ସେମାନେ ନିଜ ନାଶ କରନ୍ତି; ତାପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଦେହରୂପ ପିଣ୍ଡକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

ସେମାନଙ୍କର ଏହି କ୍ରୀଡା-ବିହାର ସୃଷ୍ଟିସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର କାରଣ; ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି ଏହା ଜନ୍ମେ ଏବଂ ପୁନଃ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

ଏପରି ବସ୍ତୁର ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୁନଃ ପୁନଃ ନାଶ ହୁଏ। ଜଳର ରୂପ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ; ସେହିପରି ଏମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

ହେ ଦେବୀ, ଆତ୍ମା ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ତେଜ (ଅଗ୍ନି) ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ନଶେ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ନଶେ ନାହିଁ, ଜଳ ମଧ୍ୟ ନଶେ ନାହିଁ।

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଆତ୍ମା ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଲୟ ପାଆନ୍ତି। ତଥାପି ହେ ଭଦ୍ରେ, ଆତ୍ମା ଆଦି ଏମାନେ ନିତ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

ତାଙ୍କର ଏହି ପିଣ୍ଡ (ଦେହସମୂହ) ଜନ୍ମ ହେବା ସହସହି ନଶିଯାଏ; କାରଣ ବିଷୟମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ଦୋଷ—ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆଘାତିତ ହୁଏ।

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାତ୍ମକ ପ୍ରାଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପିଣ୍ଡ (ଦେହ) ଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଦେହାନ୍ତେ ଆତ୍ମା ବସେ, ଏବଂ ତାହା ସହ ତାହାର ପ୍ରତିରୂପ (ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପ) ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉଭୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହିଁ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ—ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ, ନିତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିର ମହାଗୁଣ (ତ୍ରିଗୁଣ) ଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ ରହେ।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

ଅନ୍ନ-ଆହାରରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସୁଖକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅତିସୁଖରୁ ମୋହ ଜନ୍ମେ, ତେଣୁ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

ତାପରେ ଲୟ ଓ ଜଡତା ବଢ଼ାଇବା ତାମସୀ ନିଦ୍ରା ଜନ୍ମେ; ସେତେବେଳେ ନାଡୀମାର୍ଗରେ ଗତି କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ଯାଏ।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

ରବି ଉଦୟ ନହେଉଅବଧି ସେତେବେଳେ ରାତ୍ରି ରହେ; କିନ୍ତୁ ବିଷୟ-ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଗଠିତ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତରେ ପୋଷିତ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ଥ ସଂସ୍କାରରେ ଗଢ଼ା ପିଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବଦ୍ଧ ହୋଇ ବହିଯାଏ।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

ହେ ମହାମତେ! ଦୋଷରେ ବଦ୍ଧ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସଂସାରରେ କେବେ ଉଚ୍ଚ, କେବେ ନୀଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଇ ଆଗକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

ଜୀବାତ୍ମା ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ଭିତରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ଆଧାରରୂପେ ରହେ। ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ତୀବ୍ର ଭାବେ ସ୍ପନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଭସ୍ତ୍ରା ବାୟୁରେ ପୂରିତ ହୋଇ ଶ୍ୱାସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଶବ୍ଦବଶରେ ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ବଳପୂର୍ବକ ଶ୍ୱାସକୁ ଚଳାଏ।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦାନ ପ୍ରାଣ ବଳବାନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ମୃତଦେହ ସଦୃଶ ହୋଇପଡ଼େ।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

ତେବେ ମହାମାୟାରୂପିଣୀ ନିଦ୍ରା ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଗତି କରେ; ହୃଦୟେ, କଣ୍ଠେ, ମୁଖେ ଓ ନାସିକାଗ୍ରେ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

ଦୁଇ ବାହୁକୁ ସଂକୋଚି ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଯେତେବେଳେ ସେ ହୃଦୟରେ ଓ ନାଭିମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ଆତ୍ମପ୍ରଭାବରୁ ସେହି ବାୟୁ ‘ଉଦାନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବଳରେ ଅବରୋଧ କରେ; ଯେପରି ଦୋରିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧା ଲକଡ଼ିର ଖୁଣ୍ଟି ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ରହେ।

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

ସେହିପରି ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆତ୍ମମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ହେ ଶୁଭାନନେ, ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

ହେ ଭଦ୍ରେ, ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉଥାଏ; ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ବାସନାମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ସେହି ଦିଗକୁ ଧାଉଥାଏ।

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁନଃ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରମଣ କରେ। ଏହିପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ନାନାବିଧ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ।

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

ସେ ଉତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଓ ବିରୋଧୀମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ କର୍ମବନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ପର୍ବତ ଓ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରପଶ୍ୟତି।

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ବାତଜନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ମୁଁ କହୁଛି, ଏହା କଫସଦୃଶ ମଧ୍ୟ। ତେବେ ସେ ଜଳ—ନଦୀ, ତଡାଗ ଓ ପାନୀୟଜଳର ସ୍ଥାନ—ଦେଖେ।

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

ହେ ଦେବୀ, ସେ ଅଗ୍ନି ଓ ପ୍ରଚୁର ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖିଲେ, ସେହି ଦର୍ଶନକୁ ପିତ୍ତଜନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ଭାବ୍ୟ ଫଳ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

ହେ ବରାରୋହେ, ପ୍ରଭାତେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଭ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଅଶୁଭ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତାହା କର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଲାଭ-ହାନିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥାର କଥା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହେବ।

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

ସେଇ କାରଣରୁ ତୁମେ ସେ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଛ; ତାହାକୁ ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଛ।