Adhyaya 48: Dynastic Genealogies: Paurava–Anu Lines, Bali–Dīrghatamas Episode, and the Origins of Anga–Vanga Regions
वंशानुचरितं—औशीनर-शिबि-बलि-दीर्घतमसां कथा
Speaker: Sūta, Ṛṣis (Munis)
ସୂତ ଵଂଶାନୁକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା ଜାରି ରଖନ୍ତି। ଯୟାତିଙ୍କ ଜରା-ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତୁର୍ବସୁ ବଂଶ ପୌରବ ବଂଶରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ପରେ କ୍ରମେ ରାଜାମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ସନ୍ତତିରେ ଗାନ୍ଧାର ଓ ଆରଟ୍ଟ ଦେଶର ଅଶ୍ୱ-ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ଅନୁ ବଂଶରେ ଉଶୀନର ଓ ଶିବି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସି ଶିବିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଭୂମି ନାମ କୁହାଯାଏ। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ବଲିଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର କିପରି ଜନ୍ମିଲେ, ପିତା କିଏ? ସୂତ ଦୀର୍ଘତମସ କଥା କହନ୍ତି: ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା, ଗର୍ଭଜାତଙ୍କ ତିରସ୍କାର, ଶାପରୁ ‘ଦୀର୍ଘତମସ’/ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାର, ବୃଷଭଙ୍କ ଗୋ-ଧର୍ମୋପଦେଶ, ବଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘତମସ ଉଦ୍ଧାର, ସୁଦେଷ୍ଣା ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ ପୁତ୍ର—ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ସୁହ୍ମ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ। ପରେ ଅଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜପରମ୍ପରା କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଇ, ଅଧିରଥଙ୍କ ଦତ୍ତକତ୍ୱରୁ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ‘ସୂତ’ ପରିଚୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
*सूत उवाच तुर्वसोस्तु सुतो गर्भो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोस्तु सुतो वीरस् त्रिसारिरपराजितः //
ସୂତ କହିଲେ—ତୁର୍ବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗର୍ଭ ନାମରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋଭାନୁ। ଗୋଭାନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୀର ତ୍ରିସାରି, ଯିଏ ଅପରାଜିତ।
Verse 2
करंधमस्तु त्रैसारिर् भरतस्तस्य चात्मजः दुष्यन्तः पौरवस्यापि तस्य पुत्रो ह्य् अकल्मषः //
ତ୍ରୈସାରିଙ୍କୁ କରନ୍ଧମ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ। ପୌରବ ବଂଶରେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅକଲ୍ମଷ (ନିର୍ଦୋଷ) ଥିଲେ।
Verse 3
एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे पुरा तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल //
ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଜରା-ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯୟାତିଙ୍କ ଶାପରେ ତୁର୍ବସୁ ପୌରବ ବଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 4
दुष्यन्तस्य तु दायादो वरूथो नाम पार्थिवः वरूथात्तु तथाण्डीरः संधानस्तस्य चात्मजः //
ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବରୂଥ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ। ବରୂଥରୁ ଆଣ୍ଡୀର ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଂଧାନ ଥିଲେ।
Verse 5
पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः //
ପାଣ୍ଡ୍ୟ ଓ କେରଳ, ଚୋଳ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣ—ଏମାନଙ୍କ ଜନପଦ ସମୃଦ୍ଧ; ପାଣ୍ଡ୍ୟ-ଚୋଳଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି କେରଳ ସହିତ ଗଣାଯାଏ।
Verse 6
द्रुह्योस्तु तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च सेतुपुत्रः शरद्वांस्तु गन्धारस्तस्य चात्मजः //
ଦ୍ରୁହ୍ୟୁଙ୍କ ଦୁଇ ଶୂର ପୁତ୍ର—ସେତୁ ଓ କେତୁ। ସେତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶରଦ୍ୱାନ, ଏବଂ ଶରଦ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗନ୍ଧାର।
Verse 7
ख्यायते यस्य नाम्नासौ गन्धारविषयो महान् आरट्टदेशजास्तस्य तुरगा वाजिनां वराः //
ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ସେଇ ମହାନ୍ ଗନ୍ଧାର-ବିଷୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ଆରଟ୍ଟ-ଦେଶଜ ତାଙ୍କ ତୁରଙ୍ଗମାନେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
गन्धारपुत्रो धर्मस्तु घृतस्तस्यात्मजो ऽभवत् घृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः //
ଗନ୍ଧାରରୁ ଧର୍ମ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ପୁତ୍ର ଘୃତ ହେଲା। ବିଦ୍ୱାନ ଘୃତରୁ ପ୍ରଚେତା ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ଘୃତଙ୍କ ପୁତ୍ର।
Verse 9
प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे उदीचीं दिशम् आश्रिताः //
ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ର—ସମସ୍ତେ ରାଜା—ମ୍ଲେଚ୍ଛ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଆଶ୍ରିତ ହେଲେ।
Verse 10
अनोश्चैव सुता वीरास् त्रयः परमधार्मिकाः सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषुस् तथैव च //
ଅନୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତିନିଜଣ ବୀର ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ପରମଧାର୍ମିକ—ସଭାନର, ଚାକ୍ଷୁଷ ଏବଂ ପରମେଷୁ।
Verse 11
सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कोलाहलो नृपः कोलाहलस्य धर्मात्मा संजयो नाम विश्रुतः //
ସଭାନରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ବିଦ୍ୱାନ ରାଜା କୋଲାହଲ; କୋଲାହଲଙ୍କ ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁତ୍ର ‘ସଞ୍ଜୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 12
संजयस्याभवत्पुत्रो वीरो नाम पुरंजयः जनमेजयो महाराज पुरंजयसुतो ऽभवत् //
ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ପୁରଞ୍ଜୟ’ ନାମକ ବୀର ଥିଲେ; ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ମହାରାଜ ଜନମେଜୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 13
जनमेजयस्य राजर्षेर् महाशालो ऽभवत्सुतः आसीद् इन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशाभवत् //
ରାଜର୍ଷି ଜନମେଜୟଙ୍କ ମହାଶାଳ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ରାଜା ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ଯଶ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
Verse 14
महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः सप्तद्वीपेश्वरो जज्ञे चक्रवर्ती महामनाः //
ସେହି ଧାର୍ମିକ ମହାଶାଳଙ୍କୁ ମହାମନା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ସେ ସଦାଚାରୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଅଧିଶ୍ୱର ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେଲା।
Verse 15
महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव ताव् उभौ //
ମହାମନା ଦୁଇଜଣ ବିଶ୍ରୁତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦେଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ଉଶୀନର ଓ ତିତିକ୍ଷୁ; ଉଭୟେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 16
उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिसम्भवाः भृशा कृशा नवा दर्शा या च देवी दृषद्वती //
ଉଶୀନରଙ୍କ ପାଞ୍ଚଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ରାଜର୍ଷିବଂଶଜ—ଭୃଶା, କୃଶା, ନବା, ଦର୍ଶା ଏବଂ ଦେବୀ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ।
Verse 17
उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः //
ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଶୀନରଙ୍କ କୁଳୋଦ୍ୱହ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ମହାତପସ୍ୟାରେ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 18
भृशायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव च कृशायास्तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतो ऽभवत् दृषद्वत्याः सुतश्चापि शिबिर् औशीनरो नृपः //
ଭୃଶାଠାରୁ ନୃଗ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ନବାଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ନବ ଜନ୍ମିଲା। କୃଶାଠାରୁ କୃଶ ଜନ୍ମିଲା; ଦର୍ଶାଠାରୁ ସୁବ୍ରତ ହେଲା। ଦୃଷଦ୍ୱତୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଔଶୀନର ବଂଶର ରାଜା ଶିବି ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 19
शिबेस्तु शिबयः पुत्राश् चत्वारो लोकविश्रुताः पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो भद्रकस्तथा //
ଶିବିଙ୍କର ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ଚାରି ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ପୃଥୁଦର୍ଭ, ସୁବୀର, କେକୟ ଏବଂ ଭଦ୍ରକ।
Verse 20
तेषां जनपदाः स्फीताः केकया भद्रकास्तथा सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा //
ସେମାନଙ୍କର ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା—କେକୟ ଓ ଭଦ୍ରକ, ତଥା ସୌବୀର ଓ ପୌରବ; ଏବଂ ନୃଗ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କେକୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 21
सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा कृशस्य वृषला पुरी नवस्य नवराष्ट्रं तु तितिक्षोस्तु प्रजां शृणु //
ସୁବ୍ରତଙ୍କର ଜନପଦ ଅମ୍ବଷ୍ଠା; କୃଶଙ୍କର ପୁରୀ ବୃଷଲା; ନବଙ୍କର ଦେଶ ନବରାଷ୍ଟ୍ର। ଏବେ ତିତିକ୍ଷୁଙ୍କର ପ୍ରଜା/ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 22
तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः बृहद्रथः सुतस्तस्य तस्य सेनो ऽभवत्सुतः //
ତିତିକ୍ଷୁ ରାଜା ହେଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ରଥ; ଏବଂ ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର ସେନ ହେଲେ।
Verse 23
सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलिः जातो मानुषयोन्यां तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया //
ସେନାଠାରୁ ସୁତପା ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସୁତପାଠାରୁ ବଲି ଜନ୍ମିଲେ। ବଂଶ କ୍ଷୀଣ ହେଲାବେଳେ ପ୍ରଜାଲାଭ ଇଚ୍ଛାରେ ବଲି ମାନବଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 24
महायोगी तु स बलिर् बद्धो बन्धैर्महात्मना पुत्रानुत्पादयामास क्षेत्रजान्पञ्च पार्थिवान् //
ସେ ବଲି ମହାଯୋଗୀ; ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରୋପିତ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ରଜ ପ୍ରଥାରେ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ, ଯେମାନେ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଲେ।
Verse 25
अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथैव च पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रमुच्यते बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो //
ସେ ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ସୁହ୍ମ, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ କଲିଙ୍ଗ ନାମକ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ‘ବାଲେୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ହେ ପ୍ରଭୋ, ବାଲେୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ।
Verse 26
बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम् //
ପ୍ରସନ୍ନ ଧୀମାନ ବ୍ରହ୍ମା ବଲିଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ—ମହାଯୋଗିତ୍ୱ ଏବଂ କଳ୍ପ-ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ।
Verse 27
संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा //
ସଂଗ୍ରାମରେ ଅଜେୟତ୍ୱ, ଧର୍ମବିଷୟରେ ଉତ୍ତମ ମତି, ତ୍ରିକାଳ ଦର୍ଶନର ଶକ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଜନନ-ପ୍ରସବରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ—ଏହି (ବର) ଥିଲା।
Verse 28
जयं चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान्वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः //
ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପ୍ରତିମ ଜୟ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥଦର୍ଶନ ଯାହାଙ୍କର—ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିୟତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Verse 29
तेषां च पञ्च दायादा वङ्गाङ्गाः सुह्मकास्तथा पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत //
ତାଙ୍କଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ଦାୟାଦ ଜନ୍ମିଲେ—ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ସୁହ୍ମ, ପୁଣ୍ଡ୍ର ଓ କଳିଙ୍ଗ। ଏବେ ବିଶେଷକରି ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
Verse 30
*मुनय ऊचुः कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः किंनाम्नी महिषी तस्य जनिता कतम ऋषिः //
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବଲିଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର କିପରି ଜନ୍ମିଲେ? ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ମହିଷୀର ନାମ କ’ଣ, ଏବଂ ଜନକ ଋଷି କିଏ?
Verse 31
कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् माहात्म्यं च प्रभावं च निखिलेन वदस्व तत् //
ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ପାଦନ କଲେ? ଆମେ ପଚାରୁଛୁ—ଆମକୁ କୁହ; ଏବଂ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Verse 32
*सूत उवाच अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः //
ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ‘ଅଥୋଶିଜ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷି ଥିଲେ; ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ‘ମମତା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
Verse 33
उशिजस्य यवीयान्वै भ्रातृपत्नीमकामयत् बृहस्पतिर्महातेजा ममतामेत्य कामतः //
ଉଶିଜଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ କାମବଶତଃ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୃହସ୍ପତି ମମତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କାମନା କଲେ।
Verse 34
उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर् ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम् //
ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣା ମମତା ଦେବରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭବତୀ; ତେଣୁ ବିରତ ହୁଅ।”
Verse 35
अयं तु मे महाभाग गर्भः कुप्येद्बृहस्पते औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन् //
“ହେ ମହାଭାଗ ବୃହସ୍ପତେ! ମୋର ଏହି ଗର୍ଭ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେବ। ତୁମ ଭ୍ରାତୃବଂଶଜ ଔଶିଜ ତେବେ ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।”
Verse 36
अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो //
“ହେ ପ୍ରଭୁ! ତୁମ ରେତ ଅମୋଘ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୋତେ ଭଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତୁମେ ଭାବ, ସେପରି କର।”
Verse 37
एवमुक्तस्तथा सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः कामात्मा स महात्मापि न मनः सो ऽभ्यवारयत् //
ଏପରି ସମ୍ୟକ୍ କହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବୃହସ୍ପତି କାମବଶ ହେଲେ; ମହାତ୍ମା ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ନିଜ ମନକୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 38
संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया उत्सृजन्तं तु तद्रेतोवाचं गर्भो ऽभ्यभाषत //
ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ତାହାର ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କଲେ; ଏବଂ ସେ ବୀର୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାବେଳେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ବାଣୀରେ କହିଲା।
Verse 39
भो तात वाचामधिप द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः अमोघरेतास्त्वं चापि पूर्वं चाहमिहागतः //
ହେ ତାତ, ହେ ବାଣୀର ଅଧିପତି! ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଏଠାରେ ରହିବା ନାହିଁ। ଅମୋଘ ବୀର୍ୟଧାରୀ ତୁମେ ଆସିଛ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି।
Verse 40
सो ऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर् गर्भस्थं भगवानृषिः //
ତାପରେ ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ଋଷି ବୃହସ୍ପତି ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପୁତ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 41
यस्मात्त्वमीदृशे काले गर्भस्थो ऽपि निषेधसि मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि //
ଯେହେତୁ ଏପରି ସମୟରେ ତୁମେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ମୋତେ ନିଷେଧ କରି ଏଭଳି କହିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 42
ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अतो ऽंशजो बृहत्कीर्तिर् बृहस्पतिरिवौजसा //
ତାପରେ ଶାପର ଫଳରେ ‘ଦୀର୍ଘତମା’ ନାମକ ଏକ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ସେହି ବଂଶରୁ ବୃହତ୍କୀର୍ତି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ତେଜରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ।
Verse 43
ऊर्ध्वरेतास्ततो ऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे स धर्मान्सौरभेयांस्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः //
ତତ୍ପରେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ସେ ଭାଇଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଲା; ଏବଂ ବୃଷଭଙ୍କ ଠାରୁ ସୌରଭେୟ ପରମ୍ପରାର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ଶିଖିଲା।
Verse 44
तस्य भ्राता पितृव्यो यश् चकार भरणं तदा तस्मिन्निवसतस्तस्य यदृच्छातस्तु वै वृषः //
ତେବେ ତାଙ୍କର ପିତୃବ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ପିତାଙ୍କ ଭାଇ, ତାଙ୍କର ଭରଣପୋଷଣ କଲେ। ସେ ତାହାଁରେ ବସୁଥିବାବେଳେ ଏକ ବୃଷ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ନିଜେ ତାହାଁକୁ ଆସିପଡ଼ିଲା।
Verse 45
यज्ञार्थमाहृतान्दर्भांश् चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोस्तु चतुष्पदम् //
ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଆଣିଥିବା ଦର୍ଭ ନେଇ ସୁରଭୀପୁତ୍ର ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରୁଥିଲା। ତେବେ ଦୀର୍ଘତମା ସେଇ ଚତୁଷ୍ପଦକୁ ଶୃଙ୍ଗ ଧରି ଧରିଲେ।
Verse 46
तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर //
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଗୃହୀତ ହୋଇ ସେ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ବୃଷ କହିଲା, “ହେ ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଛାଡ଼!”
Verse 47
न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु //
“ବତ୍ସ, ତୁମ ସମାନ ବଳବାନକୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ; ଏବଂ ବଳର ପରିମାଣରେ ମୋ ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଛାଡ଼।” ପୁଣି ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତ ହୋଇ କହିଲା, “ଏକ ବର ଚୟନ କର।”
Verse 48
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम् //
ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ସେ ତାହାକୁ କହିଲା— “ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବ? ହେ ପରମାଂସାସ୍ୱାଦୀ ଚତୁଷ୍ପଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।”
Verse 49
*वृषभ उवाच नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च //
ବୃଷଭ କହିଲା— “ତାତ, ଆମ ପାଇଁ ପାପ ନାହିଁ, ଚୋରି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ପେୟ-ଅପେୟର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।”
Verse 50
द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च //
ଦ୍ୱିପଦ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ଅନେକ ଧର୍ମ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗୋମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଟି ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ନ ବାକ୍-ବିଚାର, ନ ‘ଯିବା’ ‘ନ ଯିବା’ ଭଳି (ନୈତିକ) ବିକଳ୍ପ।
Verse 51
*सूत उवाच गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत् //
ସୂତ କହିଲେ—ଗୋମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲା; ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଅନ୍ନ-ପାନ ଦାନ କରି ଗୋପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା।
Verse 52
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः //
ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ସେ ଭକ୍ତିରେ ସେହି ଗୋଧର୍ମକୁ ମନରେ ଧାରଣ କଲା; ସେ ତାହାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ତାହାରେ ପରାୟଣ ହେଲା।
Verse 53
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः //
ତତଃ ସେ କନିଷ୍ଠ ଗୌତମଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା। ତାଙ୍କୁ ଗର୍ବ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରରେ ମତ୍ତ ଭାବି, ସେ ଜୁଆ ନଥିବା ବଳଦ ପରି ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ଆତ୍ମସଂଯମ ରଖିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 54
गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च //
କିନ୍ତୁ ଗୋଧର୍ମକୁ ପରମ ଭାବି ସେ ସେଇ ସ୍ନୁଷାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇଲା। ସେ ତାକୁ ତିରସ୍କାର କରି ରୋକିଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ବାହୁରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି ରଖିଲେ।
Verse 55
भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे //
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଘଟିବା କଥା ଜାଣି, ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି ସେ କହିଲେ—ତୁମେ ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧି ପାଇ ଅଦମ୍ୟ ବଳଦ ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛ।
Verse 56
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्सुताम् दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा //
କଣ ଗମ୍ୟ ଓ କଣ ଅଗମ୍ୟ—ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ; କାରଣ ଗୋଧର୍ମର ବିରୋଧରେ ତୁମେ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛ। ତୁମ ଦୁର୍ବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ଯାଅ, ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କର।
Verse 57
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरधिष्ठितः //
ତାକୁ କାଠର ସନ୍ଦୁକରେ ରଖି ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ତୁମେ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ସମ୍ଭାଳିବା କଷ୍ଟ; ତେଣୁ ତୁମକୁ ଭାର ପରି ପାଳିବାକୁ ପଡ଼େ।”
Verse 58
तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसो ऽभ्याशमागतः जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर् वैरोचनिस्तदा //
ନଦୀସ୍ରୋତର ବେଗରେ ବହିଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ଧର୍ମାତ୍ମା ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ।
Verse 59
अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतश्चैव वरेणैव च्छन्दयामास वै बलिम् //
ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି, ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇ ତୃପ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ବର ଦେଇ ବଳିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 60
तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः संतानार्थं महाभागभार्यायां मम मानद पुत्रान्धर्मार्थतत्त्वज्ञान् उत्पादयितुमर्हसि //
ଏହିପରି ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ବର ବାଛିଲେ—“ହେ ମାନଦ! ମୋର ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ମୋର ସନ୍ତାନାର୍ଥେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ କୃପା କର।”
Verse 61
एवमुक्तो ऽथ देवर्षिस् तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत् अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह //
ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଦେବର୍ଷି ପ୍ରଭୁ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ସୁଦେଷ୍ଣା ନାମକ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପଠାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଲୋକଟି ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ଦେବୀ ଯାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 62
शूद्रां धात्रेयिकां तस्माव् अन्धाय प्राहिणोत्तदा तस्यां कक्षीवदादींश्च शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी //
ଏହିହେତୁ ସେତେବେଳେ ସେ ଧାତ୍ରେୟିକା ନାମକ ଏକ ଶୂଦ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅନ୍ଧଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଶୂଦ୍ରୟୋନିରୁ ବଶୀ ଋଷି କକ୍ଷୀବାନ ଆଦିଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 63
जनयामास धर्मात्मा शूद्रान् इत्येवमादिकम् उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान् //
ଧର୍ମାତ୍ମା ସେହିପରି ଶୂଦ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କକ୍ଷୀବତ୍ ଆଦିଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ବଳି ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ କଥା କହିଲେ।
Verse 64
*राजोवाच प्रवीणान् ऋषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन् //
ରାଜା କହିଲେ—ଯେମାନେ ପ୍ରବୀଣ, ଋଷିଧର୍ମର ଅଧିପତି, ବ୍ରହ୍ମବାଦର ଉପଦେଷ୍ଟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞେୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ପଣ୍ଡିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଶୁଚି—ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 65
ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः नत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत् //
ବଳି ମୁନି ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମୋର।” ମୁନି ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହଁ, ଆପଣଙ୍କର ହିଁ,” ବୋଲି ତଦନୁସାରେ କହିଲେ।
Verse 66
उत्पन्नाः शूद्रयोना तु भवच्छन्दे सुरोत्तम अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव प्राहिणोद् अवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप //
ହେ ସୁରୋତ୍ତମ! ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଶୂଦ୍ରଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଛି। ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ବୋଲି ଜାଣି, ଆପଣଙ୍କ ମହିଷୀ ସୁଦେଷ୍ଣା ଅବମାନରୁ ମୋ ପାଖକୁ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଧାତ୍ରୀକୁ ପଠାଇଲେ, ହେ ନୃପ।
Verse 67
ततः प्रसादयामास बलिस् तमृषिसत्तमम् बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः //
ତାପରେ ବଳି ସେହି ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦାନବ ବଳି ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ।
Verse 68
पुनश्चैनाम् अलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत् तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा //
ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘତମା ଦେବୀ ଯଥାବିଧି ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 69
दध्ना लवणमिश्रेण त्व् अभ्यक्तं मधुकेन तु लिह माम् अजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम् ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान्वै मनसेप्सितान् //
ଲବଣମିଶ୍ରିତ ଦଧି ଓ ମଧୁଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଲେପନ କରି, ହେ ଦେବୀ, ଘୃଣା ନ କରି ପାଦତଳରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ଚାଟ। ତେବେ ତୁମେ ମନୋଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାଇବ।
Verse 70
तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा तस्य सापानम् आसाद्य देवी परिहरत्तदा //
ତାଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି ଦେବୀ ସମସ୍ତ କଥା ତଥାକାରେ କଲେ। ପରେ ଶାପର ଅବସର ଆସିଲେ ଦେବୀ ସେହିକ୍ଷଣେ ତାହାକୁ ପରିହାର କଲେ।
Verse 71
तामुवाच ततः सो ऽथ यत्ते परिहृतं शुभे विनापानं कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम् //
ତାପରେ ସେ କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ପରିହୃତ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ବଦଳରେ ତୁମେ ‘ବିନାପାନ’ ନାମକ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।
Verse 72
*सुदेष्णोवाच नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुमीदृशम् तोषितश्च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो //
ସୁଦେଷ୍ଣା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ, ଏପରି ଭାବେ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଆପଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି; ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୋତେ ପ୍ରସାଦ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 73
*दीर्घतमा उवाच तवापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रौ वै दास्यते फलम् //
ଦୀର୍ଘତମା କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ ଦେବୀ, ତୁମ ଅପଚାର ହେତୁ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ତୁମ ପୁତ୍ର ଫଳ ଦେବେ ନାହିଁ, ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଫଳ ପାଇବ।
Verse 74
तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति तस्माद् दीर्घतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदम् अब्रवीत् //
ଅପାନବାୟୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗ୍ୟ ହେବ। ତେଣୁ ଦୀର୍ଘତମା ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ନିଜ କୁକ୍ଷିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 75
प्राशितं यद्यदङ्गेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते तेन तिष्ठन्ति ते गर्भे पौर्णमास्याम् इवोडुराट् //
ଯାହା ଯାହା ଭକ୍ଷଣ କରାଯାଏ, ତାହା ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଉପସ୍ଥ-ପ୍ରଦେଶକୁ ନୁହେଁ। ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ସେହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ଗର୍ଭରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି।
Verse 76
भविष्यन्ति कुमारास्तु पञ्च देवसुतोपमाः तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्च ते //
ଦେବସୁତମାନଙ୍କ ପରି ପାଞ୍ଚ କୁମାର ହେବେ—ତେଜସ୍ବୀ, ସୁବୃତ୍ତ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ।
Verse 77
*सूत उवाच तदंशस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत अङ्गस्तथा कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च //
ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ଅଂଶରୁ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ଅଙ୍ଗ, କଲିଙ୍ଗ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ସୁହ୍ମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 78
वङ्गराजस्तु पञ्चैते बलेः पुत्राश्च क्षेत्रजाः इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुतास्तथा //
ବଙ୍ଗର ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାଜା ବଲିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରଜ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ମୁନି ଦୀର୍ଘତମସ ତାଙ୍କୁ ବଲିଙ୍କୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ଦାନ କଲେ।
Verse 79
प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः //
ସେମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସ୍ଥିର ହେବା ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ କଲେ। ତାପରେ ମାନବଯୋନିରେ ସେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 80
ततस्तं दीर्घतमसं सुरभिर्वाक्यमब्रवीत् विचार्य यस्माद्गोधर्मं प्रमाणं ते कृतं विभो //
ତାପରେ ସୁରଭି ଦୀର୍ଘତମସଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବିଭୋ, ଆପଣ ବିଚାର କରି ଗୋଧର୍ମକୁ ପ୍ରମାଣରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।”
Verse 81
शक्त्या चानन्ययास्मासु तेन प्रीतास्मि ते ऽनघ तस्मात्तुभ्यं तमो दीर्घम् आघ्रायापनुदामि वै //
ହେ ଅନଘ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ। ଏହିକାରଣେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
Verse 82
बार्हस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते //
ଏହି ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ ଦୋଷ—ଏହି ପାପ—ତୁମ ଉପରେ ବସିଛି। ମୁଁ ତାହାକୁ ଆଘ୍ରାୟ (ଚିହ୍ନି) ତୁମର ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
Verse 83
सद्यः स घ्रातमात्रस्तु असितो मुनिसत्तमः आयुष्मांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततो ऽभवत् //
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍, କେବଳ ସେହି ଗନ୍ଧ ଗ୍ରହଣମାତ୍ରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସିତ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ତେଜସ୍ବୀ ସୁଦୃଢ଼ ଦେହ ଓ ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 84
गो ऽभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततो ऽभवत् काक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम् //
ଗୋ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ନିହତ ହେଲାପରେ ଗୌତମ ଜନ୍ମିଲେ। ତାପରେ କାକ୍ଷୀବାନ୍ ପିତାଙ୍କ ସହ ଗିରିବ୍ରଜକୁ ଗଲେ।
Verse 85
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुर्वै स ह्य् उपविष्टश्चिरं तपः ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः //
ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସି ତପ କଲେ; ତାପରେ ବହୁ କାଳ ଗତେ ସେହି ମହାତପରେ ସେ ପରିପକ୍ୱ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ।
Verse 86
विधूय मातृजं कायं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्विभुः ततो ऽब्रवीत्पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया //
ମାତୃଜ ଦେହକୁ ଝାଡ଼ି ଦେଇ ସେ ମହାନ୍ ବିଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ପିତା କହିଲେ: ‘ତୁମ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପୁତ୍ରବାନ୍ ହେଲି।’
Verse 87
सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ कृतार्थो ऽहं यशस्विना मुक्त्वात्मानं ततो ऽसौ वै प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् //
‘ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯଶସ୍ବୀ ସତ୍ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି।’ ଏହିପରି କହି ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷୟର ଅନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 88
ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्रमसृजत्सुतान् कौष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः //
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କାକ୍ଷୀବାନ୍ ଏକ ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଗୌତମମାନେ କାକ୍ଷୀବାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 89
इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य च समागमो वः कथितः संततिश्चोभयोस्तथा //
ଏହିପରି ଦୀର୍ଘତମସ ଓ ବଲି ବୈରୋଚନଙ୍କ ସମାଗମ ଏବଂ ଉଭୟଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ତତିପରମ୍ପରା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିଲି।
Verse 90
बलिस्तानभिनन्द्याह पञ्च पुत्रानकल्मषान् कृतार्थः सो ऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम् //
ବଲିଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ସେ ନିର୍ମଳ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ସ୍ୱୟଂ ଆବୃତ ରହିଲେ।
Verse 91
अदृश्यः सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद्दधिवाहनः //
ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଭୁ କାଳାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗଙ୍କ ଦାୟାଦ ଭାବେ ଦଧିବାହନ ନାମକ ରାଜା ଶାସନ କଲେ।
Verse 92
दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः आसीद् दिविरथापत्यं विद्वान्धर्मरथो नृपः //
ଦଧିବାହନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିବିରଥ ନାମକ ରାଜା ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଦିବିରଥଙ୍କ ବଂଶରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ନୃପ ଧର୍ମରଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 93
स हि धर्मरथः श्रीमांस् तेन विष्णुपदे गिरौ सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सह पीतो महात्मना //
ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧର୍ମରଥ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ; ସେହି ମହାତ୍ମା ନୃପତି ବିଷ୍ଣୁପଦ ପର୍ବତରେ ଶୁକ୍ର ସହିତ ସୋମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପାନ କଲେ।
Verse 94
अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल तस्य सत्यरथः पुत्रस् तस्माद्दशरथः किल //
ତାପରେ ଧର୍ମରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚିତ୍ରରଥ ନାମରେ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟରଥ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ—ଏମିତି କୁହାଯାଏ—ଦଶରଥ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 95
लोमपाद इति ख्यातस् तस्य शान्ता सुताभवत् अथ दाशरथिर् वीरश् चतुरङ्गो महायशाः //
ସେ ଲୋମପାଦ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶାନ୍ତା ଥିଲେ। ପରେ ଦାଶରଥି ବଂଶର ବୀର ଚତୁରଙ୍ଗ, ମହାଯଶସ୍ବୀ, ଥିଲେ।
Verse 96
ऋष्यशृङ्गप्रसादेन जज्ञे स्वकुलवर्धनः चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः //
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସ୍ୱକୁଲବର୍ଧନ ନାମକ, ନିଜ ବଂଶ ବଢ଼ାଇବାଳା, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଚତୁରଙ୍ଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଲାକ୍ଷ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 97
पृथुलाक्षसुतश्चापि चम्पनामा बभूव ह चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्वं या मालिनी भवत् //
ପୃଥୁଲାକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଚମ୍ପ ନାମରେ ଥିଲେ; ଚମ୍ପଙ୍କ ନଗରୀ ଚମ୍ପା ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ମାଲିନୀ ନାମରେ ଥିଲା।
Verse 98
पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गो ऽस्य सुतो ऽभवत् यज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः //
ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସାଦ (ବର) ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପୁତ୍ର ଭାବେ ହର୍ୟଙ୍ଗ ଜନ୍ମିଲା। ଏବଂ ଯଜ୍ଞକାଳେ ବିଭାଣ୍ଡକ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁନିବାରକ ‘ବାରଣ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 99
अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् हर्यङ्गस्य तु दायादो जातो भद्ररथः किल //
ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ ଉତ୍ତମ ବାହନକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅବତାର କରାଇଲା। ଏବଂ ହର୍ୟଙ୍ଗଙ୍କ ଦାୟାଦ ଭାବେ ଭଦ୍ରରଥ ଜନ୍ମିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 100
अथ भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा जनेश्वरः बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे महात्मवान् //
ତାପରେ ଭଦ୍ରରଥଙ୍କୁ ନେଇ ବୃହତ୍କର୍ମା ନାମକ ଜନେଶ୍ୱର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ଭାନୁ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 101
बृहद्भानुस्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम् नाम्ना जयद्रथं नाम तस्माद्बृहद्रथो नृपः //
ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବୃହଦ୍ଭାନୁ ଜୟଦ୍ରଥ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ବୃହଦ୍ରଥ ନାମକ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 102
आसीद्बृहद्रथाच्चैव विश्वजिज्जनमेजयः दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात्कर्णो ऽभवन्नृपः //
ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କୁ ନେଇ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଜନମେଜୟ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ ଦାୟାଦ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ କର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ରାଜା ହେଲେ।
Verse 103
कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः एते ऽङ्गस्यात्मजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया विस्तरेणानुपूर्व्याच्च पूरोस्तु शृणुत द्विजाः //
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃଷସେନ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର ପୃଥୁସେନ। ଏହି ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗବଂଶଜ ରାଜା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିଛି। ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୂରୁଙ୍କ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 104
*ऋषय ऊचुः कथं सूतात्मजः कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः एतद् इच्छामहे श्रोतुम् अत्यन्तकुशलो ह्य् असि //
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— କର୍ଣ୍ଣ କିପରି ସୂତପୁତ୍ର, ଏବଂ କିପରି ଅଙ୍ଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ? ଏହା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ; କାରଣ ତୁମେ କଥନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଶଳ।
Verse 105
*सूत उवाच बृहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः तस्य पत्नीद्वयं ह्य् आसीच् छैब्यस्य तनये ह्य् उभे यशोदेवी च सत्या च तयोर्वंशं च मे शृणु //
ସୂତ କହିଲେ— ବୃହଦ୍ଭାନୁଙ୍କ ଠାରୁ ବୃହନ୍ମନା ନାମକ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ; ଉଭୟେ ଚୈବ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା—ଯଶୋଦେବୀ ଓ ସତ୍ୟା। ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବଂଶ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 106
जयद्रथं तु राजानं यशोदेवी ह्य् अजीजनत् सा बृहन्मनसः सत्या विजयं नाम विश्रुतम् //
ଯଶୋଦେବୀ ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବଂ ସତ୍ୟା ବୃହନ୍ମନାଙ୍କ ଠାରୁ ‘ବିଜୟ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 107
विजयस्य बृहत्पुत्रस् तस्य पुत्रो बृहद्रथः बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः //
ବିଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହତ୍ପୁତ୍ର; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ରଥ। ଏବଂ ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାମନା ସତ୍ୟକର୍ମା।
Verse 108
सत्यकर्मणो ऽधिरथः सूतश्चाधिरथः स्मृतः यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम् //
ସତ୍ୟକର୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଧିରଥ; ସେ ସୂତ (ରଥସାରଥି) ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ଯିଏ କର୍ଣ୍ଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପାଳନ କଲେ, ସେହି କାରଣରୁ କର୍ଣ୍ଣକୁ ସୂତପୁତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି କର୍ଣ୍ଣ-ବିଷୟକ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଯଥୋକ୍ତ ଭାବେ କହାଗଲା।
Frequently Asked Questions
Adhyāya 48 primarily preserves dynastic memory (vaṃśa) while teaching that dharma is both normative and contextual: transgression (desire-driven acts leading to curses) produces bondage, yet adherence to a recognized dharma—here framed as go-dharma—enables restoration and social order. It also legitimizes political origins by linking kings and regions to sanctioned forms of progeny (kṣetraja) and to adoption, showing how identity labels (like ‘sūta-putra’) can arise from social circumstance rather than biological birth alone.
This chapter is overwhelmingly Genealogy (Paurava, Druhyu, Anu, Uśīnara, Śibi, Anga lines) with strong Dharma content: curse ethics, go-dharma discourse, kṣetraja progeny rules, and ideals of kingship (invincibility, dharmic insight, establishing varṇas). It is not a Vāstu-śāstra chapter; instead it functions as a political-sacred map of janapadas and royal legitimacy.
Sūta explains that Bali Vairocana desired heirs and received a boon through the sage Dīrghatamas. The five sons—Aṅga, Vaṅga, Suhma, Puṇḍra, Kaliṅga—are described as kṣetrajā offspring, begotten by Dīrghatamas through Bali’s queen Sudeṣṇā, thereby providing a purāṇic charter for the eastern polities associated with those names.
The chapter resolves this by stating that in the Anga succession a king named Satyakarmā had a son Adhiratha, remembered as a sūta (charioteer). Because Adhiratha accepted and raised Karṇa, Karṇa is called sūta-putra by adoption/guardianship, while the narrative also maintains Karṇa’s placement within the Anga-related royal genealogy being recited.
Go-dharma is presented through Vṛṣabha (from Surabhī’s line), who explains that cattle do not bear the same moral categories of sin/theft or edible/inedible as humans; their dharma is defined differently. Dīrghatamas, shaken by this teaching, adopts it devotionally, and Surabhī later removes his ‘long darkness’ (curse-affliction), restoring vitality and sight. The episode illustrates purāṇic ethics: dharma varies by being and station, and sincere alignment with a recognized dharma can transform fate.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.