Adhyaya 80
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage (Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Discourse) — Puṣkara-Māhātmya and Western Sacred Route
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ forest residence with Draupadī, describing their disciplined composure. The devarṣi Nārada appears, radiant and honored; he reassures Yudhiṣṭhira and invites a request. Yudhiṣṭhira asks for a complete account of the fruit of circumambulating the earth in pilgrimage. Nārada answers by citing what Bhīṣma learned from Pulastya during a pitṛ-oriented vow on the Gaṅgā. The embedded dialogue establishes that tīrtha-phala depends on inner restraints—controlled body and mind, contentment, purity, humility, non-anger, truthfulness, and compassion. Pulastya contrasts expensive Vedic sacrifices with pilgrimage as an efficacious and, in principle, more accessible path. The chapter then elevates Puṣkara as a premier tīrtha with continual divine presence, special efficacy in Kārttika, and rewards described in sacrificial equivalences (e.g., aśvamedha-like fruits). A long itinerary follows, listing additional sites (e.g., Jambūmārga, Prabhāsa, Sarasvatī confluences, Varadāna, Dvāravatī/Piṇḍāraka, Dṛmī, Vasoḥdhārā, and others) with associated observances (bathing, tarpaṇa, offerings, feeding brāhmaṇas, vows) and promised outcomes, culminating in a structured sacred map that links geography, discipline, and ritual memory.
Chapter Arc: काम्यक वन में अर्जुन के बिना पाण्डव-शिविर सूना पड़ गया है; द्रौपदी का मन आश्रय-स्तम्भ के हट जाने से डगमगा उठता है। → द्रौपदी अर्जुन को ‘सैन्यविजयी’ और सबका ‘गति/आश्रय’ बताकर उसकी अनुपस्थिति का भय बढ़ाती है—इन्द्र-सम पराक्रमी, संग्राम में अनिवर्तनीय उस वीर के बिना वे वन में कैसे टिकेंगे? दिशाएँ भी उसे तमसाच्छन्न-सी प्रतीत होती हैं। → द्रौपदी का तीखा, भाव-विह्वल निष्कर्ष: ‘फाल्गुन के बिना मुझे काम्यक में धृति नहीं मिलती; यह रमणीय वन भी अब रमणीय नहीं।’ अर्जुन के दीर्घ, पीन, परिघ-सदृश भुजाओं और शस्त्र-धनुषधारी रूप का स्मरण उसकी व्यथा को चरम पर ले जाता है। → वह अर्जुन के पूर्व-पराक्रम (राजसूय में योगदान, शुद्ध बाणों से ब्राह्मणार्थ शिकार आदि) का स्मरण कर पाण्डवों के मन में उसके प्रति भरोसा जगाती है—अर्जुन लौटेगा, और उसके लौटने पर ही स्थैर्य आएगा। → अर्जुन के लौटने तक पाण्डवों का वनवास-जीवन कैसे टिकेगा—और द्रौपदी की यह व्यथा युधिष्ठिर को कौन-सा निर्णय लेने को बाध्य करेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) पडा नाप () ऑन अत (तीर्थयात्रापर्व) अशीतितमोअ<ध्याय: अर्जुनके लिये द्रोपदीसहित पाण्डवोंकी चिन्ता जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे । वाण्डवा: किमकुर्वस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ମୋ ପ୍ରପିତାମହ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) କାମ୍ୟକ ବନରୁ ଚାଲିଯାଇବା ପରେ, ସେଇ ସବ୍ୟସାଚୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୃଥକ୍ ରହି କ’ଣ କଲେ?
Verse 2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ମହାଧନୁର୍ଧର, ସେନାଜୟୀ ବୀର ହିଁ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗତି ଥିଲେ। ଯେପରି ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସେପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीरा: कथमासन् पितामहा:,वे संग्रामसे कभी पीछे न हटनेवाले और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। उनके बिना मेरे अन्य वीर पितामह वनमें कैसे रहते थे?
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ—ସେ ବୀରମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛକୁ ହଟୁନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିନା ମୋ ପିତାମହମାନେ ବନରେ କିପରି ରହିଲେ?
Verse 4
वैशम्पायन उवाच गते तु पाण्डवे तात काम्यकात् सत्यविक्रमे । बभूवु: पाण्डवेयास्ते दु:ः:खशोकपरायणा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାତ! ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ କାମ୍ୟକ ବନରୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସେଇ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्कछिन्नपक्षा इव द्विजा: | अप्रीतमनस: सर्वे बभूवुरथ पाण्डवा:
ଯେପରି ମଣିମାଳାର ସୂତା ଛିଣ୍ଡିଗଲେ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଛିଟିଯାଏ, କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଖ କାଟିଦିଆଗଲେ ସେମାନେ ଉଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଅର୍ଜୁନ ବିନା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହେଲା। ସମସ୍ତେ ଅପ୍ରସନ୍ନମନ ହେଲେ; ଆନନ୍ଦର ଲେଶମାତ୍ର ରହିଲା ନାହିଁ।
Verse 6
वन॑ तु तदभूत् तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन
ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ଅର୍ଜୁନ ବିନା ସେଇ ବନ ମଧ୍ୟ ଶୋଭାହୀନ ହୋଇଗଲା। ଯେପରି କୁବେର ବିନା ଚୈତ୍ରରଥ ବନ ମ୍ଲାନ ଲାଗେ, ସେପରି ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟହୀନ ପ୍ରତୀତ ହେଲା।
Verse 7
तमृते ते नरव्यात्रा: पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्तुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा,जनमेजय! अर्जुनके बिना वे नरश्रेष्ठ पाण्डव आनन्दशून्य हो काम्यकवनमें रह रहे थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଜନମେଜୟ! ଅର୍ଜୁନ ବିନା ସେହି ନରବ୍ୟାଘ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେତେବେଳେ କାମ୍ୟକ ବନରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता: शुद्धैर्बाणैर्महार था: । निध्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି ମହାରଥୀ ବୀରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ପରାକ୍ରମ କରି ଶୁଦ୍ଧ ବାଣଦ୍ୱାରା ନାନାପ୍ରକାର ମେଧ୍ୟ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
नित्यं हि पुरुषव्यात्रा वन््याहारमरिंदमा: । उपाकृत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्,वे नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन पाण्डव प्रतिदिन ब्राह्मणोंके लिये जंगली फल-मूलका आहार संगृहीत करके उन्हें अर्पित करते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଦମନ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବନର ଫଳମୂଳାଦି ଆହାର ସଂଗ୍ରହ କରି, ତାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିବେଦନ କରୁଥିଲେ।
Verse 10
सर्वे संन्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठा: पुरुषर्षभा: | अह्ृष्टमनस: सर्वे गते राजन् धनंजये,राजन्! धनंजयके चले जानेपर वे सभी नरश्रेष्ठ वहाँ खिन्नचित्त हो उन्हींके लिये उत्कण्ठित होकर रहते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ଧନଞ୍ଜୟ ଚାଲିଯାଇବା ପରେ ସେହି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ସେଠାରେ ଏକସାଥି ରହିଲେ; ସମସ୍ତେ ହର୍ଷହୀନ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ରହିଲେ।
Verse 11
विशेषतस्तु पाउ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उद्विग्नं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ବିଶେଷତଃ ପାଞ୍ଚାଳୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ମଧ୍ୟମ ପତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 12
योअर्र्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठ वन॑ न प्रतिभाति मे,'पाण्डवश्रेष्ठ] जो दो भुजावाले अर्जुन सहस्रबाहु अर्जुनके समान पराक्रमी हैं, उनके बिना यह वन मुझे अच्छा नहीं लगता
ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦୁଇ ଭୁଜାବାନ ଅର୍ଜୁନ—ଯିଏ ସହସ୍ରବାହୁ ଅର୍ଜୁନ ସମ ପରାକ୍ରମୀ—ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ବନ ମୋତେ ରମଣୀୟ ଲାଗୁନାହିଁ।
Verse 13
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् | बन्ाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
ମୁଁ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଭୂମି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଏ, ସେଉଁଠାରେ ସେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖୁଛି। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷଶୋଭିତ ଏହି ବନ ମଧ୍ୟ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ବିନା ପୂର୍ବପରି ରମଣୀୟ ଲାଗୁନାହିଁ।
Verse 14
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्
ସବ୍ୟସାଚୀ ବିନା ଏହି ସ୍ଥାନ ତେଣୁ ରମଣୀୟ ନୁହେଁ। ନୀଳମେଘ ସମ କାନ୍ତି ଓ ମତ୍ତ ଗଜରାଜ ସଦୃଶ ଗତି ଯାହାର—ତାଙ୍କ ବିନା ଏଠାର ସବୁକିଛି ମଲିନ ଲାଗେ।
Verse 15
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଅର୍ଜୁନ ବିନା କାମ୍ୟକବନ ମୋତେ ମୋଟେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ଯାହାର ଧନୁଷର ଘୋଷ ବଜ୍ରଗର୍ଜନା ପରି ଶୁଣାଯାଏ—ହେ ରାଜନ, ସେହି ସବ୍ୟସାଚୀଙ୍କୁ ସ୍ମରିଲେ ମୋତେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।
Verse 16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्,महाराज! इस प्रकार विलाप करती हुई द्रौपदीकी बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भीमसेनने उससे इस प्रकार कहा
ମହାରାଜ! ଏଭଳି ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପରବୀରହନ୍ତା ଭୀମସେନ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 17
भीम उवाच मन:प्रीतिकरं भद्ठे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
ଭୀମ କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ! ସୁମଧ୍ୟମେ! ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ତାହା ମୋ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ତୁମ କଥା ଅମୃତପାନ ସମ ମୋ ହୃଦୟକୁ ତୃପ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ କରେ।
Verse 18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्ती खड्गायुधधनुर्थरी
ଯାହାଙ୍କର ଦୁଇ ଭୁଜା ଦୀର୍ଘ, ସମ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ପରିଘସଦୃଶ; ଧନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଘର୍ଷଣରେ ଯାହାରେ କଠିନ ଚିହ୍ନ ପଡ଼ିଛି; ଯେ ଗୋଳାକାର ଓ ଖଡ୍ଗ-ଧନୁଷ୍ୟରେ ସଦା ଶୋଭିତ—ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ବିନା ଆଜି ଏହି ବନ ମୋତେ ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଆକାଶ ପରି ଶ୍ରୀହୀନ ଲାଗୁଛି।
Verse 19
निष्काजड्दकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याप्र॑ नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୁଜବନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଫଣା ଥିବା ଦୁଇ ସର୍ପ ପରି ଲାଗୁଥିବା ଭୁଜାଧାରୀ ସେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ବିନା ଏହି ବନ ମୋତେ ନଷ୍ଟସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଦିଶେ।
Verse 20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाड्चाला: कुरवस्तथा । सुराणामपि मत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
ସେ ମହାବାହୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଓ ସେହିପରି କୁରୁମାନେ ଯୁଦ୍ଧପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଦେବତାସମ ଗର୍ବବଳରେ ମତ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू् प्राप्तां च मेदिनीम्
ହେ ମହାତ୍ମନ୍! ଯାହାଙ୍କ ଭୁଜାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭାବୁଛୁ ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଜିତା ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଗଲା।
Verse 22
तमृते फाल्गुनं वीर॑ न लभे काम्यके धृतिम् । पश्यामि च दिश: सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाज्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं
ଭୀମ କହିଲେ—ହେ ବୀର! ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ବିନା ଏହି କାମ୍ୟକ ବନରେ ମୋତେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ମୋତେ ଯେନ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ଦେଖାଯାଉଛି।
Verse 23
नकुल उवाच यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे | देवा अपि युधां श्रेष्ठ तमृते का रतिर्वने
ନକୁଳ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କର୍ମ ରଣଭୂମିରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କଥାହୁଅନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନଞ୍ଜୟ ବିନା ଏହି ବନରେ ଆମର କେଉଁ ଆନନ୍ଦ?
Verse 24
उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युति:
ନକୁଳ କହିଲେ—ଯେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ମହାବଳୀ—ଗନ୍ଧର୍ବମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ଜୟ କରି ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶତଶଃ ଘୋଡ଼ା ଲାଭ କରିଥିଲେ।
Verse 25
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाउछीमतोडनिलरंहस: । प्रादाद् भ्रात्रे प्रिय: प्रेमणा राजसूये महाक्रतौ
ନକୁଳ କହିଲେ—ମହାକ୍ରତୁ ରାଜସୂୟରେ ସେ ‘ତିତ୍ତିରିକଲ୍ମାଷ’ ନାମକ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରିୟ ଓ ପବନ ସମ ବେଗଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତା ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
Verse 26
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने | कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्,भीमके छोटे भाई उन भयंकर थधनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती
ନକୁଳ କହିଲେ—ଭୀମଠାରୁ କନିଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର ଧନୁର୍ଧର, ଅମରସଦୃଶ ଅର୍ଜୁନ ବିନା ଏବେ ମୋତେ ଏହି କାମ୍ୟକ ବନରେ ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏନାହିଁ।
Verse 27
सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथ: । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
ସହଦେବ କହିଲେ—ଯେ ମହାରଥୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନ ଓ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ପୂର୍ବେ ମହାରାଜସୂୟ ମହାକ୍ରତୁରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭେଟ ରୂପେ ଆଣି ଦେଇଥିଲେ—ମୁଁ ସେହି ଜଣଙ୍କ କଥା କହୁଛି।
Verse 28
यः समेतान् मृथे जित्वा यादवानमितलद्युति: । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते
ସହଦେବ କହିଲେ—ଅମିତ ଦ୍ୟୁତିଶାଳୀ ସେ ବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ସମବେତ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏକାକୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 29
तस्य जिष्णोर्बूसीं दृष्टवा शून्यामिव निवेशने । ह्ृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
ସହଦେବ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଜିଷ୍ଣୁ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଆସନକୁ କୁଟିରେ ଶୂନ୍ୟ, ଯେପରି ନିବାସଟି ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେଖିଲେ ମୋ ହୃଦୟ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 30
वनादस्माद् विवासं तु रोचये5हमरिंदम । न हि नस्तमृते वीर॑ं रमणीयमिदं वनम्
ସହଦେବ କହିଲେ—ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ମୁଁ ଏହି ବନରୁ ବାହାରି ଅନ୍ୟତ୍ର ବସିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; କାରଣ ସେ ବୀର ବିନା ଏହି ବନ ଆମ ପାଇଁ ରମଣୀୟ ନୁହେଁ।
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ब॒हदश्षयमनविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ନଲୋପାଖ୍ୟାନରେ ବୃହଦଶ୍ୱ ଓ ଯମ-ବିଷୟକ ଏକୋଣାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 80
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमो<थध्याय: ।।
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅନୁତାପ-ବିଷୟକ ଅଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The doubt concerns comparative efficacy: what is the complete fruit of earth-circumambulating pilgrimage, and how merit is determined—by external rites and wealth-intensive yajñas or by disciplined conduct combined with tīrtha observance.
Merit is ethically conditioned: tīrtha travel is not presented as mechanical purification but as effective when joined to restraint, humility, truth, non-anger, purity, and compassionate regard for beings.
Yes. Repeated equivalences to major sacrifices (e.g., aśvamedha/agnīṣṭoma-like fruits) function as a phalaśruti framework that indexes ritual value, legitimizes pilgrimage within Vedic merit logic, and motivates disciplined participation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.