Adhyaya 6
Kāmyaka-vane Pāṇḍava-nivāsaḥ — Vidurasya āgamanam ca (कamyake वने पाण्डवनिवासः—विदुरस्य आगमनं च)
Upa-parva: Kāmyaka-vana (Vidurāgamana Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates the Pandavas’ westward movement from the Gaṅgā bank, traveling along Sarasvatī, Dṛṣadvatī, and Yamunā, and their arrival at the Kāmyaka forest—praised as level, wind-swept terrain and dear to ascetics. They establish residence amid abundant game and birds, attended and consoled by sages. Vidura, desiring to see the sons of Pāṇḍu, comes alone by chariot and meets Yudhiṣṭhira seated in a secluded place with Draupadī, the brothers, and brāhmaṇas. Yudhiṣṭhira anticipates the political import of Vidura’s arrival, expressing concern about renewed invitations to hazardous court dynamics and the uncertainty of future sovereignty. The Pandavas receive Vidura with honor and inquire about his purpose. Vidura reports that Dhṛtarāṣṭra privately honored him and asked him to speak what is beneficial; Vidura offered what he judged salutary for the Kauravas and the king, but Dhṛtarāṣṭra did not accept it. Vidura characterizes rejected advice through medical and domestic similes—wholesome counsel being unpalatable to the afflicted—and warns of likely institutional ruin when corrective speech cannot ‘remain’ in the ruler’s mind. Angered, Dhṛtarāṣṭra dismisses Vidura, who then comes to instruct Yudhiṣṭhira. Vidura articulates nīti principles: patient endurance under distress, gradual strengthening of one’s position like tending a small fire, the necessity of allies who share in both wealth and suffering, and the ruler’s growth through truth, non-frivolous speech, and equitable provision. Yudhiṣṭhira accepts the guidance, committing to attentive, context-sensitive action.
Chapter Arc: विदुर के वनगमन के बाद, राजसभा में धृतराष्ट्र पर पश्चात्ताप का अंधकार उतर आता है—उन्हें स्मरण होता है कि जिस धर्मज्ञ भ्राता को उन्होंने क्रोध में निकाल दिया, वही राज्य-नीति का दीपक था। → धृतराष्ट्र विदुर के प्रभाव और संधि-विग्रह की उनकी कुशलता को याद कर भयभीत होते हैं कि पाण्डवों का भविष्य-बल बढ़ेगा और कौरव-पक्ष नीति-विहीन हो जाएगा। विदुर-स्मरण से वे सभा-द्वार पर मूर्छित-से गिर पड़ते हैं और करुण विलाप करते हुए संजय को आदेश देते हैं कि विदुर को शीघ्र खोजकर लाया जाए—यदि वे अभी जीवित हों और मेरे पाप से आहत होकर दूर न चले गए हों। → काम्यकवन में संजय विदुर को पाण्डवों और सहस्र ब्राह्मणों के बीच सुरक्षित, पुरंदर-सम देव-रक्षित-सा देखता है; फिर विदुर धृतराष्ट्र के प्रति क्षमा और गुरु-भाव प्रकट करते हैं—‘धर्मचेतस पुरुष दीनों पर करुणा करते हैं; यहाँ विचार की आवश्यकता नहीं।’ → विदुर स्पष्ट करते हैं कि उनके लिए पाण्डु-पुत्र और धृतराष्ट्र के पुत्र समान हैं, पर पाण्डव इस समय दीन अवस्था में हैं—इसलिए उनका हृदय उनकी ओर अधिक झुकता है। दोनों भ्राता परस्पर अनुनय-विनय कर परम मुदिता प्राप्त करते हैं और कटुता का बंधन ढीला पड़ता है। → विदुर की क्षमा के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या धृतराष्ट्र इस पश्चात्ताप को नीति-परिवर्तन में बदल पाएँगे, या दरबार की पुरानी प्रवृत्तियाँ फिर उन्हें जकड़ लेंगी?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षष्ठो5 ध्याय: धृतराष्ट्रका संजयको भेजकर विदुरको वनसे बुलवाना और उनसे क्षमा-प्रार्थना वैशम्पायन उवाच गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान् प्रति । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: पर्यतप्यत भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ବିଦୁର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ହେ ଭରତବଂଶଜ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗଭୀର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 2
विदुरस्य प्रभावं च संधिविग्रहकारितम् । विवृद्धि च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति
ସେ ଭାବିଲେ—ବିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ମହାନ୍, ଏବଂ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ ଆଦି ନୀତିରେ ସେ ନିପୁଣ। ସେ ଯଦି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ପରମ ବୃଦ୍ଧି ହେବ।
Verse 3
स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः । समक्ष॑ पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतन:,विदुरका स्मरण करके वे मोहित-से हो गये और सभाभवनके द्वारपर आकर सब राजाओंके देखते-देखते अचेत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ସେ ସଭାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ବିଦୁରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ମୋହିତ ହେଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଚେତନା ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 4
स तु लब्ध्वा पुन: संज्ञां समुत्थाय महीतलात् | समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्,फिर होशमें आनेपर वे पृथ्वीसे उठ खड़े हुए और समीप आये हुए संजयसे इस प्रकार बोले--
ତାପରେ ସେ ପୁନଃ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଇ ଭୂମିରୁ ଉଠିଲେ; ଏବଂ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ରାଜା ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरनिवासनविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
“ସଞ୍ଜୟ! ବିଦୁର ମୋର ଭ୍ରାତା ଓ ପରମ ସୁହୃଦ; ସେ ଯେନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ। ଆଜି ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ମୋର ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି।”
Verse 6
तमानयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै । इति ब्रुवन् स नृपति: कृपणं पर्यदेवयत्
“ମୋ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭ୍ରାତା ବିଦୁରଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ।” ଏମିତି କହି ନୃପତି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୀନଭାବେ କରୁଣ ବିଲାପ କରି ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ।
Verse 7
पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहित: । भ्रातृस्नेहादिदं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत्,महाराज धुृतराष्ट्र विदुरकी याद आनेसे मोहित हो पश्चात्तापसे खिन्च हो उठे और भ्रातृस्नेहवश संजयसे पुन: इस प्रकार बोले--
ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ବିଦୁରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହବଶ ରାଜା ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ପୁନଃ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 8
गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम । यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुत:,संजय! जाओ, मेरे भाई विदुरका पता लगाओ। मुझ पापीने क्रोधवश उन्हें निकाल दिया। वे जीवित तो हैं न?
“ସଞ୍ଜୟ! ଯାଅ, ମୋ ଭ୍ରାତା ବିଦୁରଙ୍କ ଖବର ଜାଣିଆଣ। କ୍ରୋଧବଶ ପାପୀ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଦେଇଛି—ସେ ଜୀବିତ ତ ଅଛନ୍ତି?”
Verse 9
न हि तेन मम क्षात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन । व्यलीकं कृतपूर्व वै प्राज्ञेनामितबुद्धिना,“अपरिमित बुद्धिवाले मेरे उन विद्वान भाईने पहले कभी कोई छोटा-सा भी अपराध नहीं किया है
“ଅମିତବୁଦ୍ଧି ସେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ମୋ ପ୍ରତି ପୂର୍ବେ କେବେ—ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ—କୌଣସି ଛଳ କିମ୍ବା ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି।”
Verse 10
स व्यलीकं पर प्राप्तो मत्त: परमबुद्धिमान् । त्यक्ष्यामि जीवितं प्राज्ञ तं गच्छानय संजय
“ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ସଞ୍ଜୟ! ସେ ପରମବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଦୁର ମୋ ପ୍ରତି ଗୁରୁତର ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଆଣ; ନଚେତ୍ ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।”
Verse 11
तस्य तदू वचन श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च | संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत् काम्यकं प्रति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ତାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରି ସଞ୍ଜୟ ‘ବାଢମ୍’ ବୋଲି କହି କାମ୍ୟକ ବନକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେଉଁ ବନରେ ରହୁଥିଲେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିଲେ—ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଦୁର ଓ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ବସିଛନ୍ତି; ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସବୁଦିଗରୁ ସୁରକ୍ଷିତ, ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଘେରା ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର।
Verse 12
सो<5चिरेण समासाद्य तद् वन यत्र पाण्डवा: । रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्िरम्
ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସେ ସେହି ବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ରହୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ରୁରୁ-ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 13
विदुरेण सहासीन ब्राह्मणैश्व सहस्रश: । भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरंदरम्
ସେ ବିଦୁରଙ୍କ ସହ ଏବଂ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ; ଭାଇମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସବୁଦିଗରୁ ସୁରକ୍ଷିତ—ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଘେରା ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର।
Verse 14
युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजय: । भीमार्जुनयमाश्चापि तद्युक्त प्रतिपेदिरे,युधिष्ठिरके पास पहुँचकर संजयने उनका सम्मान किया। फिर भीम, अर्जुन और नकुल-सहदेवने संजयका यथोचित सत्कार किया
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପରେ ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ ଏବଂ ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଉଚିତ ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 15
राज्ञा पृष्ट: स कुशलं सुखासीनश्न संजय: । शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद् वच:,राजा युधिष्ठिरके कुशल-प्रश्न करनेके पश्चात् जब संजय सुखपूर्वक बैठ गया, तब अपने आनेका कारण बताते हुए उसने इस प्रकार कहा
ରାଜା କୁଶଳ ପଚାରିବା ପରେ ସଞ୍ଜୟ ସୁଖରେ ବସିଲେ। ତାପରେ ନିଜ ଆଗମନର କାରଣ କହି ସେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 16
संजय उवाच राजा स्मरति ते क्षत्तर्धुतराष्ट्रो अम्बिकासुत: । त॑ पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କ୍ଷତ୍ତୃ (ବିଦୁର)! ଅମ୍ବିକାସୁତ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କର ଏବଂ ସେହି ପାର୍ଥିବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସଞ୍ଜୀବିତ କର—ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ ଦେ।
Verse 17
सो<नुमान्य नरश्रेष्ठान् पाण्डवान् कुरुनन्दनान् । नियोगाद् राजसिंहस्य गन्तुमरहसि सत्तम
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରି ଏବଂ ଆଦରପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ନେଇ, ରାଜସିଂହଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ, ହେ ସତ୍ତମ, ତୁମେ ଏବେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଗମନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान् स््वजनवल्लभ: । युधिष्ठटिरस्यानुमते पुनरायाद् गजाह्वयम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଧୀମାନ୍ ବିଦୁର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ପୁନଃ ଗଜାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର)କୁ ଫେରିଆସିଲେ।
Verse 19
तमब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो3म्बिकासुत: । दिष्ट्या प्राप्तोडसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेडनघ
ତେବେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଅମ୍ବିକାସୁତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଧର୍ମଜ୍ଞ! ତୁମେ ଆସିଛ, ଏହା ମୋର ସୌଭାଗ୍ୟ। ଅନଘ! ତୁମେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋର ସୌଭାଗ୍ୟ।”
Verse 20
अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ । प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्र देहमात्मन:,“भरतकुलभूषण! मैं आज दिन-रात तुम्हारे लिये जागते रहनेके कारण अपने शरीरकी विचित्र दशा देख रहा हूँ!
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଜି ରାତି ଓ ଦିନ ତୁମ ପାଇଁ ଜାଗି ରହିବାରୁ ମୁଁ ମୋ ଦେହର ଏକ ବିଚିତ୍ର ଅବସ୍ଥା ଦେଖୁଛି।
Verse 21
सो<ड्कमानीय विदुरं मूर्थन्याप्राय चैव ह । क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोडसि मयानघ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଦୁରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଆଣି ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ହୃଦୟରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହବଶତଃ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକଶିରକୁ ଘ୍ରାଣ କରି କହିଲେ—“ନିଷ୍ପାପ ବିଦୁର! ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ କଠୋର ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିଦେଇଛି, ତାହା ପାଇଁ ମୋତେ କ୍ଷମା କର।”
Verse 22
|| १ । 4 || हे एक सजा " हि ््क््ट विदुर उवाच क्षान्तमेव मया राजन गुरुर्मे परमो भवान् | एषो5हमागत: शीघ्र त्वद्दर्शनपरायण:
ବିଦୁର କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ମୁଁ ସବୁ କ୍ଷମା କରିଦେଇଛି। ଆପଣ ମୋର ପରମ ଗୁରୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି।”
Verse 23
भवन्ति हि नरव्याप्र पुरुषा धर्मचेतस: । दीनाभिपातिनो राजन् नात्र कार्या विचारणा
ରାଜନ୍! ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ଧର୍ମଚେତସ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୀନ-ଦୁଃଖୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଝୁକନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଥିରେ ବିଚାର କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
Verse 24
पाण्डो: सुता यादृशा मे तादृशास्तव भारत । दीना इतीव मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान् प्रति
ହେ ଭାରତ! ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି; କିନ୍ତୁ ଆଜି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦୀନ ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏପରି ମୋ ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ତେଣୁ ମୋ ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଝୁକିଛି।
Verse 25
वैशम्पायन उवाच अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ द्वौ महाद्युती । विदुरो धृतराष्ट्रश्न लेभाते परमां मुदम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ଏପରି ପରସ୍ପରକୁ ଅନୁନୟ-ବିନୟ କରି ସେଇ ଦୁଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭ୍ରାତା—ବିଦୁର ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର—ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The tension lies between acting impulsively in response to provocation and practicing disciplined patience: Yudhiṣṭhira weighs uncertainty and risk while choosing counsel-guided restraint over reactive escalation.
Vidura teaches that durable rule depends on truth, measured speech, equitable sharing with allies, and strategic endurance—strengthening one’s position gradually rather than through rash moves.
No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its meta-function is instructional, embedding nīti principles through dialogue and exempla rather than promising a textual merit formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.