Adhyaya 56
अक्षद्यूतप्रवेशः — Kali’s Entry and the Initiation of the Dice-Contest
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates how Kali, having made a pact with Dvāpara, seeks an opening to enter King Nala of Niṣadha. After years of watchfulness, Kali finds a minor lapse in ritual cleanliness: Nala performs ablutions and sits for twilight observance but neglects cleansing of the feet, enabling Kali to ‘enter’ him. Kali then approaches Puṣkara and repeatedly urges him to challenge Nala to dice, promising assistance for victory. Puṣkara confronts Nala and insists on gambling; Nala, unable to tolerate the summons—especially under Damayantī’s gaze—consents and treats it as a formal wager. Under Kali’s influence, Nala is defeated in stakes of gold, wealth, vehicles, and garments; his companions cannot restrain him despite recognizing the intoxication of play. Ministers and citizens gather at the door seeking to intervene; a charioteer informs Damayantī, who tearfully urges Nala to meet them, but the king remains unresponsive. The assembly withdraws in distress and shame, while the prolonged dice-contest continues for many months, during which Nala repeatedly loses.
Chapter Arc: देवताओं के दूत-रूप में पहुँचा नल दमयन्ती के अंतःपुर में संवाद आरम्भ करता है—एक ओर स्वयंबर की घड़ी निकट, दूसरी ओर लोकपालों की अदृश्य उपस्थिति का भय। → नल, देवताओं की ओर से, दमयन्ती को लोकपालों का वरण करने का संकेत देता है; दमयन्ती अपने सर्वस्व-समर्पण और हंसों के वचनों से जगी प्रेमाग्नि का उल्लेख कर नल के प्रति अपनी अडिग निष्ठा प्रकट करती है। → दमयन्ती अश्रुपूरित नेत्रों और काँपती वाणी से निर्णायक प्रतिज्ञा करती है कि वह लोकपालों के सामने ही नल का वरण करेगी—ताकि देवताओं का अपमान भी न हो और उसका धर्म-संकल्प भी न टूटे। → नल दमयन्ती के निश्चय और उसके धर्मयुक्त उपाय को सुनकर संदेश को यथावत देवताओं तक पहुँचाने का वचन देता है; फिर लौटकर त्रिदशों के समक्ष दमयन्ती का वृत्तान्त निवेदित करता है। → स्वयंबर में जब लोकपाल भी उपस्थित होंगे और नल भी—दमयन्ती नल को कैसे पहचानकर वरण करेगी?
Shlokas
Verse 1
/ छः “+(9) #ल्दिम #औ2४22 षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: नलका दमयन्तीसे वार्तालाप करना और लौटकर देवताओंको उसका संदेश सुनाना बृहदश्व उवाच सा नमस्कृत्य देवेभ्य: प्रहस्य नलमब्रवीत् । प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन् कि करवाणि ते
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ—ଦମୟନ୍ତୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ହସି ନଳଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ରାଜନ! ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାନୁସାରେ ମୋତେ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି?”
Verse 2
अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन । तत् सर्व तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमी श्वर,“नरेश्वर! मैं तथा मेरा जो कुछ दूसरा धन है, वह सब आपका है। आप पूर्ण विश्वस्त होकर मेरे साथ विवाह कीजिये
“ହେ ନରେଶ୍ୱର! ମୁଁ ଓ ମୋର ଯେ କିଛି ଧନ-ସମ୍ପଦ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କର। ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରେମବନ୍ଧନରେ ମୋତେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ।”
Verse 3
हंसानां वचन यत् तु तन्मां दहति पार्थिव । त्वत्कृते हि मया वीर राजान: संनिपातिता:
“ହେ ପାର୍ଥିବ! ହଂସମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯେ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେଇ କଥା ଆଜିଯାଏ ମୋତେ ଅନ୍ତରେ ଦହାଏ। ହେ ବୀର! କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ପାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମବେତ କରାଇଛି।”
Verse 4
यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद । विषमग्निं जल॑ं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात्
ହେ ମାନଦ! ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କର, ତେବେ ତୁମ ହେତୁ ମୁଁ ବିଷ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ କିମ୍ବା ଫାସିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
Verse 5
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह | तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि
ବୈଦର୍ଭୀ (ଦମୟନ୍ତୀ) ଏପରି କହିଲେ ନଳ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଦମୟନ୍ତୀ! ଲୋକପାଳମାନେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କିପରି ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟକୁ ପତି ଭାବେ ଚାହୁଁଛ?”
Verse 6
येषामहं लोककृतामीश्व॒राणां महात्मनाम् | न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम्,“जिन लोकस्रष्टा महामना ईश्वरोंके चरणोंकी धूलके समान भी मैं नहीं हूँ, उन्हींकी ओर तुम्हें मन लगाना चाहिये
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ଈଶ୍ୱରମାନେ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟା ଓ ଧାରକ, ତାଙ୍କର ପାଦରଜ ସମାନ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତୁମ ମନ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ରହୁ।
Verse 7
विप्रियं ह्याचरन् मर्त्यों देवानां मृत्युमृच्छति । त्राहि मामनवद्याड्ि वरयस्व सुरोत्तमान्
ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଏ। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷାଙ୍ଗୀ! ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ହିଁ ବର।
Verse 8
“निर्दोष अंगोंवाली सुन्दरी! देवताओंके विरुद्ध चेष्टा करनेवाला मानव मृत्युको प्राप्त हो जाता है; अतः तुम मुझे बचाओ और उन श्रेष्ठ देवताओंका ही वरण करो ।।
ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ର, ଦିବ୍ୟ ଓ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପମାଳା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣର ସୁଖ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗିବ।
Verse 9
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुन: । हुताशमीशं देवानां का त॑ं न वरयेत् पतिम्
ଯେ ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ପୁନଃ ନିଜ ଗ୍ରାସ କରି ଗ୍ରସିପାରେ—ଦେବମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ସେହି ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କେଉଁ ନାରୀ ପତିରୂପେ ନ ବରିବ?
Verse 10
यस्य दण्डभयात् सर्वे भूतग्रामा: समागता: । धर्ममेवानुरुध्यन्ति का त॑ं न वरयेत् पतिम्
ଯାହାଙ୍କ ଦଣ୍ଡଭୟରୁ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀସମୂହ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରେ—ସେହି ଯମରାଜଙ୍କୁ କେଉଁ ନାରୀ ପତିରୂପେ ନ ବରିବ?
Verse 11
धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् | महेन्द्र सर्वदेवानां का त॑ न वरयेत् पतिम्,'दैत्यों और दानवोंका मर्दन करनेवाले धर्मात्मा महामना सर्वदेवेश्वर महेन्द्रका कौन नारी पतिरूपमें वरण न करेगी?
ଧର୍ମାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମର୍ଦ୍ଦନକାରୀ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କେଉଁ ନାରୀ ପତିରୂପେ ନ ବରିବ?
Verse 12
क्रियतामविशड्केन मनसा यदि मन्यसे । वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृूणु,“यदि तुम ठीक समझती हो तो लोकपालोंमें प्रसिद्ध वरुणको नि:शंक होकर अपना पति बनाओ। यह एक हितैषी सुहृदका वचन है, इसे सुनो”
ଯଦି ତୁମେ ଯଥୋଚିତ ଭାବୁଛ, ତେବେ ନିଃଶଙ୍କ ମନେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବରୁଣଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହା ହିତେଷୀ ସୁହୃଦଙ୍କ ଉପଦେଶ—ଶୁଣ।
Verse 13
नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचो<ब्रवीत् । समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा,तदनन्तर निषधराज नलके ऐसा कहनेपर दमयन्ती शोकाश्रुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा देखती हुई इस प्रकार बोली--
ନୈଷଧରାଜ ଏପରି କହିବା ପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ଉତ୍ତର ଦେଲା। ଶୋକଜନିତ ଅଶ୍ରୁଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ନୟନଦ୍ୱୟରେ ଦେଖି ସେ ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 14
देवेभ्यो5हें नमस्कृत्य सर्वेभ्य: पृथिवीपते । वृणे त्वामेव भर्तारें सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,'पृथ्वीपते! मैं सम्पूर्ण देवताओंको नमस्कार करके आपहीको अपना पति चुनती हूँ। यह मैंने आपसे सच्ची बात कही है”
ହେ ପୃଥିବୀପତେ! ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପତି ଭାବେ ବରୁଛି। ଏହା ସତ୍ୟ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 15
तामुवाच ततो राजा वेपमानां कृताञ्जलिम् | दौत्येनागत्य कल्याणि तथा भद्रे विधीयताम्
ତାପରେ ରାଜା, ହାତ ଯୋଡି କମ୍ପିତ ହୋଇଥିବା ତାକୁ ଦେଖି କହିଲେ—“କଲ୍ୟାଣୀ! ମୁଁ ଏଠାକୁ ଦୂତକାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସିଛି; ତେଣୁ ଭଦ୍ରେ! ଏବେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ମୋର ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ଅନୁରୂପ ହେଉ।”
Verse 16
कथं हाहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः । परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे
ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ବିଶେଷତଃ ପରହିତ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏବେ ଏଠାରେ ମୁଁ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେବି?
Verse 17
एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः । एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम्
ଯଦି ଏହି ପଥ ଧର୍ମ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିରୁ ମୋର ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ, ତେବେ ମୁଁ ସେହିପରି ଭାବେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବି। ତେଣୁ ଭଦ୍ରେ! ସେହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।
Verse 18
ततो बाष्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता । प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्
ଏହା ଶୁଣି ପବିତ୍ର ହସ ଥିବା ଦମୟନ୍ତୀ, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠକୁ ସମ୍ଭାଳି, ଧୀରେ ଧୀରେ ରାଜା ନଳଙ୍କୁ କହିଲା—“ନରେଶ୍ୱର! ରାଜନ, ମୁଁ ଏକ ନିର୍ଦୋଷ ଉପାୟ ଖୋଜି ପାଇଛି, ଯାହାରେ ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଲାଗିବ ନାହିଁ।”
Verse 19
उपायो<यं मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर । येन दोषो न भविता तव राजन् कथंचन
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର, ମୁଁ ଏକ ନିରାପଦ ଉପାୟ ଦେଖିଛି; ହେ ରାଜନ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଦୋଷ ଲାଗିବ ନାହିଁ।
Verse 20
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्रैन्द्रपुरोगमा: । आयान्तु सहिता: सर्वे मम यत्र स्वयंवर:,“नरश्रेष्ठी] आप और इन्द्र आदि सब देवता एक ही साथ उस रंगमण्डपमें पधारें, जहाँ मेरा स्वयंवर होनेवाला है
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାସାଥି ମୋର ସ୍ୱୟଂବର ଯେଉଁଠାରେ ହେବ, ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ।
Verse 21
ततो<5हं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर । वरयिष्ये नरव्यात्र नैवं दोषो भविष्यति,“नरेश्वर! नरव्याप्र! तदनन्तर मैं उन लोकपालोंके समीप ही आपका वरण कर लूँगी। ऐसा करनेसे (आपको कोई) दोष नहीं लगेगा”
ତାପରେ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ବରିବି; ଏଭଳି କଲେ ଦୋଷ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 22
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशाम्पते । आजमगाम पुनस्तत्र यत्र देवा: समागता:,युधिष्ठिर! विदर्भराजकुमारीके ऐसा कहनेपर राजा नल पुनः वहीं लौट आये, जहाँ देवताओंसे उनकी भेंट हुई थी
ବୈଦର୍ଭୀ (ଦମୟନ୍ତୀ) ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ରାଜା ନଳ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ସମାଗତ ଥିଲେ।
Verse 23
तमपश्यंस्तथा5<5यान्तं लोकपाला महेश्वरा: । दृष्टवा चैनं ततो<पृच्छन् वृत्तान्तं सर्वमेव तम्,महान् शक्तिशाली लोकपालोंने इस प्रकार राजा नलको लौटते देखा और उन्हें देखकर उनसे सारा वृत्तान्त पूछा--
ସେପରି ଫେରିଆସୁଥିବା ନଳଙ୍କୁ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରିଲେ।
Verse 24
कच्चिद् दृष्टा त्वया राजन् दमयन्ती शुचिस्मिता । किमब्रवीच्च न: सर्वान् वद भूमिप तेडनघ
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍! ଶୁଚି ଓ ମୃଦୁହାସ୍ୟବତୀ ଦମୟନ୍ତୀକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ କି? ନିର୍ଦୋଷ ଭୂପତି! ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲା—କୁହ।”
Verse 25
नल उवाच भवद्धिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् | प्रविष्ट: सुमहाकक्ष॑ दण्डिभि: स्थविरैर्वृतम्
ନଳ କହିଲେ— “ହେ ଦେବଗଣ! ଆପଣମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲି। ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲି ଏକ ଅତିବିଶାଳ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ; ଦଣ୍ଡଧାରୀ ବୃଦ୍ଧ ପାହାରାଦାରମାନେ ତାହାକୁ ଘେରି ପହରା ଦେଉଥିଲେ।”
Verse 26
प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्निद् दृष्टवान् नर: । ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा,आपलोगोंके प्रभावसे उसमें प्रवेश करते समय मुझे वहाँ उस राजकन्या दमयन्तीके सिवा दूसरे किसी मनुष्यने नहीं देखा
ନଳ କହିଲେ— “ସେଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାବେଳେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିଲା ନାହିଁ; କେବଳ ସେଇ ରାଜକନ୍ୟା ଦମୟନ୍ତୀ ମୋତେ ଦେଖିଲେ। ଏହା ସବୁ ଆପଣମାନଙ୍କ—ଦେବମାନଙ୍କ—ତେଜର ପ୍ରଭାବରୁ ହେଲା।”
Verse 27
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्नाप्युपलक्षित: । विस्मिताश्चा भवन् सर्वा दृष्टवा मां विबुधेश्वरा:
ନଳ କହିଲେ— “ମୁଁ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଚିହ୍ନିଲେ। ହେ ଦେବେଶ୍ୱର! ମୋତେ ଦେଖି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।”
Verse 28
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना | मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमा:
ନଳ କହିଲେ— “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଗଣ! ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଗୁଣମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବାବେଳେ, ସୁମୁଖୀ ଦମୟନ୍ତୀ ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି କେବଳ ମୋତେ ହିଁ ବରଣ କଲେ।”
Verse 29
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिता: सुरा: । त्वया सह नरव्याप्र मम यत्र स्वयंवर:,उस बालाने मुझसे यह भी कहा कि “नरव्याप्र! सब देवता आपके साथ उस स्थानपर पधारें, जहाँ मेरा स्वयंवर होनेवाला है
ସେଇ ବାଳା ମୋତେ ଆଉ କହିଲା—“ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ସ୍ୱୟଂବର ହେବ, ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆପଣଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ଆସୁନ୍ତୁ।”
Verse 30
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध । एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह,“निषधराज! मैं उन देवताओंके समीप ही आपका वरण कर लूँगी। महाबाहो! ऐसा होनेपर आपको दोष नहीं लगेगा”
“ହେ ନୈଷଧରାଜ! ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ବରିବି। ହେ ମହାବାହୋ! ଏପରି ହେଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୋଷ ଲାଗିବ ନାହିଁ।”
Verse 31
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाह्तम् मयाइशेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वरा:
ହେ ବିବୁଧମାନେ! ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ମହଳର ଏତିକି ମାତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ; ଯେପରି ଘଟିଛି ସେପରି ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦନ କରିଛି। ହେ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱରମାନେ! ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ହିଁ ପ୍ରମାଣ—ଆପଣମାନେ ହିଁ ସାକ୍ଷୀ।
Verse 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलके देवदूत बनकर दमयन्तीके पास जानेसे सम्बन्ध रखनेवाला पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ନଲୋପାଖ୍ୟାନପର୍ବରେ, ନଳ ଦେବଦୂତ ହୋଇ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନାସମ୍ବନ୍ଧୀ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 56
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलकर्त्कदेवदौत्ये षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ ନଲୋପାଖ୍ୟାନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ନଳକୃତ ଦେବଦୌତ୍ୟ-ପ୍ରକରଣର ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the conflict between royal composure and compulsive response to provocation: Nala treats the challenge as a legitimate wager while his judgment is compromised, raising the question of when a ruler must refuse socially framed ‘honor’ demands that endanger the polity.
The chapter teaches that small failures in discipline and attentiveness can become gateways for larger ethical collapse; kingship is presented as continuous self-regulation, where ritual care, restraint, and responsiveness to counsel protect both personal integrity and public welfare.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplum-based instruction—Bṛhadaśva’s narration implicitly frames the episode as a cautionary model for understanding suffering, vulnerability to vice, and the governance costs of impaired agency.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.