Adhyaya 54
दमयन्तीस्वयंवरः — देववेषधारणं, सत्यप्रार्थना, नलवरणम् (Damayantī’s Svayaṃvara: Divine Disguises, Truth-Vow, and Choosing Nala)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī) — Svayaṃvara and Recognition Episode
Bṛhadaśva describes the auspicious timing of Damayantī’s svayaṃvara as King Bhīma summons rulers who arrive eager to win her hand. The narrative paints the royal assembly—its ornaments, physical prowess, and ceremonial grandeur—before Damayantī enters and captivates the onlookers. As names are proclaimed, she sees five men of identical appearance (Nala and the four lokapālas in assumed form) and cannot distinguish her intended choice. Distressed, she reflects on traditional signs by which deities are known but finds none visible; she then resolves to seek refuge in a truth-based supplication. With folded hands, she appeals that by the truth of her fidelity and intention, the gods should reveal Nala and restore their own forms. The gods respond by manifesting distinguishing marks (e.g., lack of sweat, garland condition, non-contact with earth), while Nala remains humanly marked. Damayantī then lawfully chooses Nala, places the garland upon him, and the assembly acclaims the decision. The lokapālas grant Nala boons (including auspicious attainments and abilities), depart, and the kings return. Nala and Damayantī marry; Nala rules prosperously, performs sacrifices, and enjoys a period of righteous governance and domestic happiness.
Chapter Arc: इन्द्रलोक में एक असामान्य सन्नाटा है—शक्र पूछते हैं: “वे शूर क्षत्रिय कहाँ हैं? मेरे प्रिय अतिथि-राजा अब दिखाई क्यों नहीं देते?” → इन्द्र की जिज्ञासा देव-व्यवस्था के संतुलन पर टिकती है: जब पृथ्वी के राजा यज्ञ, दान और धर्मपालन से स्वर्ग को पुष्ट करते हैं, तब उनका न आना किसी बड़े परिवर्तन का संकेत है। इसी समय देवर्षि नारद (और संदर्भ में पर्वत) इन्द्रलोक में उपस्थित हैं; संवाद का भार ‘लोकों के आवागमन’ और ‘राजधर्म’ की धुरी पर चढ़ता है। → इन्द्र के प्रश्न के उत्तर में नारद कारण-व्याख्या करते हैं—पृथ्वी पर राजाओं का प्रवाह एक विशेष दिशा में मुड़ गया है; वे किसी महान आयोजन/आह्वान (दमयन्ती के स्वयंवर की ओर) आकर्षित होकर एकत्र हो रहे हैं, इसलिए स्वर्ग में उनका नियमित आगमन घट गया है। → नारद के उत्तर से इन्द्र का संशय शांत होता है: यह स्वर्ग की उपेक्षा नहीं, बल्कि पृथ्वी पर घट रही एक धर्म-सम्मत, राजोचित और नियति-प्रेरित घटना का परिणाम है। देव-लोक ‘दर्शक’ बनकर उस मानवीय लीला की ओर ध्यान करता है। → राजाओं और लोकपालों के प्रस्थान/आगमन का संकेत कथा को पृथ्वी पर दमयन्ती के स्वयंवर की ओर मोड़ देता है—अब प्रश्न यह है कि उस सभा में नल का भाग्य कैसे खुलता है और देव-प्रतिस्पर्धा किस रूप में प्रकट होगी।
Shlokas
Verse 1
#व2न्ी ताज (9) आज ८ चतुष्पठ्चाशत्तमोडध्याय: स्वर्गमें नारद और इन्द्रकी बातचीत
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଦମୟନ୍ତୀ ହଂସର ବଚନ ଶୁଣିଥିବା ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ନଳରାଜା ପ୍ରତି ଗଭୀର ଅନୁରାଗରେ ମନ ଲଗାଇ, ସୁସ୍ଥ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 2
ततश्रिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा | बभूव दमयन्ती तु निः:श्वासपरमा तदा
ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା। ସେ ଦୀନ ହୋଇଗଲା; ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ଫିକା ପଡ଼ିଲା ଏବଂ କ୍ରମେ କୃଶ ହେଉଥିଲା। ସେ ସମୟରେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲା।
Verse 3
ऊर्ध्वदृष्टिर्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना | पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना
ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ସଦା ନଳଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥାଉଥିଲା। ଦେଖିଲେ ଉନ୍ମତ୍ତା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତା’ର ଦେହ ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଉଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଆବିଷ୍ଟ ତା’ର ଚେତନା ପୁନଃପୁନଃ ମ୍ଲାନ ହେଉଥିଲା।
Verse 4
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् । ननक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुन:
ଶୟ୍ୟା, ଆସନ ଓ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ—କୌଣସିଥିରେ ସେ ରତି ପାଇଲା ନାହିଁ। ସେ ନ ରାତିରେ ଶୁଏ, ନ ଦିନେ; ପୁନଃପୁନଃ ‘ହାୟ! ହାୟ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲା।
Verse 5
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिज्धितै: ततो विदर्भपतये दमयन्त्या: सखीजन:
ତାକୁ ଅସୁସ୍ଥ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସଖୀମାନେ ପରିଚିତ ଲକ୍ଷଣରୁ ସବୁ ବୁଝିଗଲେ। ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସଖୀଜନ ବିଦର୍ଭପତିଙ୍କୁ ସେ କଥା ଜଣାଇଲେ।
Verse 6
न्यवेदयत् तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरे । तच्छुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीं सखीगणात्
ବୃହଦଶ୍ୱ ନରେଶଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ ଦମୟନ୍ତୀ ଗଭୀର ବିଷାଦ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥତାରେ ପତିତ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣି ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଭୀମ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହୋଇ ସଖୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ଦମୟନ୍ତୀକୁ ଖୋଜିଲେ।
Verse 7
चिन्तयामास तत् कार्य सुमहत् स्वां सुतां प्रति । किमर्थ दुहिता मेउद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते
ତାପରେ ବୃହଦଶ୍ୱ ନିଜ କନ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“କେଉଁ କାରଣରୁ ମୋ ଝିଅ ଆଜି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱସ୍ଥ ନୁହେଁ ବୋଲି ଲାଗୁଛି?”
Verse 8
उसकी वैसी आकृति और अस्वस्थ-अवस्थाका क्या कारण है
ସଖୀମାନେ ସଙ୍କେତରେ ତାଙ୍କ ସେହି ଅବସ୍ଥାର କାରଣ ଜାଣିନେଲେ। ପରେ ସେମାନେ ବିଦର୍ଭନରେଶଙ୍କୁ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ସଖୀମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଭୀମ ବହୁତ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ମୋ ଝିଅ ଏବେ ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତ; ଅତଏବ ଦମୟନ୍ତୀ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂବର ରଚନା କରିବା ହିଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
Verse 9
स संनिमन्त्रयामास महीपालान् विशाम्पति: । एषो<नुभूयतां वीरा: स्वयंवर इति प्रभो
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି-ସଦୃଶ ନରେଶ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି କହିଲେ—“ହେ ବୀରମାନେ! ଏଠାରେ ସ୍ୱୟଂବର ଅଛି; ଆସନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁମାନେ, ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ନିଅନ୍ତୁ।”
Verse 10
श्र॒त्वा तु पार्थिवा: सर्वे दमयन्त्या: स्वयंवरम् । अभिजमग्मुस्ततो भीम॑ राजानो भीमशासनात्
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ହେବ—ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ରାଜା ଭୀମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ତୁମୁଳ ନାଦରେ ପୃଥିବୀ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଅନେକ ସେନାଦଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେମାନେ ବିଚିତ୍ର ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 11
हस्त्यश्वरथघोषेण पूरयन्तो वसुन्धराम् । विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दश्यै: स्वलंकृतै:
ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବର ହେବ ବୋଲି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ବିଦର୍ଭରାଜ ଭୀମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନେକ ନରେଶ ବିଦର୍ଭର ରାଜଧାନୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥର ତୁମୁଳ ଘୋଷରେ ପୃଥିବୀକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇ ଦେଇ ସେମାନେ ଆସିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ବିଚିତ୍ର ମାଳା ଓ ଆଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଅନେକ ସେନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 12
तेषां भीमो महाबाहु: पार्थिवानां महात्मनाम् | यथाहमकरोत् पूजां तेडवसंस्तत्र पूजिता:,महाबाहु राजा भीमने वहाँ पधारे हुए उन महामना नरेशोंका यथायोग्य पूजन किया। तत्पश्चात् वे उनसे पूजित हो वहीं रहने लगे
ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ନରେଶମାନଙ୍କୁ ମହାବାହୁ ଭୀମ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ। ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଲେ।
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ
ଏହି ସମୟରେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାବ୍ରତଧାରୀ ଓ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ନାରଦ ଏବଂ ପର୍ବତ—ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଏଠାରୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଭବନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର-ସତ୍କାର ଓ ପୂଜା କରାଗଲା।
Verse 14
नारद: पर्वतश्नैव महाप्राज्ञौं महाव्रतौ । देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजिता
ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ନାରଦ ଏବଂ ପର୍ବତ—ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଦେବରାଜଙ୍କ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୁପୂଜିତ ହେଲେ।
Verse 15
तावर्चयित्वा मघवा तत: कुशलमव्ययम् | पप्रच्छानामयं चापि तयो: सर्वगतं विभु:,उन दोनोंकी पूजा करके भगवान् इन्द्रने उनसे उन दोनोंके तथा सम्पूर्ण जगत्के कुशल- मंगल एवं स्वस्थताका समाचार पूछा
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପରେ ସେମାନଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ କୁଶଳ-ମଙ୍ଗଳ ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଉଭୟଙ୍କ ନିରାମୟତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।
Verse 16
नारद उवाच आवयो: कुशल देव सर्वत्रगतमी श्वर । लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपा: कुशलिनो विभो,तब नारदजीने कहा--प्रभो! देवेश्वर! हमलोगोंकी सर्वत्र कुशल है और समस्त लोकमें भी राजालोग सकुशल हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବତ୍ରବ୍ୟାପୀ ଦେବେଶ୍ୱର! ଆମେ ସର୍ବତ୍ର କୁଶଳରେ ଅଛୁ। ଏବଂ ହେ ମଘବନ, ସମଗ୍ର ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବିଭୋ, ରାଜାମାନେ କୁଶଳୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 17
बृहदश्च उवाच नारदस्य वच: श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । धर्मज्ञा: पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिन:
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ—ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବଳବାନ ଓ ବୃତ୍ରବଧକ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ମୁନେ! ଯେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭୂପାଳମାନେ ପ୍ରାଣମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ପିଠ ନ ଦେଇ ରଣରେ ଶସ୍ତ୍ରାଘାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଆନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ମୋ ପରି ତାଙ୍କୁ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଭୋଗ ଦିଏ।”
Verse 18
शस्त्रेण निधन काले ये गच्छन्त्यपराड्मुखा: । अयं लोको$क्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक्
“ଯେମାନେ ନିୟତ କାଳରେ ଶସ୍ତ୍ରାଘାତରେ, ପିଠ ନ ଦେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ପାଆନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ମୋ କାମଧେନୁ ପରି ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଦିଏ।”
Verse 19
क्वनुते क्षत्रिया: शूरा न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालान् दयितानतिथीन् मम
ବୃହଦଶ୍ୱ କହିଲେ—“ତୁମର ସେଇ ବୀର କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କେଉଁଠି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୋର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି—ସେଇ ମହୀପାଳମାନେ—ଆସୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।”
Verse 20
नारद उवाच शृणु मे मघवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षित:
ନାରଦ କହିଲେ—“ହେ ମଘବନ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଏବେ ଏଠାରେ ରାଜାମାନେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ସେ କାରଣ ମୁଁ କହୁଛି।”
Verse 21
विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषित:
ନାରଦ କହିଲେ—ବିଦର୍ଭରାଜଙ୍କ ଦମୟନ୍ତୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ କନ୍ୟା ଅଛି। ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ସେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଯୁବତୀଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
Verse 22
तस्या: स्वयंवर: शक्र भविता न चिरादिव | तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्ष सर्वश:,इन्द्र! अब शीघ्र ही उसका स्वयंवर होनेवाला है, उसीमें सब राजा तथा राजकुमार जा रहे हैं
ହେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)! ଶୀଘ୍ରେ ତାହାର ସ୍ୱୟଂବର ହେବ। ସେହି ସଭାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି।
Verse 23
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षित: । काड्क्षन्ति सम विशेषेण बलवृत्रनिष्दन
ହେ ବଲ ଓ ବୃତ୍ରନିଷୂଦନ ଇନ୍ଦ୍ର! ଦମୟନ୍ତୀ ସମଗ୍ର ଲୋକର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରତ୍ନ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ବିଶେଷ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 24
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश्व साग्निका: । आजममुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमा:,यह बात हो ही रही थी कि देवश्रेष्ठ लोकपालगण अग्निसहित देवराजके समीप आये
ଏହି କଥା କୁହାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଅଗ୍ନି ସହିତ ଲୋକପାଳମାନେ—ସେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ—ଦେବରାଜଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 25
ततस्ते शुश्रुवु: सर्वे नारदस्य वचो महत् | श्रुत्वैव चाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयमप्युत
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରଦଙ୍କ ମହାନ ବଚନ ଶୁଣିଲେ। ଶୁଣିମାତ୍ରେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ୱୟଂବରକୁ ଯିବୁ।”
Verse 26
ततः सर्वे महाराज सगणा: सहवाहना: । विदर्भानभिजम्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षित:,महाराज! तदनन्तर वे सब देवता अपने सेवकगणों और वाहनोंके साथ विदर्भदेशमें गये, जहाँ समस्त भूपाल एकत्र हुए थे
ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ଗଣ ଓ ବାହନ ସହିତ ବିଦର୍ଭଦେଶକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ।
Verse 27
नलो<पि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रत:,कुन्तीनन्दन! उदारहृदय राजा नल भी विदर्भनगरमें समस्त राजाओंका समागम सुनकर दमयन्तीमें अनुरक्त हो वहाँ गये
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମହାସମାଗମର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାଜା ନଳ ମଧ୍ୟ—ମନ ଅଦୀନ ରଖି, ଦମୟନ୍ତୀ ପ୍ରତି ଅନୁବ୍ରତ ହୋଇ—ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 28
अथ देवा: पथि नल ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा
ତେବେ ଦେବତାମାନେ ପଥରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ନଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ରୂପସମ୍ପଦାର ତେଜରେ ସେ ମନେ ହେଲେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ମନ୍ମଥ।
Verse 29
त॑ दृष्टवा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् | तस्थुर्विंगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଳଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପସମ୍ପଦାରେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଦମୟନ୍ତୀକୁ ପାଇବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 30
ततोअन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकस: । अनब्रुवन् नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात्,राजन्! तब उन देवताओंने अपने विमानोंको आकाशमें रोक दिया और वहाँसे नीचे उतरकर निषधनरेशसे कहा--
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ, ଦିବ୍ୟଲୋକବାସୀମାନେ ନିଜ ବିମାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶରେ ଅଟକାଇ, ନଭସ୍ତଳରୁ ଅବତରି ନିଷଧନରେଶଙ୍କୁ କହିଲେ—
Verse 31
भो भो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् | अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम,“निषधदेशके महाराज नरश्रेष्ठ नल! आप सत्य-व्रती हैं, हमलोगोंकी सहायता कीजिये। हमारे दूत बन जाइये”
ନାରଦ କହିଲେ— “ହେ ନିଷଧର ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନଳ! ତୁମେ ସତ୍ୟବ୍ରତ। ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କର; ହେ ନରୋତ୍ତମ, ଆମର ଦୂତ ହେଉ।”
Verse 53
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें हंसदमयन्तीयंवादविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ନଲୋପାଖ୍ୟାନରେ ହଂସ ଓ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସଂବାଦବିଷୟକ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 54
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारदसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ, ନଲୋପାଖ୍ୟାନପର୍ବରେ, ଇନ୍ଦ୍ର–ନାରଦ ସଂବାଦର ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 196
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारद: प्रत्यभाषत । “वे शूरवीर क्षत्रिय कहाँ हैं? अपने उन प्रिय अतिथियोंको आजकल मैं यहाँ आते नहीं देख रहा हूँ इन्द्रके ऐसा पूछनेपर नारदजीने उत्तर दिया
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଏପରି କହିଲେ, ନାରଦ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Frequently Asked Questions
Damayantī must make a public, binding marital choice while the gods’ disguises render perception unreliable; the dilemma is how to choose rightly without dishonoring divine presence or violating her truthful intention toward Nala.
When external markers fail, ethical action can be stabilized through satya, disciplined intention, and respectful appeal to higher order; discernment is portrayed as both cognitive (inference from signs) and moral (integrity of purpose).
No formal phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is exemplary—presenting a model of truthful resolve and correct selection that later readers can treat as normative guidance within the epic’s dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.