Adhyaya 48
Dhṛtarāṣṭra’s Anxiety and Sañjaya’s Report on the Pandavas’ Coalition (Kāmyaka Context)
Upa-parva: Kāmyaka-vana Saṃvāda (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya on the Pandavas’ allies and vows)
Vaiśaṃpāyana presents a court-facing dialogue in which Dhṛtarāṣṭra, after a long heated sigh, addresses Sañjaya with apprehension about the Pandavas—especially Nakula and Sahadeva—described as resolute, swift, and formidable in battle when aligned behind Bhīma and Arjuna. Dhṛtarāṣṭra projects that, protected by Vāsudeva and supported by the Vṛṣṇis and Pāñcālas, the Pandavas could overwhelm the Kaurava forces; the imagery stresses the irresistible momentum of Bhīma’s mace and Arjuna’s Gāṇḍīva. He turns to retrospective self-critique, noting neglected counsel due to subordination to Duryodhana’s will. Sañjaya responds by identifying the magnitude of Dhṛtarāṣṭra’s earlier omission—failing to restrain his son despite capacity—and recalls Kṛṣṇa’s swift solidarity with the defeated Pandavas at Kāmyaka, the gathering of allied heroes, and assurances to Draupadī regarding future retribution. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra acknowledging Vidura’s prior warning at the dice-game: that victory over the Pandavas would culminate in catastrophic bloodshed, now seen as near-certain in due time.
Chapter Arc: जनमेजय के प्रश्न-स्वर के बीच, वैशम्पायन धृतराष्ट्र के अंतःपुर में ले जाते हैं—जहाँ संजय के मुख से अर्जुन के इन्द्रलोक-गमन और दिव्य-प्राप्ति का वृत्तान्त सुनकर अन्धे राजा का हृदय भय और पश्चात्ताप से काँप उठता है। → धृतराष्ट्र संजय से बार-बार ‘यथातथ्य’ पूछते हैं—क्या अर्जुन सचमुच वैसा ही है जैसा कहा गया? फिर वे अपने ही पुत्र दुर्योधन को ‘प्रमत्त, ग्राम्य-विषयों में फँसा, पापनिश्चयी, सुदुर्बुद्धि’ कहकर स्वीकारते हैं कि वही पृथ्वी का घात करेगा; अर्जुन की सत्यवाणी, महात्म्य और अजेयता का स्मरण उनके भय को तीव्र करता जाता है। → धृतराष्ट्र की वाणी विलाप में फूट पड़ती है—जिसके पास धनंजय जैसा योद्धा हो, उसके लिए त्रैलोक्य भी साध्य है; और जब किरीटी समर में बाण-वृष्टि करता है तो वह विधाता द्वारा छोड़े गए ‘अन्तक’ के समान सर्वहर प्रतीत होता है—ऐसे में मेरे पुत्रों की ‘सर्वेश्वरत्व’ की लालसा ही उनके वध का कारण बनेगी। → राजा निष्कर्ष पर पहुँचते हैं कि फाल्गुन (अर्जुन) के रहते कौरवों के लिए शान्ति केवल ‘वध’ के बाद ही सम्भव दिखती है—अर्थात् दुर्योधन की नीति उन्हें विनाश की ओर ले जा रही है; संजय के सामने यह आत्मस्वीकृति अध्याय का शोक-समापन बनती है। → धृतराष्ट्र का भय भविष्यवाणी बनकर ठहर जाता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि क्या वे दुर्योधन को रोक पाएँगे, या यह विलाप भी नियति के प्रवाह में व्यर्थ सिद्ध होगा?
Shlokas
Verse 1
/ 73:87 #:23::7 (0) हि २ 7 अष्टचत्वारिशो<् ध्याय: दुःखित धृतराष्ट्रका संजयके सम्मुख अपने पुत्रोंके लिये चिन्ता करना जनमेजय उवाच अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजस: । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଏହି କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ। ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଶୁଣିଥିବେ। ଶୁଣି ସେ କ’ଣ କହିଲେ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच शक्रलोकगतं पार्थ श्रुत्वा राजाम्बिकासुत: । द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात् संजयं वाक्यमत्रवीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଅମ୍ବିକାନନ୍ଦନ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖରୁ ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ରଲୋକଗମନର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 3
धृतराष्ट्र रवाच श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः । कच्चित् तवापि विदितं याथातथ्येन सारथे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିଛି। ହେ ସାରଥି! ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଏ ବିଷୟରେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଅଛି କି?
Verse 4
प्रमत्तो ग्राम्यर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चय: । मम पुत्र: सुददुर्बुद्धि: पृथिवीं घातयिष्यति
ମୋ ପୁତ୍ର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭୋଗରେ ପ୍ରମତ୍ତ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ପାପନିଶ୍ଚୟୀ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଏକଦିନ ପୃଥିବୀକୁ ନାଶ କରାଇଦେବ।
Verse 5
//////८6 ॥/2 &// यस्य नित्यमृता वाच: स्वैरेष्वपि महात्मन: । त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद् योद्धा यस्य धनंजय:
ଯେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ହାସ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ ବାହାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଧନଞ୍ଜୟ ପରି ଯୋଦ୍ଧା ଅଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କୌରବ-ରାଜ୍ୟ ଜିତିବା କ’ଣ; ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ।
Verse 6
अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्षणाग्रांश्र शिलाशितान् । कोडर्जुनस्थाग्रतस्तिषछ्ेदपि मृत्युर्जरातिग:
ଶିଳାରେ ଘସି ଧାର କରାଯାଇଥିବା, ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ‘କର୍ଣି’ ନାରାଚ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଛାଡ଼ନ୍ତି—ତେବେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ଠିଆ ହୋଇପାରିବ? ଜରାକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 7
मम पुत्रा दुरात्मान: सर्वे मृत्युवशानुगा: । येषां युद्ध दुराधर्षै: पाण्डवै: प्रत्युपस्थितम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମୋର ସମସ୍ତ ଦୁରାତ୍ମା ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନକୁ ଯାଇପଡ଼ିଛନ୍ତି; କାରଣ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।
Verse 8
तथैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वन: । अनिशं चिन्तयानो5पि य एनमुदियाद् रथी,मैं दिन-रात विचार करनेपर भी यह नहीं समझ पाता कि युद्धमें “गाण्डीवधन्वा' अर्जुनका सामना कौन रथी कर सकता है?
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମୁଁ ଅନବରତ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଗାଣ୍ଡୀବଧନ୍ୱା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ କେଉଁ ରଥୀ ଉଠି ଦଢ଼ାଇପାରିବ ତାହା ଦେଖିପାରୁନି।
Verse 9
द्रोणकर्णो प्रतीयातां यदि भीष्मो5पि वा रणे | महान् स्यात् संशयो लोके तत्र पश्यामि नो जयम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦ୍ରୋଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିମୁଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ରଣରେ ନମନ୍ତି, ତଥାପି ଲୋକରେ ମହା ସନ୍ଦେହ ରହିବ; ସେଠାରେ ମୁଁ ଆମ ପକ୍ଷର ଜୟ ଦେଖୁନି।
Verse 10
घृणी कर्ण: प्रमादी च आचार्य: स्थविरो गुरु: । अमर्षी बलवान् पार्थ: संरम्भी दृढविक्रम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କର୍ଣ୍ଣ କରୁଣାଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରମାଦୀ; ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଗୁରୁ। ଅନ୍ୟପଟେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଅମର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଳବାନ, ଆକ୍ରମଣରେ ଉଦ୍ୟତ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼।
Verse 11
सम्भवेत् तुमुलं युद्ध सर्वशो5प्यपराजितम् । सर्वे हस्त्रविद: शूरा: सर्वे प्राप्ता महद् यश:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିପାରେ, ତଥାପି ତାହା ପରାଜୟରେ ପରିଣତ ହେବ ନାହିଁ; କାରଣ ସେ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶୂର, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମହା ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତ।
Verse 12
अपि सर्वेश्वरत्वं हि ते वाउछन्त्यपराजिता: । वधे नूनं भवेच्छान्तिरेतेषां फाल्गुनस्थ वा
ସେଇ ଅପରାଜିତ ବୀରମାନେ ସର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିବାଦର ଶାନ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ହେବ—କର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିହତ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ନିଜେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 13
नतु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते। मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान् प्रति समुत्थित:
ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ କେହି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ମୋର ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦ୍ଭୂତ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତେବେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ?
Verse 14
त्रिदशेशसमो वीर: खाण्डवेडग्निमतर्पयत् | जिगाय पार्थिवान् सर्वान् राजसूये महाक्रतौ
ଅର୍ଜୁନ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବୀର। ସେ ଖାଣ୍ଡବବନରେ ଅଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ରାଜସୂୟ ମହାକ୍ରତୁରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ।
Verse 15
शेषं कुर्याद् गिरेवज्रो निपतन् मूर्थ्नि संजय । नतु कुर्यु: शरा: शेषं क्षिप्तास्तात किरीटिना
ହେ ସଞ୍ଜୟ! ପର୍ବତଶିଖର ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ କିଛି ଶେଷ ରଖିପାରେ; କିନ୍ତୁ ତାତ, କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଛାଡ଼ିଥିବା ଶର କିଛିମାତ୍ର ଶେଷ ରଖିବେ ନାହିଁ।
Verse 16
यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम् । तथा पार्थभुजोत्सृष्टा: शरास्तप्यन्ति मत्सुतान्
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଏହି ଲୋକର ଚରାଚରକୁ ତପାଏ, ସେପରି ପାର୍ଥଙ୍କ ଭୁଜରୁ ନିସ୍କୃତ ଶରମାନେ ମୋର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତପ୍ତ କରିବେ।
Verse 17
अपि तद्रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिन: । प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमू:,मुझे तो आज भी सव्यसाची अर्जुनके रथकी घरघराहटसे सारी कौरव-सेना भयातुर हो छिन्न-भिन्न-सी होती प्रतीत हो रही है
ଆଜି ମଧ୍ୟ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥଘୋଷରେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ସମଗ୍ର ଭାରତୀ (କୌରବ) ସେନା ମୋତେ ସବୁଦିଗରୁ ଭଙ୍ଗି—ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ—ହୋଇଥିବା ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 18
यदोद्वहन् प्रवपंश्नैव बाणान् स्थाता55ततायी समरे किरीटी । सृष्टोडन्तक: सर्वहरो विधात्रा भवेद् यथा तद्धदपारणीय:
ଯେତେବେଳେ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ରଣଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତୂଣୀରରୁ ବାଣ ଉଦ୍ଧାର କରି କରି ଛାଡ଼ିବେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅପରାଜେୟ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ହେବେ; ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ସେ ଏମିତି ପ୍ରତୀତ ହେବେ, ଯେନେ ବିଧାତା ସର୍ବସଂହାରକ ଯମଙ୍କ ସମାନ ଆଉ ଜଣେ ଅନ୍ତକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपरव्वके अन्तर्गत इन्रलोकाभिगमनपर्वमें लोमशगमनविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକାଭିଗମନପର୍ବରେ ଲୋମଶ-ଗମନବିଷୟକ ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 48
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि धृतराष्ट्रविलापेडष्टचत्वारिंशो 5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ବନପର୍ବଣି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକାଭିଗମନପର୍ବଣି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରବିଲାପେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶୋଽଧ୍ୟାୟଃ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is retrospective yet binding: a ruler who could have restrained an unjust successor failed to do so, and must now confront the ethical and strategic fallout—whether acknowledgment and counsel can mitigate consequences already set in motion.
Legitimate authority entails timely restraint of wrongdoing; ignoring wise counsel out of attachment or fear converts private bias into public catastrophe. The text links ethical negligence to predictable systemic instability.
No formal phalaśruti appears here; the meta-commentary operates through Dhṛtarāṣṭra’s explicit recollection of Vidura’s earlier warning, functioning as an internal validation of moral causality within the epic’s larger teleology.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.