Adhyaya 46
धृतराष्ट्र–संजय संवादः (Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences)
Upa-parva: Arjuna’s Divine-Weapon Quest (Astrārtha / Indraloka-gamana narrative cluster)
Janamejaya’s query prompts Vaiśaṃpāyana to recount Dhṛtarāṣṭra’s reaction upon hearing that Arjuna reached Śakra’s realm. Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a strategic-ethical assessment: he fears his sons’ imprudence, anticipates that Arjuna’s martial capacity makes opposition untenable, and interprets the Pandavas’ grievance as an accelerating causal force. He evaluates hypothetical battlefield matchups (invoking Bhīṣma, Droṇa, Karṇa) yet repeatedly concludes that victory is unlikely against a divinely empowered Arjuna (Gāṇḍīva-bearing, kirīṭin). Sañjaya corroborates the assessment, citing the Pandavas’ anger after Draupadī’s sabhā humiliation and recalling precedents that authenticate Arjuna’s exceptional status—Śiva’s Kirāta test and encounters with the Lokapālas for the sake of astras. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra’s lament over failed discipline, harmful counsel (Karṇa, Śakuni), and the compounding risk posed by Arjuna, Bhīma, and Kṛṣṇa aligned as strategist, protector, and ally.
Chapter Arc: ऋषि-परंपरा के उपदेश से अध्याय आरम्भ होता है—बुद्धि के आठ गुण (शुश्रूषा, श्रवण, ग्रहण, धारण, ऊह, अपोह, अर्थविज्ञान, तत्त्वविज्ञान) गिनाए जाते हैं, मानो अर्जुन के तप और संयम की कसौटी पहले ही रख दी गई हो। → स्वर्गलोक में अर्जुन के रूप-सौन्दर्य, स्नान-आभूषण, गन्ध-माल्य आदि से एक अप्सरा का चित्त मन्मथ-बाणों से विद्ध हो उठता है। वह मन और वायु के समान वेग से फाल्गुन के भवन में पहुँचती है; सभा-सी स्थिति में देव-गन्धर्व तेजस्वी रूप से उपस्थित हैं, और उसी उज्ज्वल वातावरण में वह अपना अभिलाषित मनोरथ प्रकट करने को उद्यत होती है। → अप्सरा स्पष्ट स्वीकार करती है कि वह अर्जुन के गुणों से आकृष्ट होकर कामदेव के वश में आ गई है और अपने चिर-अभिलषित मनोरथ की याचना करती है; साथ ही वह पुरुवंश के तपस्वी वंशजों की मर्यादा का उदाहरण देकर संकेत करती है कि स्वर्ग में भी नियम-सीमा और प्रतिष्ठा का बंधन है—यहीं अर्जुन के ब्रह्मचर्य/संयम की निर्णायक परीक्षा तीव्र हो जाती है। → अर्जुन का चरित्र ‘घोर शुचि’ और इन्द्र-पुत्र के अनुरूप बताया गया है—वह स्वर्गभवन में यशस्वी गन्धर्व चित्रसेन के साथ रहता है, पर काम-प्रलोभन में पापमय प्रवृत्ति नहीं करता। अध्याय फलश्रुति से समाप्त होता है: जो इस वृत्तान्त को नित्य सुनता है, वह पापकामों में प्रवृत्त नहीं होता; त्रिदिवगामी राजाओं के भी मद-दम्भ-राग-दोष शांत होते हैं।
Shlokas
Verse 1
#:73..8 #::3-...7 () हि 2 7 - शुश्रूषा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ତାପରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ପବିତ୍ର ହସ ଥିବା ଉର୍ବଶୀ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଲସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।”
Verse 2
स््नानालंकरणैटईग्यैर्गन्धमाल्यैश्न सुप्रभै: । धनंजयस्य रूपेण शरैर्मन्मथचोदितै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସ୍ନାନ ପରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ, ମନୋହର ପୁଷ୍ପମାଳା ପିନ୍ଧିଲା। ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସ୍ମରଣ ହେବାମାତ୍ରେ ମନ୍ମଥପ୍ରେରିତ ତା’ର ହୃଦୟ ଯେନ କାମବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 3
अतिविद्धेन मनसा मन्मथेन प्रदीपिता । दिव्यास्तरणसंस्तीर्णे विस्तीर्णे शयनोत्तमे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମନ୍ମଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ମନ ନେଇ ସେ ଦିବ୍ୟ ଆସ୍ତରଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନ ଦିଗକୁ ମନ ଦେଲା। ପ୍ରିୟତମ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ହୃଦୟରେ ସଙ୍ଗମ ପାଇଁ ସଜା ଶୟ୍ୟା ଦେଖିଲା ଏବଂ ମନରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖିଲା।
Verse 4
चित्तसंकल्पभावेन सुचित्तानन्यमानसा । मनोरथेन सम्प्राप्तं रमन्त्येनं हि फाल्गुनम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଚିତ୍ତସଙ୍କଳ୍ପ-ଭାବରେ, ଏକାଗ୍ର ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ନ ଯାଉଥିବା ମନ ନେଇ ସେ ମନୋରଥବଳରେ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ପହଞ୍ଚିଥିବାକୁ ମନରେ ଦେଖିଲା; ଏବଂ ସେହି କଳ୍ପିତ ସଙ୍ଗମରେ ତାଙ୍କ ସହ ରମଣ କରି ତୃପ୍ତି ପାଇଲା।
Verse 5
निर्गम्य चन्द्रोदयने विगाढे रजनीमुखे । प्रस्थिता सा पृथुश्रोणी पार्थस्य भवन प्रति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସନ୍ଧ୍ୟା ଗାଢ଼ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ହେବାବେଳେ, ସେ ପୃଥୁଶ୍ରୋଣୀ ଅପ୍ସରା ନିଜ ଭବନରୁ ବାହାରି ପାର୍ଥଙ୍କ ନିବାସ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 6
मृदुकुज्चितदीर्घेण कुमुदोक्तरधारिणा । केशहस्तेन ललना जगामाथ विराजती
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମୃଦୁ, ସ୍ୱଲ୍ପ କୁଞ୍ଚିତ ଓ ଦୀର୍ଘ କେଶକୁ ବେଣୀରେ ବାନ୍ଧି, ତାହାରେ କୁମୁଦ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଶୋଭାଇ, ସୁଶୋଭିତ ସେ ଲଲନା ପାର୍ଥଙ୍କ ଗୃହ ଦିଗକୁ ଗଲା।
Verse 7
भ्रूक्षेपालापमाधुर्य: कान्त्या सौम्यतयापि च । शशिनं वक््त्रचन्द्रेण सा55ह्वयन्तीव गच्छति
ଭୌହର ଭଙ୍ଗିମା, କଥାବାର୍ତ୍ତାର ମାଧୁର୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାନ୍ତି ଓ ସୌମ୍ୟଭାବ—ଏ ସବୁ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ନିଜ ମୁଖଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ ଯେନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରଭବନର ପଥେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲା।
Verse 8
दिव्याड्रागौं सुमुखौ दिव्यचन्दनरूषितौ । गच्छन्त्या हाररुचिरौ सतनौ तस्या ववल्गतुः:
ଚାଲିବା ସମୟରେ ସୁନ୍ଦର ହାରରେ ଭୂଷିତ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଉନ୍ନତ ସ୍ତନଦ୍ୱୟ ଜୋରେ ଜୋରେ ଦୋଳିତ ହେଉଥିଲା। ସେଥିରେ ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଗ ଲେପିତ ଥିଲା; ଅଗ୍ରଭାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା।
Verse 9
स्तनोद्वहनसंक्षोभान्नम्यमाना पदे पदे । त्रिवलीदामचित्रेण मध्येनातीवशोभिना
ଭାରୀ ସ୍ତନଭାର ବହନର ଝଟକା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ସେ ପଦେ ପଦେ ନମିଯାଉଥିଲା; ତଥାପି ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ମଧ୍ୟଭାଗ ତ୍ରିବଳୀ-ରେଖାର ଅଦ୍ଭୁତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଆହୁରି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 10
अधो भूधरविस्तीर्ण नितम्बोन्नतपीवरम् | मन्मथायतनं शुभ्र॑ं रसनादामभूषितम्
ନାଭିର ତଳେ ତାହାର ନିତମ୍ବପ୍ରଦେଶ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ପରି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ—ଉଚ୍ଚ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୁକୁମାର ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ଏବଂ ରସନାଦାମ (କରଧନୀ) ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ସେ ଅଂଶ ମନ୍ମଥଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଳୟ ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲା।
Verse 11
ऋषीणामपि दिव्यानां मनोव्याघातकारणम् । सूक्ष्मवस्त्रधरं रेजे जघनं निरवद्यवत्
ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାକୁଳ କରିଦେବାର କାରଣ ହେଉଥିବା ସେ ଜଘନପ୍ରଦେଶ ସୁକୁମାର ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ନିରବଦ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
Verse 12
गूढगुल्फधरौ पादौ ताम्रायततलाड्गुली । कूर्मपृष्ठोत्नती चापि शोभेते किड॒किणीकिणौ
ତାହାର ଦୁଇ ପାଦ ସୁଗଠିତ ଥିଲା; ପୁଷ୍ଟ ମାଂସଳତାରେ ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁଣି) ଲୁଚିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ପ୍ରଶସ୍ତ ପାଦତଳ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ ତାମ୍ରାଭ ଲାଲିମାରେ ରଞ୍ଜିତ ଥିଲା। କୂର୍ମପୃଷ୍ଠ ପରି ଉନ୍ନତ ସେଇ ପାଦଯୁଗଳ ନୂପୁରର ଚିହ୍ନ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଆହୁରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
Verse 13
सीधुपानेन चाल्पेन तुष्ट्याथ मदनेन च | विलासनैश्व विविधै: प्रेक्षणीयतराभवत्,वह अल्प सुरापानसे, संतोषसे, कामसे और नाना प्रकारकी विलासिताओंसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त दर्शनीय हो रही थी
ଅଳ୍ପ ମଧୁର ମଦ୍ୟପାନ, ସନ୍ତୋଷ, କାମୋଦ୍ରେକ ଓ ନାନାବିଧ ବିଲାସ-କ୍ରୀଡାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଦର୍ଶନୀୟ ହେଲା।
Verse 14
सिद्धचारणगन्धर्व: सा प्रयाता विलासिनी । बन्दाश्चयेंडपि वै स्वर्गे दर्शनीयतमाकृति:
ସେଇ ବିଲାସିନୀ ଅପ୍ସରା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା, ତେତେବେଳେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ—ଆକୃତି ହୋଇ ଉଠିଲା। ତନୁଅଙ୍ଗୀ ଉର୍ବଶୀ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମେଘ ପରି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ସୁନ୍ଦର ଓଢ଼ଣୀ ଓଢ଼ି, ଆକାଶରେ ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରରେଖା ପରି ଚାଲିଗଲା।
Verse 15
सुसूक्ष्मेणोत्तरीयेण मेघवर्णेन राजता । तनुरभ्रावृता व्योम्नि चन्द्रलेखेव गच्छति
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମେଘବର୍ଣ୍ଣ କିନ୍ତୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରି, ତାହାର ତନୁ ଦେହ ଆକାଶରେ—ମେଘାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରରେଖା ପରି—ଗତି କରୁଥିଲା।
Verse 16
ततः प्राप्ता क्षणेनैव मन:पवनगामिनी । भवन पाण्डुपुत्रस्य फाल्गुनस्य शुचिस्मिता,मन और वायुके समान तीव्र वेगसे चलनेवाली वह पवित्र मुसकानसे सुशोभित अप्सरा क्षणभरमें पाण्डुकुमार अर्जुनके महलमें जा पहुँची
ତାପରେ ମନ ଓ ପବନ ପରି ବେଗବତୀ, ପବିତ୍ର ମନ୍ଦହାସରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ଅପ୍ସରା କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଫାଲ୍ଗୁଣ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଭବନକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
Verse 17
तत्र द्वारमनुप्राप्ता द्वारस्थैश्व निवेदिता । अर्जुनस्य नरश्रेष्ठ उर्वशी शुभलोचना
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହଳର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ଶୁଭଲୋଚନା ଉର୍ବଶୀ ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନର ସୂଚନା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମେଜୟ! ପରେ ରାତିରେ ଉର୍ବଶୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜନ୍! ଅର୍ଜୁନ ଶଙ୍କାଭରା ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରିବାକୁ ଆଗେଇଗଲେ।
Verse 18
उपातिष्ठत तद् वेश्म निर्मल सुमनोहरम् । सशड्कितमना राजन प्रत्युदूगच्छत तां निशि
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ନିର୍ମଳ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ନିବାସ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ରାଜନ୍! ଶଙ୍କାଭରା ମନେ ଅର୍ଜୁନ ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ迎ବାକୁ ବାହାରିଗଲେ। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମେଜୟ! ମହଳ ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନର ସୂଚନା ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପରେ ଶୁଭଲୋଚନା ଉର୍ବଶୀ ରାତିରେ ସେଇ ଅତି ମନୋହର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 19
दृष्टवैव चोर्वशीं पार्थो लज्जासंवृतलोचन: । तदाभिवादन कृत्वा गुरुपूजां प्रयुक्तवान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଲଜ୍ଜାରେ ନୟନ ନମାଇଲେ। ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଗୁରୁଜନୋଚିତ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 20
अर्जुन उवाच अभिवादनये त्वां शिरसा प्रवराप्सरसां वरे । किमाज्ञापयसे देवि प्रेष्यस्तेडहमुपस्थित:
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ଦେବୀ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟା। ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। କହ, ତୁମର କି ଆଜ୍ଞା? ମୁଁ ତୁମ ସେବକ ହୋଇ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।
Verse 21
फाल्गुनस्य वच: श्रुत्वा गतसंज्ञा तदोर्वशी । गन्धर्ववचनं सर्व श्रावयामास तं तदा,अर्जुनकी यह बात सुनकर उर्वशीके होश-हवास गुम हो गये, उस समय उसने गन्धर्वराज चित्रसेनकी कही हुई सारी बातें कह सुनायीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉର୍ବଶୀ ସଂଯମ ହରାଇଲେ। ତାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ କହିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ସେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣାଇଲେ।
Verse 22
उर्वश्युवाच यथा मे चित्रसेनेन कथितं मनुजोत्तम । तत् ते&5हं सम्प्रवक्ष्यामि यथा चाहमिहागता
ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜୋତ୍ତମ! ଚିତ୍ରସେନ ଯେପରି ମୋତେ ସନ୍ଦେଶ କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହୁଛି—ଏବଂ ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ସେଥି ମଧ୍ୟ।
Verse 23
उपस्थाने महेन्द्रस्य वर्तमाने मनोरमे । तवागमनतो वृत्ते स्वर्गस्थ परमोत्सवे
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଉପସ୍ଥାନର ସେଇ ମନୋହର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେଇ ପରମ ଉତ୍ସବ ହେଉଥିବା ସମୟରେ—ତୁମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ କ’ଣ ଘଟିଲା?
Verse 24
रुद्राणां चैव सांनिध्यमादित्यानां च सर्वश: । समागमे5श्विनोश्वैव वसूनां च नरोत्तम
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ନରୋତ୍ତମ! ମୁଁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି; ଏହି ମହାସଭାରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଓ ବସୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛି।
Verse 25
महर्षीणां च संघेषु राजर्षिप्रवरेषु च । सिद्धचारणयक्षेषु महोरगगणेषु च
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଂଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ-ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ମହୋରଗମାନଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ…
Verse 26
उपविष्टेषु सर्वेषु स्थानमानप्रभावत: । ऋद्धया प्रज्वलमानेषु अग्निसोमार्कवर्ष्मसु
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନ, ମାନ ଓ ପ୍ରଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାବେଳେ; ଏବଂ ସେମାନେ ଋଦ୍ଧିର ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିବାବେଳେ—ଅଗ୍ନି, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଙ୍କର ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା…
Verse 27
वीणासु वाद्यमानासु गन्धर्वै: शक्रनन्दन । दिव्ये मनोरमे गेये प्रवृत्ते पुथुलोचन
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ଶକ୍ରନନ୍ଦନ! ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବୀଣା ବଜାଉଥିବାବେଳେ ଦିବ୍ୟ ମନୋହର ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହେ ବିଶାଳ-ନୟନ…
Verse 28
सर्वाप्सर:सु मुख्यासु प्रनृत्तासु कुरूद्गवह | त्वं किलानिमिष: पार्थ मामेकां तत्र दृष्टवान्
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ତୁମେ, ହେ ପାର୍ଥ, ନିମିଷ ମାତ୍ର ନ କରି, ସେଠାରେ କେବଳ ମୋତେ ଦେଖିଥିଲ।
Verse 29
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र
ସେହି ମନୋହର ନିବାସସ୍ଥାନରେ ତୁମ ଶୁଭାଗମନ ଉପଲକ୍ଷେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ମହାନ ମହୋତ୍ସବ କରିଥିଲେ। ଏହା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ସର୍ବବୃହତ୍ ଉତ୍ସବ ଥିଲା। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ବସୁଗଣ—ସମସ୍ତେ ସବୁଦିଗରୁ ସମାଗମ କରିଥିଲେ। ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହର୍ଷିମଣ୍ଡଳ, ରାଜର୍ଷିପ୍ରବର, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ନାଗ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପଦ, ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଭାବ ଅନୁସାରେ ଯୋଗ୍ୟ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ଅଦ୍ଭୁତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ବିଶାଳ-ନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରକୁମାର! ସେ ସମୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅନେକ ବୀଣା ବଜାଉଥିଲେ; ଦିବ୍ୟ ମନୋହର ସଙ୍ଗୀତ ଚାଲିଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କୁରୁକୁଳନନ୍ଦନ ପାର୍ଥ! ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିର୍ନିମେଷ ନୟନରେ ମୋତେ ହିଁ ନିହାରୁଥିଲ। ତା’ପରେ ସେହି ଉତ୍ସବର ସମାପନ-କ୍ରିୟାର ସେହି ଦେବସଭାରେ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 30
तथैवाप्सरस: सर्वा विशिष्टा: स्वगृहं गता: । अपि चान्याश्व शत्रुघ्न तव पित्रा विसर्जिता:
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ଅପ୍ସରାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ପାଇଲେ।
Verse 31
देवसभामें जब उस महोत्सवकी समाप्ति हुई, तब तुम्हारे पिताकी आज्ञा लेकर सब देवता अपने-अपने भवनको चले गये। शत्रुदमन! इसी प्रकार आपके पितासे विदा लेकर सभी प्रमुख अप्सराएँ तथा दूसरी साधारण अप्सराएँ भी अपने-अपने घरको चली गयीं ।।
ଦେବସଭାରେ ସେହି ମହୋତ୍ସବ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ଭବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଶତ୍ରୁଦମନ! ସେହିପରି ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ପାଇ ପ୍ରମୁଖ ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ତା’ପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ନେଇ ପଠାଯାଇଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବପ୍ରବର ଚିତ୍ରସେନ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ହେ କମଳପତ୍ର-ନୟନ! ତା’ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ—
Verse 32
त्वत्कृते5हं सुरेशेन प्रेषितो वरवर्णिनि । प्रियं कुरु महेन्द्रस्य मम चैवात्मनश्व ह
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ତୁମ ପାଇଁ ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ପଠାଇଛନ୍ତି। ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ମୋର ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର।
Verse 33
शक्रतुल्यं रणे शूरं सदौदार्यगुणान्वितम् | पार्थ प्रार्थय सुश्रोणि त्वमित्येवं तदाब्रवीत्
“ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି! ଯେ ରଣରେ ଶକ୍ରସମ ଶୂର ଏବଂ ସଦା ଔଦାର୍ଯ୍ୟାଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେହି ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତୁମେ ପ୍ରାର୍ଥନା କର”— ଏପରି ସେ କହିଲା।
Verse 34
ततो<हं समनुज्ञाता तेन पित्रा च तेडनघ । तवान्तिकमनुप्राप्ता शुश्रूषितुमरिंदम,अनघ! शत्रुदमन! तदनन्तर चित्रसेन और तुम्हारे पिताकी आज्ञा शिरोधार्य करके मैं तुम्हारी सेवाके लिये तुम्हारे पास आयी हूँ
ହେ ଅନଘ! ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ତାପରେ ତାଙ୍କର ଓ ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଅନୁମତି ପାଇ, ତୁମ ସେବା କରିବାକୁ ମୁଁ ତୁମ ନିକଟକୁ ଆସିଛି।
Verse 35
त्वद्गुणाकृष्टचित्ताहमनज्रवशमागता । चिराभिलषितो वीर ममाप्येष मनोरथ:
ତୁମ ଗୁଣରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ମୋ ଚିତ୍ତ ତୁମ ପାଖକୁ ଟାଣି ନେଇଛି; ମୁଁ ଅନବରତ କାମବଶ ହୋଇ ଆସିଛି। ହେ ବୀର! ଏହି ମନୋରଥ ମୋ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଥିଲା।
Verse 36
वैशम्पायन उवाच तां तथा ब्रुव्तीं श्रुत्वा भृश॑ लज्जा5<वृतोडर्जुन: । उवाच कर्णाो हस्ताभ्यां पिधाय त्रिदशालये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଜନମେଜୟ! ଦେବଲୋକରେ ଉର୍ବଶୀ ଏପରି କହିବା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ହେଲେ ଏବଂ ଦୁଇହାତରେ କାନ ଢାକି କହିଲେ।
Verse 37
दुःश्रुतं मे5स्तु सुभगे यन्मां वदसि भाविनि | गुरुदारै: समाना मे निश्चयेन वरानने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସୁଭଗେ! ଭାବିନି! ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ କହୁଛ, ତାହା ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖଦ। ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ! ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁରୁପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସମାନ ପୂଜନୀୟ।
Verse 38
यथा कुन्ती महाभागा यथेन्द्राणी शची मम । तथा त्वमपि कल्याणि नात्र कार्या विचारणा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣି! ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି ମହାଭାଗା କୁନ୍ତୀ ଓ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଶଚୀ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ। ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ବା ଅନ୍ୟ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 39
यच्चेक्षितासि विस्पष्टं विशेषेण मया शुभे । तच्च कारणपूर्व हि शृणु सत्यं शुचिस्मिते
ଶୁଭେ! ଶୁଚିସ୍ମିତେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶେଷଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥିଲି—ତାହାର ପଛରେ ଏକ କାରଣ ଥିଲା। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 40
इयं पौरववंशस्य जननी मुदितेति ह । त्वामहं दृष्टवांस्तत्र विज्ञायोत्फुल्ललोचन:
‘ଏହି ଆନନ୍ଦମୟୀ ଉର୍ବଶୀ ହିଁ ପୌରବବଂଶର ଜନନୀ’ ବୋଲି ଜାଣି, ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲି; ହର୍ଷରେ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ଫୁଟିଉଠିଲା।
Verse 41
न माममहसि कल्याणि अन्यथा ध्यातुमप्सर: । गुरोर्गुरुतरा मे त्वं मम त्वं वंशवर्धिनी
କଲ୍ୟାଣି ଅପ୍ସରା! ମୋ ବିଷୟରେ କୌଣସି ଅନୁଚିତ ଭାବନା କରନି। ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଗୁରୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ବଂଶବର୍ଧିନୀ।
Verse 42
उर्वश्युवाच अनावृताश्च सर्वा: सम देवराजाभिनन्दन । गुरुस्थाने न मां वीर नियोक्तुं त्वमिहाहसि
ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବରାଜାଭିନନ୍ଦନ ବୀର! ଆମେ ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରା ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନାବୃତ; ଆମର କାହା ସହିତ ମଧ୍ୟ ପର୍ଦ୍ଦା ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ଗୁରୁସ୍ଥାନରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 43
पूरोर्वशे हि ये पुत्रा नप्तारो वा त्विहागता: । तपसा रमयन्त्यस्मान्न च तेषां व्यतिक्रम:
ପୂରୁବଂଶର ଯେ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପୌତ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ରମଣ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ଅପରାଧ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ। ହେ ମାନଦ! ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ। ମୁଁ କାମବେଦନାରେ ପୀଡିତ—ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନି। ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତା; ମଦନାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି; ତେଣୁ ମୋତେ ଅଙ୍ଗୀକାର କର।
Verse 44
तद् प्रसीद न मामार्ता विसर्जयितुमरहसि । हृच्छयेन च संतप्तं भक्तां च भज मानद
ଏହେତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ଆର୍ତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହୃଦୟବେଦନାରେ ମୁଁ ସନ୍ତପ୍ତ—ହେ ମାନଦ! ତୁମ ଭକ୍ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 45
अर्जुन उवाच शृणु सत्यं वरारोहे यत् त्वां वक्ष्याम्यनिन्दिते । शण्वन्तु मे दिशश्वैव विदिशश्व॒ सदेवता:
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ବରାରୋହେ, ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ! ମୁଁ ଯେ ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ଶୁଣ। ଦିଗମାନେ, ବିଦିଗମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଏହି ସତ୍ୟବଚନର ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 46
यथा कुन्ती च माद्री च शची चैव ममानघे । तथा च वंशजननी त्वं हि मेडद्य गरीयसी
ହେ ଅନଘେ! ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୁନ୍ତୀ, ମାଦ୍ରୀ ଓ ଶଚୀଙ୍କ ଯେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସେଇ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ତୁମର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତଦୁପରି, ତୁମେ ପୂରୁବଂଶର ଜନନୀ ହେବାରୁ, ଆଜି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁରୁତୁଲ୍ୟ ପୂଜ୍ୟା।
Verse 47
गच्छ मूर्ध्ना प्रपन्नो5स्मि पादौ ते वरवर्णिनि । त्वं हि मे मातृवत् पूज्या रक्ष्योडहं पुत्रवत् त्वया
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ଫେରିଯାଅ। ମୁଁ ତୁମ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ମସ୍ତକ ରଖି ଶରଣ ନେଇଛି। ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମାତୃସମ ପୂଜ୍ୟା; ତେଣୁ ପୁତ୍ରସମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तु पार्थेन उर्वशी क्रोधमूर्च्छिता । वेपन्ती भ्रुकुटीवक्रा शशापाथ धनंजयम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ପାର୍ଥ ଏପରି କହିବା ସହିତ ଉର୍ବଶୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ସେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଭୃକୁଟି ବାଙ୍କା କରି ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 49
। ण १ | शषि् + १7, त्रण्णा। # उर्वश्युवाच तव पित्रा भ्यनुज्ञातां स्वयं च गृहमागताम् । यस्मान्मां नाभिनन्देथा: कामबाणवशंगताम्,उर्वशी बोली--अर्जुन! तुम्हारे पिता इन्द्रके कहनेसे मैं स्वयं तुम्हारे घरपर आयी और कामबाणसे घायल हो रही हूँ, फिर भी तुम मेरा आदर नहीं करते। अतः तुम्हें स्त्रियोंके बीचमें सम्मानरहित होकर नर्तक बनकर रहना पड़ेगा। तुम नपुंसक कहलाओगे और तुम्हारा सारा आचार-व्यवहार हिजड़ोंके ही समान होगा
ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନ! ତୁମ ପିତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତୁମ ଗୃହକୁ ଆସିଛି। କାମବାଣରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା ମୋତେ ତୁମେ ତଥାପି ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁନାହଁ।
Verse 50
तस्मात् त्वं नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानवर्जित: । अपुमानिति विख्यात: षण्ढवद् विचरिष्यसि
ଏହିହେତୁ, ହେ ପାର୍ଥ! ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀମଧ୍ୟରେ ମାନହୀନ ହୋଇ ନର୍ତ୍ତକ ହେବ। ‘ଅପୁମାନ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ଏବଂ ଷଣ୍ଢ ପରି ବିଚରଣ କରିବ।
Verse 51
एवं दत्त्वार्जुने शापं स्फुरदोष्ठी श्वसन्त्यथ | पुन: प्रत्यागता क्षिप्रमुर्वशी गृहमात्मन:,फड़कते हुए ओठोंसे इस प्रकार शाप देकर उर्वशी लंबी साँसें खींचती हुई पुनः शीघ्र ही अपने घरको लौट गयी
ଏପରି ଭାବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ଓଠ ଫଡ଼ଫଡ଼ କରୁଥିବା ଏବଂ ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଉର୍ବଶୀ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 52
ततो्र्जुनस्त्वरमाणश्षित्रसेनमरिंदम: । सम्प्राप्पय रजनीवृत्तं तदुर्वश्या यथातथम्
ତେବେ ଶତ୍ରୁଦମନ ପାଣ୍ଡୁକୁମାର ଅର୍ଜୁନ ତ୍ୱରାକରି ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ରାତିରେ ଉର୍ବଶୀ ସହ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେସବୁ ଯଥାତଥ୍ୟ କହିଲେ ଏବଂ ସେ ଶାପ ଦେଇଥିବା କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ।
Verse 53
निवेदयामास तदा चित्रसेनाय पाण्डव: । तत्र चैवं यथावृत्तं शापं चैव पुन: पुन:
ତାପରେ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ନିବେଦନ କଲେ—ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି; ଶାପର କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ।
Verse 54
अवेदयच्च शक्रस्य चित्रसेनो5पि सर्वश: । तत आनाय्य तनयं विविक्ते हरिवाहन:
ଚିତ୍ରସେନ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ସବିସ୍ତାରେ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ହରିବାହନ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଡାକି ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
Verse 55
सान्त्वयित्वा शुभैर्वाक्यै: स्मयमानो5 भ्यभाषत । सुपुत्राद्य पृथा तात त्वया पुत्रेण सत्तम
ଶୁଭ ବଚନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସ୍ମିତ କରି ସେ କହିଲେ—“ତାତ! ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ), ଆଜି ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସୁପୁତ୍ରବତୀ; ତୁମ ପୁତ୍ର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।”
Verse 56
चित्रसेनने भी सारी घटना देवराज इन्द्रसे निवेदन की। तब इन्द्रने अपने पुत्र अर्जुनको बुलाकर एकान्तमें कल्याणमय वचनोंद्वारा सान्त्वना देते हुए मुसकराकर उनसे कहा --“तात! तुम सत्पुरुषोंके शिरोमणि हो, तुम-जैसे पुत्रको पाकर कुन्ती वास्तवमें श्रेष्ठ पुत्रवाली है' ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଚିତ୍ରସେନ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ଘଟଣା ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସବିସ୍ତାରେ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ହରିବାହନ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଡାକି ଏକାନ୍ତକୁ ନେଇ, ଶୁଭ ବଚନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସ୍ମିତ କରି କହିଲେ—“ତାତ! ତୁମେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଶିରୋମଣି; ତୁମ ପରି ପୁତ୍ରକୁ ପାଇ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସୁପୁତ୍ରବତୀ। ମହାବାହୋ! ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟମରେ ତୁମେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଛ। ମାନଦ! ଉର୍ବଶୀ ଯେ ଶାପ ଦେଇଛି, ସେଇ ଶାପ ତୁମ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି କରିବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନଘ! ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ତୁମେ ଭୂତଳରେ ଅଜ୍ଞାତବାସ କରିବ; ସେଇ ବର୍ଷରେ ତୁମେ ଉର୍ବଶୀର ଶାପକୁ ପୂରଣ କରିଦେବ, ହେ ବୀର।”
Verse 57
स चापि ते<र्थकृत् तात साधकश्न भविष्यति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାତ! ସେଇ ଶାପଟି ମଧ୍ୟ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧିର ସାଧନ ହେବ। ମହାବାହୋ! ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମରେ ତୁମେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ। ମାନ୍ୟ! ଉର୍ବଶୀ ଯେ ଶାପ ଦେଇଛି, ସେ ତୁମ ଅଭୀଷ୍ଟାର୍ଥ ସାଧିବ। ଅନଘ! ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ତୁମେ ଭୂତଳରେ ଅଜ୍ଞାତବାସ କରିବ; ବୀର! ସେଇ ବର୍ଷରେ ଉର୍ବଶୀର ଶାପ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 58
अज्ञातवासो वस्तव्यो भवद्धिर्भूतलेडनघ । वर्षे त्रयोदशे वीर तत्र त्वं क्षपयिष्यसि
ଅନଘ! ତୁମେ ଭୂତଳରେ ଅଜ୍ଞାତବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ବୀର! ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ତୁମେ ସେଠାରେ ଗୁପ୍ତରୂପେ ସେଇ ସମୟ କାଟିବ; ଏବଂ ତାହାରେ ଉର୍ବଶୀର ଶାପଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଯାହା ଅନିଷ୍ଟ ମନେ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଶାପ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟସିଦ୍ଧିର ସାଧନ ହେବ।
Verse 59
तेन नर्तनवेषेण अपुस्त्वेन तथैव च । वर्षमेकं विह्ृत्यैव ततः पुंस्त्वमवाप्स्यसि,“नर्तक वेष और नपुंसक भावसे एक वर्षतक इच्छानुसार विचरण करके तुम फिर अपना पुरुषत्व प्राप्त कर लोगे”
ସେଇ ନର୍ତ୍ତକ ବେଷ ଓ ସେଇ ନପୁଂସକ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରି ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିହାର କର; ତା’ପରେ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 60
एवमुक्तस्तु शक्रेण फाल्गुन: परवीरहा । मुर्दं परमिकां लेभे न च शापं व्यचिन्तयत्,इन्द्रके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुनको बड़ी प्रसन्नता हुई। फिर तो उन्हें शापकी चिन्ता छूट गयी
ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଏପରି କହିବାରେ, ପରବୀରହନ୍ତା ଫାଲ୍ଗୁନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ମହାସମ୍ମାନ ପାଇଲା; ତା’ପରେ ସେ ଶାପ ବିଷୟରେ ଆଉ ଚିନ୍ତା କଲା ନାହିଁ।
Verse 61
चित्रसेनेन सहितो गन्धर्वेण यशस्विना । रेमे स स्वर्गभवने पाण्डुपुत्रो धनंजय:,पाण्डुपुत्र धनंजय महायशस्वी गन्धर्व चित्रसेनके साथ स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक रहने लगे
ଯଶସ୍ବୀ ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ ସହିତ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଧନଞ୍ଜୟ ସ୍ୱର୍ଗଭବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କଲା।
Verse 62
इदं यः शृणुयाद् वृत्तं नित्यं पाण्डुसुतस्य वै । न तस्य काम: कामेषु पापकेषु प्रवर्तते,जो मनुष्य पाण्डुनन्दन अर्जुनके इस चरित्रको प्रतिदिन सुनता है, उसके मनमें पापपूर्ण विषयभोगोंकी इच्छा नहीं होती
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ, ତାହାର କାମନା ପାପମୟ ବିଷୟଭୋଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 63
इदममरवरात्मजस्य घोर शुचि चरितं विनिशम्य फाल्गुनस्य । व्यपगतमददम्भरागदोषा- स्त्रिदिवगता विरमन्ति मानवेन्द्रा:
ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର ତଥା ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରକୁ ଶୁଣି, ମଦ, ଦମ୍ଭ ଓ ବିଷୟାସକ୍ତି ଆଦି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରେଶମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ସୁଖଶାନ୍ତିରେ ବସନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The tension is between delayed accountability and imminent consequence: Dhṛtarāṣṭra recognizes that prior injustice and permissive governance have produced a predictable retaliatory trajectory, yet he lacks effective means to restrain his heirs or reverse the moral-political damage.
Capability and legitimacy compound: when ethical injury is reinforced by verified competence (divine weapons, tested valor), conflict becomes structurally difficult to avoid; therefore, prudent rule requires early restraint, disciplined counsel, and prevention of public dishonor.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is implicit—this adhyāya operates as causal narration, linking earlier humiliation and divine validation to later outcomes within the epic’s ethical-historical framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.