Adhyaya 4
Divākara-prasāda and the Establishment of Akṣaya-anna (Sūrya’s Favor and Inexhaustible Provision)
Upa-parva: Kāmyaka-vana-gamana (Transition to Kāmyaka Forest) — Sūrya-prasāda and Akṣaya-anna motif
Vaiśaṃpāyana reports that Divākara, pleased, reveals himself in radiant form and grants Yudhiṣṭhira assurances: the king will obtain desired aims, and for a specified period an unfailing provision of prepared foods will be available in the household—described through categories such as fruits/roots, meat, vegetables, and cooked preparations—along with varied wealth. After granting the boon, the deity withdraws. Yudhiṣṭhira, having emerged from the water, performs gestures of reverence toward Dhaumya and embraces his brothers, then reunites with Draupadī. The household implements the boon as a disciplined practice of hospitality: food is prepared and grows sufficient to feed Brahmins; guests and accompanying persons are served first, Yudhiṣṭhira eats the remainder (vighasa), and Draupadī eats after him. The chapter closes with ritual regularity—purohita-led rites on calendrical occasions—and the Pandavas’ departure, accompanied by assemblies of Brahmins, toward the Kāmyaka forest.
Chapter Arc: काम्यकवन-प्रवेश के पश्चात् हस्तिनापुर में धृतराष्ट्र के अंतःकरण में उठती चिंता—राज्य, कुल और धर्म के बीच फँसा राजा विदुर को बुलाकर ‘पथ्य’ (हितकर) वचन सुनना चाहता है। → विदुर धृतराष्ट्र को सूक्ष्म धर्म का स्मरण कराते हुए स्पष्ट कहते हैं कि पाण्डव भी तुम्हारे ही पुत्र हैं; दुर्योधन की अहितकारी वृत्ति को रोककर अजातशत्रु युधिष्ठिर के साथ मेल कराओ, अन्यथा कुल-क्षय निश्चित है। धृतराष्ट्र सुनते तो हैं, पर पुत्र-स्नेह और भय उनकी बुद्धि को बाँध देता है। → धृतराष्ट्र विदुर की नीति को ‘पाण्डव-पक्षपात’ मानकर कटु वचन कहते हैं—‘तुम मेरी जिह्वा हो, सब कुछ कह देते हो; जैसे असती स्त्री सान्त्वना पाकर भी पति को छोड़ देती है, वैसे तुम भी जहाँ चाहो जाओ।’ यह क्षण राजसभा में धर्म-वाणी का अपमान और अंध-स्नेह की विजय बन जाता है। → विदुर बिना प्रतिवाद किए, धृतराष्ट्र के वचनों को अंतिम मानकर अंतःपुर से निकल पड़ते हैं; उनका निर्णय स्पष्ट है—जहाँ धर्म-पीड़ित पाण्डव हैं, वहीं वे जाएंगे। → विदुर तेजी से उस दिशा में प्रस्थान करते हैं ‘जहाँ पार्थ थे’—अब प्रश्न यह है कि पाण्डव-वनवास में विदुर का आगमन क्या नया संबल देगा, और हस्तिनापुर में धृतराष्ट्र का पतन किस ओर बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑडज आरर | आओ अप $. बारह आदित्य
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେତେବେଳେ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଅମ୍ବିକାନନ୍ଦନ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର—ଚକ୍ଷୁହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ—ମନମଧ୍ୟରେ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ସୁଖାସନରେ ବସି, ଅଗାଧବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଦୁରଙ୍କୁ ଡାକି ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 2
धृतराष्ट्र रवाच प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा धर्म च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् । समक्ष त्वं सम्मत: कौरवाणां पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ବିଦୁର! ତୁମ ପ୍ରଜ୍ଞା ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପରି ଶୁଦ୍ଧ। ତୁମେ ଧର୍ମର ପରମ ଏବଂ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣ। ତୁମେ ସମଦର୍ଶୀ, ଏବଂ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବସମ୍ମତ। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କ ଓ ମୋ ପାଇଁ ଯାହା ପଥ୍ୟ ଓ ହିତକର, ସେହି କଥା କହ।”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत वनपवकि अन्तर्गत अरण्यपर्वमें काम्यकवनप्रवेशविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ବିଦୁର! କଥା ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ପୌରମାନେ କିପରି ଆମ ପ୍ରତି ସଦ୍ଭାବ ରଖିବେ? ଏବଂ ସତ୍ୟକଥାରେ ଏମିତି ଉପାୟ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ (ପାଣ୍ଡବମାନେ) ଆମକୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍କିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ସାଧୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନୀତି ଜାଣ; ତେଣୁ ଆମର ଯଥାର୍ଥ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଦେଅ।”
Verse 4
विदुर उवाच त्रिवर्गो5यं धर्ममूलो नरेन्द्र राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति । धर्मे राजन् वर्तमान: स्वशकक््त्या पुत्रान् सर्वान् पाहि पाण्डो:सुतांश्ष
ବିଦୁର କହିଲେ—“ନରେନ୍ଦ୍ର! ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏ ତ୍ରିବର୍ଗର ମୂଳ ଧର୍ମ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମମୂଳ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାଜନ! ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷା କର।”
Verse 5
स वै धर्मो विप्रलब्ध: सभायां पापात्मभि: सौबलेयप्रधानै: । आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां पराजैषीत् सत्यसंधं सुतस्ते
ସେଇ ଧର୍ମଟି ରାଜସଭାରେ ସୌବଲପୁତ୍ର ଶକୁନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାପାତ୍ମମାନେ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କଲେ। ତୁମ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡାକୁ ଡାକି କପଟରେ ପରାଜିତ କରାଇଲା।
Verse 6
एतस्स्य ते दुष्प्रणीतस्य राजन् शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम् । यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापा- न्मुक्तो लोके प्रतितिछेत साधु
ବିଦୁର କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ତୁମ ଏହି ଦୁର୍ନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥର ଯାହା ଶେଷ ରହିଛି, ତାହାର ପ୍ରତିକାର ମୁଁ ଦେଖୁଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା, ହେ କୌରବ, ତୁମ ପୁତ୍ର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଲୋକେ ସୁନାମ ସହିତ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।
Verse 7
तद् वै सर्व पाण्डुपुत्रा लभन्तां यत् तद् राजन्नभिसूष्टं त्वया55सीत् । एष धर्म: परमो यत् स्वकेन राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत्
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରମାନେ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ କରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ, ସେଇ ଅଂଶ ଲଭନ୍ତୁ। ରାଜାଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ ଏହି—ନିଜ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଓ ପରଧନ ଉପରେ ଲୋଭ ନ କରିବା।
Verse 8
यशो न नश्येज्ज्ञातिभेदश्न न स्याद् धर्मो न स्यान्नैव चैवं कृते त्वाम् । एतत् कार्य तव सर्वप्रधानं तेषां तुष्टि: शकुनेश्चावमान:
ଏଭଳି କଲେ ତୁମ ଯଶ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ହେବ ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମ ଆଚରଣ ଧର୍ମସମ୍ମତ ରହିବ। ତେଣୁ ତୁମ ପାଇଁ ସର୍ବପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଓ ଶକୁନିଙ୍କ ବିଭେଦକ ପ୍ରଭାବକୁ ଅବମାନ କରିବା।
Verse 9
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्या- देतद् राजंस्त्वरमाण: कुरुष्व | तथैतदेवं न करोषि राजन् ध्रुवं कुरूणां भविता विनाश:
ହେ ରାଜନ, ଏଭଳି କରିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ କିଛି ଶେଷ ରହିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଟିକି ରହିବ; ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ଏଭଳି ନ କଲେ କୁରୁବଂଶର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ।
Verse 10
न हि क्रुद्धों भीमसेनो<र्जुनो वा शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके । येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो भधनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम्
ବିଦୁର କହିଲେ— କ୍ରୋଧରେ ଦୀପ୍ତ ଭୀମସେନ କିମ୍ବା ଅର୍ଜୁନ ଶତ୍ରୁ-ସେନାବ୍ୟୂହରେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ଅବଶେଷ ରଖିବେ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ଯୋଦ୍ଧା ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ, ଯାହାଙ୍କର ଧନୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ସାରଭୂତ ଗାଣ୍ଡୀବ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ବାହୁବଳରେ ଦୀପ୍ତ ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି—ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଯେ ହିତବାଣୀ ମୋତେ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ କହିଦେଇଥିଲି।
Verse 11
येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा तेषां लोके कि नु न प्राप्यमस्ति । उक्त पूर्व जातमात्रे सुते ते मया यत् ते हितमासीत् तदानीम्
ବିଦୁର କହିଲେ— ଯାହାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ବାହୁବଳଶାଳୀ ଭୀମ ଯୋଦ୍ଧା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କ’ଣ ଅପ୍ରାପ୍ୟ? ତୁମ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ଯେ ହିତବାଣୀ ମୋତେ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା, ସେହି କଥା ମୁଁ ସେତେବେଳେଇ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ କହିଥିଲି।
Verse 12
पुत्र त्यजेममहितं कुलस्य हितं परं॑ न च तत् त्वं चकर्थ । इदं च राजन् हितमुक्तं न चेत् त्व- मेवं कर्ता परितप्तासि पश्चात्
ବିଦୁର କହିଲେ— ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଥିଲି—“ତୁମର ଏହି ପୁତ୍ର ସମଗ୍ର କୁଳର ଅହିତ କରିବ; ତେଣୁ କୁଳହିତ ପାଇଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର।” କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋର ଉତ୍ତମ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ ନାହିଁ। ରାଜନ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଯେ ହିତବାଣୀ କହୁଛି, ଯଦି ତୁମେ ତାହା କରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ପରେ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେବ।
Verse 13
यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते सम्प्रीयमाण: पाण्डवैरेकराज्यम् । तापो न ते भविता प्रीतियोगा- न्न चेन्निगृह्लीष्व सुतं सुखाय
ବିଦୁର କହିଲେ— ଯଦି ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସଦ୍ଭାବରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ କରିବାକୁ ମାନିନେବ, ତେବେ ତୁମର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେବ ନାହିଁ; ସେଇ ସମ୍ମିଳନରୁ ତୁମେ କେବଳ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିବ। କିନ୍ତୁ ସେ ଯଦି ଏହି ପରାମର୍ଶ ନ ମାନେ, ତେବେ ସମଗ୍ର କୁରୁବଂଶର ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ସେଇ ପୁତ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।
Verse 14
दुर्योधन त्वहितं वै निगृहा पाण्डो: पुत्र कुरुष्वाधिपत्ये । अजातशश्न्रुहि विमुक्तरागो धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन्
ବିଦୁର କହିଲେ— ହେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଏହି ଅହିତକର ପଥକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଧିକାରରେ ସ୍ଥାପିତ କର। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣ—ସେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ; ରାଜନ, ସେ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରିବେ।
Verse 15
ततो राजन् पार्थिवा: सर्व एव वैश्या इवास्मानुपतिष्ठ न्तु सद्य: । दुर्योधन: शकुनि: सूतपुत्र: प्रीत्या राजन् पाण्डुपुत्रान् भजन्तु
ତେବେ, ହେ ରାଜନ୍, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ନରେଶ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଉପହାର ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଆମ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏବଂ, ହେ ମହାରାଜ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଶକୁନି ଓ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ପ୍ରୀତିରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପକ୍ଷ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 16
दुःशासनो याचतु भीमसेनं सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च । युधिष्टिरं त्वं परिसान्त्वयस्व राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य
ଦୁଃଶାସନ ସଭାମଧ୍ୟରେ ଭୀମସେନ ଓ ଦ୍ରୁପଦକନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ନିକଟରେ କ୍ଷମା ଯାଚନା କରୁ। ଆପଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତୁ।
Verse 17
त्वया पृष्टः किमहमन्यद् वदेय- मेतत् कृत्वा कृतकृत्योडसि राजन्,कुरुराज! आपने हितकी बात पूछी है तो मैं इसके सिवा और क्या बताऊँ। यह सब कर लेनेपर आप कृतकृत्य हो जायँगे
ଆପଣ ପଚାରିଲେ ପରେ, ଏହା ଛଡ଼ା ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ହେ ରାଜନ୍, ହେ କୁରୁରାଜ! ଏହା କରିଲେ ଆପଣ କୃତକୃତ୍ୟ ହେବେ।
Verse 18
धघतयाट्र उवाच एतद् वाक््यं विदुर यत् ते सभाया- मिह प्रोक्तं पाण्डवान् प्राप्य मां च । हित॑ तेषामहितं मामकाना- मेतत् सर्व मम नावैति चेत:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଏଠାରେ ସଭାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଓ ମୋ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ସେଥି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକର; କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିତକର। ତେଣୁ ଏ ସବୁକୁ ମୋ ମନ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ।
Verse 19
इदं त्विदानीं गत एव निद्षितं तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ | तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति कथं हि पुत्र पाण्डवार्थे त्यजेयम्
ଏବେ ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ତାହାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା—ତୁମେ ଏଠାକୁ କେବଳ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଆସିଛ। ଆଜିର ତୁମ ଆଚରଣରୁ ମୁଁ ବୁଝିଲି, ତୁମେ ମୋର ହିତେଷୀ ନୁହଁ। ହେ ପୁତ୍ର, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିବି?
Verse 20
असंशयं तेडपि ममैव पुत्रा दुर्योधनस्तु मम देहात् प्रसूत: । स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति को नु ब्रूयात् समतामन्ववेक्ष्य
ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ନିଜ ପୁତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ତ ମୋ ଦେହରୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନ୍ମିଛି। ସମତାର ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ କାହାକୁ କହିବ—‘ଅନ୍ୟର ହିତ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କର’?
Verse 21
स मां जिह्दां विदुर सर्व ब्रवीषि मानं च तेडहमधिकं धारयामि । यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति
ବିଦୁର! ତୁମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜିହ୍ବାରେ ମୋତେ ସବୁ କଥା ସାଫ୍ ସାଫ୍ କହୁଛ; ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କରେ। କିନ୍ତୁ ତୁମର ପରାମର୍ଶ ମୋତେ କୁଟିଳ ଓ ଚୁଭୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ଏବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ମତେ—ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ; ମୋତେ ତୁମର କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ଅସତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଯେତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଆଯାଉ, ସେ ଶେଷେ ସ୍ୱାମୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ।
Verse 22
वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोडन्वपद्य- दन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन् | नेदमस्तीत्यथ विदुरो भाषमाण: सम्प्राद्रवद् यत्र पार्था बभूवु:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍ ଜନମେଜୟ! ଏତିକି କହି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜା ସହସା ଉଠି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ ବିଦୁର ‘ଏହାର ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହି ବଂଶର ନାଶ ଅନିବାର୍ୟ’ ବୋଲି କହି, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥାପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ।
Frequently Asked Questions
The implied challenge is how a displaced royal household can meet obligations of hospitality and ritual without stable resources; the chapter resolves this by pairing divine assistance with disciplined distribution and precedence to guests.
Dharma is enacted through procedure: prioritize feeding dependents and guests, regulate consumption hierarchically, and preserve ritual order—so that authority is expressed as service and restraint rather than mere status.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-significance is narrative-functional—establishing ethical legitimacy and logistical capacity for continued exile while reinforcing the epic’s valuation of hospitality and ritual continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.