Adhyaya 299
Ajñātavāsa-saṅkalpaḥ — Yudhiṣṭhira’s Resolve and Dhaumya’s Exempla on Concealment
Upa-parva: Ajñātavāsa-prastāna (Preparation for the Thirteenth-Year Concealment)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pandavas, having been permitted (abhyanujñāta) in accordance with dharma, sit together with firm vows to announce their intent to undertake the thirteenth year in concealment. They address the forest-dwelling brāhmaṇas and ascetics who are devoted to them, explaining the background of dispossession by the Dhārtarāṣṭras and the necessity of remaining hidden lest hostile rivals (Suyodhana, Karṇa, Śakuni) exploit knowledge of their whereabouts. Yudhiṣṭhira, overwhelmed by grief, briefly loses composure; the brāhmaṇas and brothers console him. Dhaumya then delivers a stabilizing instruction: even great beings have faced adversity and acted in concealment to restrain adversaries, citing exemplary precedents (e.g., Indra’s hidden residence; Viṣṇu’s concealed strategies including Vāmana; other mythic instances of covert action). The counsel reframes concealment as dharmically compatible when used for protection and lawful completion of vows. Bhīma follows by affirming disciplined obedience and readiness, noting the restraint previously exercised despite capability. The brāhmaṇas offer blessings and depart; the Pandavas, with Dhaumya and Draupadī, set out and begin technical deliberation—seated separately as experts in śāstra and counsel, attentive to timing of alliance and conflict (saṃdhi-vigraha-kāla).
Chapter Arc: वन के श्रम में सत्यवान के शरीर पर अचानक विपत्ति उतरती है—लकड़ी चीरते-चीरते पसीना, थकान और सिर में तीव्र वेदना; सावित्री के लिए यह वही घड़ी है जिसकी छाया वह पहले से पहचानती है। → सत्यवान की पीड़ा बढ़ती है; सावित्री दौड़कर आती है, पति का सिर अपनी गोद में रखकर धरती पर बैठ जाती है। जीवन की डोर ढीली पड़ती दिखती है और वन का सन्नाटा मृत्यु की आहट बन जाता है। यमराज प्रकट होकर सावित्री को लौट जाने और और्ध्वदेहिक कर्म करने का आदेश देते हैं—पर सावित्री का धैर्य और वाक्-शक्ति पीछे नहीं हटती। → यम के दिए वरदानों की शर्तों को सावित्री अपने सत्य-वचन और बुद्धि से जीवन-दान में बदल देती है—‘आपने मुझे शतपुत्रता का वर दिया है; पति के बिना वह असंभव है; अतः सत्यवान जीवित हों।’ यम का वचन सत्य सिद्ध होता है और मृत्यु का निर्णय पलट जाता है। → यम संतुष्ट होकर सत्यवान को जीवन लौटाते हैं और सावित्री को अनेक वरदान देकर विदा करते हैं। रात्रि गहराती है; सावित्री सत्यवान से कहती है कि प्रातः सब यथावृत्त बताएगी। सत्यवान का सिर-दर्द उतरता है, वह माता-पिता से मिलने की इच्छा प्रकट करता है और समय से पहले घर लौटने की चिंता करता है। → रात भर वन में ठहरने और भोर में लौटने का संकेत—सत्यवान के माता-पिता को क्या ज्ञात होगा, और सावित्री कल किस प्रकार समस्त घटना सुनाएगी—यह अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि २ 7 सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्री और यमका संवाद
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ପତ୍ନୀକୁ ସହଚରୀ କରି ବୀର୍ୟବାନ ସତ୍ୟବାନ ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏକ ଦୃଢ଼ ଟୋକରୀ ପୂରଣ କଲା। ତା’ପରେ ସେ କାଠ ଚିରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 2
तस्य पाटयत: काष्ठ स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
ସେ କାଠ ଫାଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ସତ୍ୟକୁହିଲେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଘାମ ଛୁଟିଲା; ଏବଂ ସେହି ପରିଶ୍ରମରୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ଜନ୍ମିଲା।
Verse 3
सत्यवानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
ସତ୍ୟବାନ କହିଲେ— “ଆଜି କାଠ କାଟିବାର ପରିଶ୍ରମରୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ଉଠିଛି। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ପୀଡା; ହୃଦୟ ମନେହୁଏ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି। ମିତଭାଷିଣୀ ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ମନେ କରୁଛି। କଲ୍ୟାଣୀ, ଶୂଳରେ କେହି ମୋ ଶିର ଭେଦୁଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି। ଏବେ ମୁଁ ଶୋଇ ଘୁମେଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଦାଁଡ଼ି ରହିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ।”
Verse 4
अड्जनि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं॑ लक्षये मितभाषिणि
“ଆଜି, ହେ ସାବିତ୍ରୀ, ମୋ ହୃଦୟ ମନେହୁଏ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି; ହେ ମିତଭାଷିଣୀ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ମନେ କରୁଛି।”
Verse 5
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत् स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातु शक्तिरस्ति मे
“ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ ଶୂଳରେ ମୋ ଶିର ଭେଦାଯାଇଛି। କଲ୍ୟାଣୀ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ମୁଁ ଶୋଇ ଘୁମେଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଦାଁଡ଼ି ରହିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ।”
Verse 6
सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सड्रेडस्य शिर: कृत्वा निषसाद महीतले,यह सुनकर सावित्री शीघ्र अपने पतिके पास आयी और उनका सिर गोदीमें लेकर पृथ्वीपर बैठ गयी
ଏହା ଶୁଣି ସାବିତ୍ରୀ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଶିରକୁ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି ଭୂମିରେ ବସିଲେ।
Verse 7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । त॑ मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह,फिर वह तपस्विनी राजकन्या नारदजीकी बात याद करके उस मुहूर्त, क्षण, समय और दिनका योग मिलाने लगी
ତାପରେ ସେଇ ତପସ୍ୱିନୀ ରାଜକନ୍ୟା ନାରଦଙ୍କ ବଚନକୁ ମନେମନେ ବିଚାର କରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କ୍ଷଣ, ବେଳା ଓ ଦିନ—ଏସବୁର ଯୋଗ ମେଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 8
मुहूतदिव चापश्यत् पुरुष॑ रक्तवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
ଅଳ୍ପ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଦେଖିଲା—ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ମସ୍ତକରେ ମୁକୁଟସଦୃଶ ମୌଳି ବନ୍ଧା, ଦୃଢ଼ ଦେହବାନ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ୱୀ।
Verse 9
श्यामावदातं रक्ताक्ष॑ं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवत: पारश्व निरीक्षन्तं तमेव च
ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ; ରକ୍ତନେତ୍ର, ହସ୍ତରେ ପାଶ, ରୂପ ଭୟାବହ। ସେ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 10
त॑ दृष्टवा सहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनै: शिर: । कृताञ्जलिर्वाचार्ता हृदयेन प्रवेपती
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସାବିତ୍ରୀ ସହସା ଉଠିଦଣ୍ଡାଇଲା। ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପତିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ରଖି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, କମ୍ପିତ ହୃଦୟ ସହ ଆର୍ତ୍ତ ବାଣୀରେ କହିଲା।
Verse 11
सावित्रयुवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्धयमानुषम् | कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं कि चिकीर्षसि
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ମୁଁ ଜାଣୁଛି ଆପଣ ଦେବତା; କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦେହ ମାନବଦେହ ସଦୃଶ ନୁହେଁ। ଦେବେଶ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, କହନ୍ତୁ—ଆପଣ କିଏ ଏବଂ କ’ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?
Verse 12
यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपो<न्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
ଯମ କହିଲେ—ସାବିତ୍ରୀ! ତୁମେ ପତିବ୍ରତା ଓ ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନା। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା କହୁଛି। ଶୁଭେ! ମୋତେ ଯମରାଜ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 13
अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायु: पार्थिवात्मज: । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम्
ତୁମର ପତି ରାଜପୁତ୍ର ସତ୍ୟବାନ୍ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ମୁଁ ତାକୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଯିବି—ଏହି ମୋର ଇଚ୍ଛା ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 14
सावित्रयुवाच श्रूयते भगवन् दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् । नेतुं किल भवान् कस्मादागतो<सि स्वयं प्रभो
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇଯିବାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିଛି। ପ୍ରଭୋ! ତେବେ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଲେ?
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त: पितृराजस्तां भगवान् स्वचिकीर्षितम् | यथावत् सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ, ପିତୃରାଜ ଭଗବାନ୍ ଯମ ତାହାର ପ୍ରିୟ ସାଧନ ପାଇଁ ନିଜ ସମସ୍ତ ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 16
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेतुमतो5स्मि स्वयमागत:
ଏହି ସତ୍ୟବାନ୍ ଧର୍ମସମ୍ପନ୍ନ, ରୂପବାନ୍ ଓ ଗୁଣସାଗର। ମୋ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ନେଇଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଛି।
Verse 17
ततः सत्यवत: कायात् पाशबद्ध॑ वशं गतम् । अड्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्,तदनन्तर यमराजने सत्यवानके शरीरसे पाशमें बँधे हुए अंगुष्ठमात्र परिमाणवाले विवश हुए जीवको बलपूर्वक खींचकर निकाला
ତେବେ ଯମରାଜ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ନିଜ ପାଶରେ ବନ୍ଧା, ବିବଶ, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ପୁରୁଷରୂପ ପ୍ରାଣକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣି ବାହାର କରିନେଲେ।
Verse 18
ततः: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् । निर्विचेष्ट शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम्,फिर तो प्राण निकल जानेसे उसकी साँस बंद हो गयी--अंगकान्ति फीकी पड़ गयी और शरीर निश्रेष्ट होकर अपरूप दिखायी देने लगा
ତାପରେ ପ୍ରାଣ ଉଦ୍ଧୃତ ହେବା ସହିତ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ନିରୋଧ ହେଲା, ଦେହକାନ୍ତି ନିବିଗଲା; ସେ ଶରୀର ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା।
Verse 19
यमस्तु त॑ं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख: । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
ଯମରାଜ ସେ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧି ସହିତ ନେଇ ଦକ୍ଷିଣମୁଖେ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ସାବିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଯମଙ୍କୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କଲା।
Verse 20
यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् कृतं भर्तुस्त्वया5<नृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया
ଯମ କହିଲେ—“ସାବିତ୍ରୀ, ଫେରିଯା। ଏହାର ଔର୍ଧ୍ୱଦେହିକ କର୍ମ କର। ତୁମେ ପତିର ଋଣ ଶୋଧ କରିଛ; ପତିଙ୍କ ପଛେ ଯେତେଦୂର ଆସିବା ଉଚିତ୍, ସେତେଦୂର ତୁମେ ଆସିଛ।”
Verse 21
सावित्रयुवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म: सनातन:
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—“ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଯେଉଁଠାକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେ ନିଜେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ୍; ଏହିଏ ସନାତନ ଧର୍ମ।”
Verse 22
तपसा गुरुभवत्या च भर्तुः स्नेहाद् ब्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति:,तपस्या, गुरुभक्ति, पतिप्रेम, व्रतपालन तथा आपकी कृपासे मेरी गति कहीं भी रुक नहीं सकती
ଯମ କହିଲେ—ତୁମ ତପସ୍ୟା, ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିସେବା, ପତିପ୍ରେମ, ବ୍ରତପାଳନ ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୋର ଗତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 23
प्राहु: साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिन: । मित्रतां च पुरस्कृत्य किज्चिद् वक्ष्यामि तच्छुणु
ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥଦର୍ଶୀ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି—ସାତ ପଦ ସହ ଚାଲିଲେ ମାତ୍ରେ ମୈତ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସେହି ମିତ୍ରତାକୁ ଆଗରେ ରଖି ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି—ଶୁଣ।
Verse 24
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
ଯମ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଯେମାନେ ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବଶ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବନରେ ରହି ନ ଧର୍ମାଚରଣ, ନ ନିୟମିତ ନିବାସ (ଗୁରୁକୁଳବାସ), ନ ଦୁଃଖସହନ ତପସ୍ୟା—ଏହା ସବୁ ଯଥାର୍ଥରେ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି। ଏହା ସଂଯମୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ସମ୍ଭବ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବେକରେ ଧର୍ମକୁ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ପ୍ରଧାନ ମାନନ୍ତି।
Verse 25
एकस्य धर्मेण सता मतेन सर्वे सम त॑ मार्गमनुप्रपन्ना: । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाउ्छे तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
ଯମ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସମ୍ମତ କରି ଯଥାର୍ଥ ମାନିଥିବା ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ସମସ୍ତେ ସେହି ଏକେ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଯାହା ଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷ୍ୟପଥ। ତେଣୁ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ କିମ୍ବା ‘ତୃତୀୟ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି କାରଣରୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ପ୍ରଧାନ କହନ୍ତି।
Verse 26
सो$भिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडित: । लकड़ी चीरते समय परिश्रमके कारण उनके शरीरसे पसीना निकल आया और उसी परिश्रमसे उनके सिरमें दर्द होने लगा। तब वे श्रमसे पीड़ित हो अपनी प्यारी पत्नीके पास जाकर बोले--
ଶ୍ରମରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲା। ତାପରେ ଯମ କହିଲେ—“ଅନିନ୍ଦିତେ! ଫେରିଯାଅ। ସ୍ୱର, ଅକ୍ଷର, ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ଯୁକ୍ତିରେ ସୁସଂଗଠିତ ତୁମ ବାଣୀରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରୁ ଗୋଟିଏ ବର ମାଗ; ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁକିଛି ଦେଇପାରିବି।”
Verse 27
सावित्रयुवाच च्युत: स्वराज्याद् वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान् भवेन्नूप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभ:
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ମୋ ଶ୍ୱଶୁର ନିଜ ରାଜ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ବନବାସ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ରାଜା ପୁନଃ ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ, ବଳବାନ ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 28
यम उवाच ददानि ते5हं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तंभविता च तत् तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
ଯମ କହିଲେ—ଅନିନ୍ଦିତେ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ବର ଦେଉଛି; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ହେବ। ପଥଚାଳନାରୁ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁଛି; ଫେରିଯାଅ—ଯେଣୁ ତୁମକୁ ଆଉ ଶ୍ରମ ନ ହେଉ।
Verse 29
सावित्रयुवाच श्रम: कुतो भर्त्समीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्धुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्व वचो निबोध मे
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ପତିଙ୍କ ସମୀପରେ ଥିଲେ ମୋତେ ଶ୍ରମ କେମିତି? ଯେଉଁଠି ମୋ ପତିଦେବ ରହିବେ, ସେଠି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଗତି। ଆପଣ ମୋ ପ୍ରାଣନାଥଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ନେଇଯିବେ, ସେଠିକୁ ମୋର ଯିବା ମଧ୍ୟ ଅନିବାର୍ୟ। ଦେବେଶ୍ୱର! ପୁନର୍ବାର ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 30
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफल सत्पुरुषेण सड़तं ततः सतां सन्निवसेत् समागमे
ଯମ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ଏକଥର ମିଳନ ମଧ୍ୟ ପରମ ଇଷ୍ଟ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ପାଇବା। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସମୀପରେ ରହି ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ ବସିବା ଉଚିତ।
Verse 31
यम उवाच मनो<नुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचन हिताश्रयम् । विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
ଯମ କହିଲେ—ଭାମିନୀ! ତୁମେ କହିଥିବା ହିତକର ବଚନ ମୋ ମନକୁ ଅନୁକୂଳ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ତେଣୁ ଏହି ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ବର ଚାହ।
Verse 32
सावित्रयुवाच ह्वतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिव: । जह्यात् स्वधर्म न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद् वरयामि ते वरम्
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ମୋର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଛିନି ନିଆଯାଇଥିଲା; ସେଇ ରାଜ୍ୟ ସେ ମହାରାଜ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁନ୍ତୁ। ଏବଂ ମୋର ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ମହାରାଜ ଦ୍ୟୁମତ୍ସେନ କେବେ ନିଜ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ ନ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ହ showing ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ବର।
Verse 33
यम उवाच स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते5चिरा- न्नच स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
ଯମ କହିଲେ—ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ଏବଂ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ କେବେ ବି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ। ରାଜକୁମାରୀ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ଫେରିଯା—ଯେଣୁ ତୋତେ କଷ୍ଟ ନ ହେଉ।
Verse 34
सावित्रयुवाच प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया । ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ହେ ଦେବ, ଆପଣ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସଂୟମରେ ରଖନ୍ତି; ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ‘ୟମ’ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ନିୟାମକତ୍ୱ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 35
अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, सबपर दयाभाव बनाये रखना और दान देना यह साधु पुरुषोंका सनातन धर्म है
କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅଦ୍ରୋହ ରଖିବା, ସବୁଠାରେ ଅନୁଗ୍ରହ-ଭାବ ରଖିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସନାତନ ଧର୍ମ।
Verse 36
एवंप्रायश्न॒ लोको<यं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
ପ୍ରାୟଃ ଏହି ସଂସାର ଏମିତି—ମନୁଷ୍ୟ ଅଲ୍ପାୟୁ, ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା। ତଥାପି ସନ୍ତଜନ ଶରଣକୁ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନ୍ତି।
Verse 37
यम उवाच पिपासितस्येव भवेद् यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् | विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
ଯମ କହିଲେ—ଶୁଭେ! ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଯେପରି ଜଳ ମିଳିଲେ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ, ସେପରି ତୁମେ କହିଥିବା ଏହି କଥା ମୋତେ ଗଭୀର ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଛି। ତେଣୁ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବର ମାଗ।
Verse 38
सावित्रयुवाच ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत् पितु: पुत्रशतं तथौरसम् | कुलस्य सन््तानकरं च यद् भवेत् तृतीयमेतद् वरयामि ते वरम्
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ମୋ ପିତା, ପୃଥିବୀପତି ରାଜା, ନିଃସନ୍ତାନ। ତାଙ୍କୁ କୁଳର ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରା ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଶତ ଔରସ ପୁତ୍ର ଲଭ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ମୋର ତୃତୀୟ ବର।
Verse 39
यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
ଯମ କହିଲେ—ଶୁଭେ! ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ କୁଳର ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରା ଚାଲାଇବା ନିମିତ୍ତ ଶତ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ହେବେ। ରାଜକନ୍ୟେ! ତୁମ ଇଚ୍ଛା ସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏବେ ଫେରିଯାଅ; ତୁମେ ପଥରୁ ବହୁତ ଦୂର ଆସିଛ।
Verse 40
सावित्रयुवाच न दूरमेतन्मम भर्तूसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଅଛି; ତେଣୁ ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଦୂର ନୁହେଁ। ମୋ ମନ ତ ଆଉ ଦୂରକୁ ଧାଉଛି। ତେଣୁ ଆପଣ ଚାଲୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କହୁଥିବା ଏହି କଥା ପୁନର୍ବାର ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 41
विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुध: । समेन धर्मेण चरन्ति ता: प्रजा- स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—ଦେବେଶ୍ୱର! ଆପଣ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ପୁତ୍ର; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ‘ବୈବସ୍ୱତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଆଚରଣ ଓ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସେହିହେତୁ ଆପଣ ‘ଧର୍ମରାଜ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 42
आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्व: प्रणयमिच्छति
ମଣିଷ ନିଜ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଭରସା କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେତେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଉପରେ କରେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନେହ ଓ ଅନୁରାଗ ଚାହାନ୍ତି।
Verse 43
सौद्दात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन:
ସୌହାର୍ଦ୍ୟରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ‘ବିଶ୍ୱାସ’ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଲୋକେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସମନ୍ୱୟ ଓ ହିତଭାବ ଥାଏ।
Verse 44
यम उवाच उदादह्वतं ते वचन यदड्ने शुभे न तादृक् त्वदते श्रुतं मया । अनेन तुष्टो5स्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च
ଯମ କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣୀ! ଆଜି ତୁମେ ଯେ କଥା କହିଲ, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାର ମୁଖରୁ ଏପରି କଥା ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ। ଶୁଭେ! ଏହାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ ଚତୁର୍ଥ ଏକ ବର ମାଗ; ଏବେ ଏଠାରୁ ଫେରିଯା।
Verse 45
सावित्रयुवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत् कुलोद्वहम् । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम्
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ମୋ ଓ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ କୁଳକୁ ଧାରଣ କରି ବଢ଼ାଇବା, ବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଶୋଭିତ, ଶତ ଔରସ ପୁତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ବରଟି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନିକଟରୁ ମାଗୁଛି।
Verse 46
यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवन्नपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
ଯମ କହିଲେ—ହେ ଅବଳେ! ବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଶତ ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ମିଳିବେ; ସେମାନେ ତୁମ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବେ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ! ଏବେ ଫେରିଯା, ଯେଣୁ ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ନ ହେବ; ତୁମେ ପଥରୁ ବହୁତ ଦୂର ଆସିପଡ଼ିଛ।
Verse 47
सावित्रयुवाच सतां सदा शाश्चवतधर्मवृत्ति: सन््तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भि्नाफल: सड़मो<स्ति सद्धभयो भयं नानुवर्तन्ति सन्त:
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ସଦା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହେ; ସେମାନେ ନ ନିରାଶାରେ ଡୁବନ୍ତି, ନ ଦୁଃଖରେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ଭୟକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 48
सन््तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन््तो भूमिं तपसा धारयन्ति | सन््तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन् सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त:
ଯମ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସତ୍ୟବଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ରାଜନ! ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପଥ। ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ସଜ୍ଜନମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 49
आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् | सन्त: परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्
ଯମ କହିଲେ—ଏହା ଆର୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଓ ଅନୁମୋଦିତ ଶାଶ୍ୱତ ସଦାଚାର—ଏପରି ଜାଣି ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପରହିତ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ୱାର୍ଥଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 50
न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात् सन््तो रक्षितारों भवन्ति
ଯମ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃପା-ପ୍ରସାଦ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ; ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଲାଭ ନଶେ ନାହିଁ, ମାନ-ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରସାଦ, ଅର୍ଥ ଓ ମାନ—ଏହି ତିନିଟି ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ନିୟତ ଥାଏ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 51
यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोअ<नुकूलं सुपद॑ महार्थवत् | तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते
ଯମ କହିଲେ—ହେ ପତିବ୍ରତେ! ତୁମେ ଯେପରି ଯେପରି ଧର୍ମସଙ୍ଗତ, ମନକୁ ପ୍ରିୟ, ସୁନ୍ଦର ପଦରେ ଶୋଭିତ ଓ ଗଭୀର ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ କଥା କହୁଛ, ସେପରି ସେପରି ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ବଢ଼ୁଛି। ତେଣୁ ମୋ ପାଖରୁ ଏକ ଅପ୍ରତିମ ବର ଚାହିଁନେ।
Verse 52
सावित्रयुवाच न ते5पवर्ग: सुकृताद् विनाकृत- स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पतिं विना
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ହେ ମାନଦ! ଆପଣ ଯେ ପୁତ୍ର-ପ୍ରାପ୍ତିର ବର ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ବର ପୁଣ୍ୟମୟ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସଂଯୋଗ ବିନା ଫଳବତୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଶେଷ ବର ଅନ୍ୟ ବରମାନଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଏହି ବର ମାଗୁଛି—ସତ୍ୟବାନ ଜୀବିତ ହେଉ; କାରଣ ପତି ବିନା ମୁଁ ମୃତସମାନ।
Verse 53
न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्त॒विनाकृता दिवम् । न कामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तहीना व्यवसामि जीवितुम्
ପତି ବିନା ମିଳୁଥିବା ସୁଖ ମୋତେ ଚାହିଁଦିଏ ନାହିଁ। ପତି ବିନା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ପତି ବିନା ଧନ-ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଚାହିଁଦିଏ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ କହିଲେ, ପତିହୀନ ହୋଇ ବଞ୍ଚିବାକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରେ ନାହିଁ।
Verse 54
वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्वियते च मे पति: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति
ଆପଣ ନିଜେ ମୋତେ ଶତପୁତ୍ରତ୍ୱର ବର ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆପଣ ନିଜେ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ସେହି ବର ମାଗୁଛି—ସତ୍ୟବାନ ଜୀବିତ ହେଉ; ତାହାଲେ ଆପଣଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ ହେବ।
Verse 55
मार्कण्डेय उदाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाश मुक्त्वा वैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रह्ृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ତାକୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯମ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 56
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर “तथास्तु” कहकर सूर्यपुत्र धर्मराज यमने सत्यवानका बन्धन खोल दिया और प्रसन्नचित्त होकर सावित्रीसे इस प्रकार कहा-- एष भटद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । (तोषितो<हं त्वया साध्थवि वाक्यैर्थर्मार्थसंहितै: ।) अरोगस्तव नेयश्न सिद्धार्थ: स भविष्यति
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହୁଛନ୍ତି—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତାହାପରେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଧର୍ମରାଜ ଯମ ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଖୋଲି ଦେଲେ। ପରେ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! କୁଳନନ୍ଦିନୀ! ମୁଁ ତୋର ପତିଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲି। ସାଧ୍ୱୀ! ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ତୋର ବଚନରେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସତ୍ୟବାନ ନିରୋଗ ହେବେ, ତାଙ୍କର ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ ହେବ, ଏବଂ ତୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଫେରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ।”
Verse 57
चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्जैश्व धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति
ଯମ କହିଲେ— ତୁମ ସହବାସରେ ରହି ସେ ଚାରିଶେ ବର୍ଷର ଆୟୁ ପାଇବ। ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସେ ସମଗ୍ର ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।
Verse 58
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान् जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजान: क्षत्रिया: पुत्रपौत्रिण:,'सत्यवान् तेरे गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा और वे सभी राजकुमार राजा होनेके साथ ही पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगे
ଯମ କହିଲେ— ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟବାନ ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦେବ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ରାଜା ହେବେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବେ।
Verse 59
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्व॒ भविष्यन्तीह शाश्वृता: । पितुश्न ते पुत्रशतं भविता तव मातरि
ଯମ କହିଲେ— ଏହି ଲୋକରେ ସେମାନେ ତୁମ ନାମ ଧାରଣ କରି ସଦାକାଳ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବେ; ଅର୍ଥାତ୍ ‘ସାବିତ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ତଦୁପରି, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମାତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ।
Verse 60
मालव्यां मालवा नाम शाश्रचताः पुत्रपौत्रिण: । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमा:
ଯମ କହିଲେ— ତୁମ ମାତା ମାଳବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ମାଳବ’ ନାମରେ ସଦା ଖ୍ୟାତ ହେବେ ଏବଂ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରହିବେ। ସେମାନେ ତୁମ ଭ୍ରାତା, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏବଂ ଦେବତାସମ ତେଜସ୍ବୀ ହେବେ।
Verse 61
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराज: प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्रीं सस््वमेव भवनं ययौ,सावित्रीको इस प्रकार वरदान दे प्रतापी धर्मराज उसे लौटाकर अपने लोकको चले गये
ଏହିପରି ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଧର୍ମରାଜ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 62
सावित्र्यपि यमे याते भर्तारें प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तु: शावं कलेवरम्,यमराजके चले जानेपर सावित्री अपने पतिको पाकर उसी स्थानपर गयी; जहाँ पतिका मृत शरीर पड़ा था
ଯମରାଜ ଚଳିଯାଇବା ପରେ ସାବିତ୍ରୀ ପତିଙ୍କୁ ପୁନଃ ପାଇ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ନିର୍ଜୀବ ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା।
Verse 63
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसुत्योपगृह च । उत्सड़े शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह,वह पृथ्वीपर अपने पतिको पड़ा देख उनके पास गयी और पृथ्वीपर बैठ गयी, फिर पतिको उठाकर उसने उनके मस्तकको गोदीमें रख लिया
ଭୂମିରେ ପତିଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା। ପରେ ପତିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି ଭୂମିରେ ବସିଗଲା।
Verse 64
संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीम भ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुन: पुनरुदीक्ष्य वै
ପୁନଃ ସଚେତନ ହୋଇ ସତ୍ୟବାନ୍ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ପ୍ରବାସରୁ ଫେରିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି ସେ ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦେଖି କଥା କହିଲେ।
Verse 65
सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तो5स्मि किमर्थ नावबोधित: । क्व चासौ पुरुष: श्यामो यो5सौ मां संचकर्ष ह
ସତ୍ୟବାନ୍ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟେ! ହାୟ, ମୁଁ ବହୁତ ଦେର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇ ରହିଲି। ମୋତେ କାହିଁକି ଜଗାଇଲ ନାହିଁ? ଏବଂ ଯେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ ମୋତେ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି?”
Verse 66
सावित्रयुवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोडसि ममाड्के पुरुषर्षभ । गत: स भगवान् देव: प्रजासंयमनो यम:
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲା—“ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ମୋ କୋଳରେ ବହୁତ ଦେର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇଥିଲେ। ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ—ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂୟମ କରୁଥିବା—ସ୍ୱୟଂ ଯମ; ସେ ଏବେ ଚଳିଗଲେ।”
Verse 67
विश्रान्तोडसि महाभाग विनिद्रश्न नृपात्मज । यदि शकक््यं समुन्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्
ମହାଭାଗ ରାଜପୁତ୍ର! ତୁମେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛ; ତୁମର ନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗିଗଲା। ଯଦି ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥାଏ ତେବେ ଏବେ ଉଠ; ଦେଖ—ରାତି ଗଭୀର ହୋଇ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା।
Verse 68
मार्कण्डेय उदाच उपलभ्य तत: संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थित: । दिश: सर्वा वनान्तांश्व निरीक्ष्योवाच सत्यवान्
ତାପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିଆସିଲାପରେ ସତ୍ୟବାନ ସୁଖରେ ଶୋଇ ଉଠିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ବନର ପ୍ରାନ୍ତଭାଗକୁ ଦେଖି କହିଲା।
Verse 69
फलाहारो<स्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्
ସୁମଧ୍ୟମେ! ମୁଁ ତୁମ ସହ ଘରୁ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ବାହାରିଥିଲି। ପରେ କାଠ ଚିରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଭୟଙ୍କର ପୀଡ଼ା ହେଲା।
Verse 70
शिरोऊ5भितापसंतप्त: स्थातुं चिरमशवनुवन् । तवोत्सज्ले प्रसुप्तो5स्मि इति सर्व स्मरे शुभे
ଶୁଭେ! ମୁଣ୍ଡର ସେଇ ଜ୍ୱଳନମୟ ପୀଡ଼ାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦାଁଡ଼ାଇ ରହିପାରିଲି ନାହିଁ। ‘ମୁଁ ତୁମ କୋଳରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଶୋଇପଡ଼ିଥିଲି’—ଏ ସବୁ ଏବେ ମୋତେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସ୍ମରଣ ହେଉଛି।
Verse 71
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहतं मन: । ततो<पश्यं तमो घोर पुरुषं च महौजसम्
ତୁମେ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବାବେଳେ ମୋ ମନ ନିଦ୍ରାରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁଁ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଏକ ମହାଓଜସ୍ବୀ, ମହାବଳୀ ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି।
Verse 72
तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्लो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्
ସୁମଧ୍ୟମେ! ଯଦି ତୁମେ ଜାଣୁଛ, ତେବେ କୁହ—ସେ ସବୁ କ’ଣ ଥିଲା? ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଲି, ସେ କି ସ୍ୱପ୍ନ ଥିଲା, ନା ସତ୍ୟ ଥିଲା?
Verse 73
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज,तब सावित्री उनसे बोली--राजकुमार! रात बढ़ती जा रही है। कल सबेरे मैं आपसे सब बातें ठीक-ठीक बताऊँगी
ତେବେ ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜକୁମାର! ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରୁଛି। କାଲି ପ୍ରଭାତେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସବୁ ଯଥାବୃତ୍ତ ମୁଁ କହିଦେବି।
Verse 74
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्न दिवाकर:,'सुत्रत! उठिये, उठिये, आपका कल्याण हो। आप चलकर माता-पिताका दर्शन तो कीजिये। सूर्य डूब गये तथा रात घनी हो गयी है
ଉଠ, ଉଠ—ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ହେ ସୁବ୍ରତ! ଯାଇ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କର। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଛି, ଏ ରାତି ଗଭୀର ହୋଇଯାଇଛି।
Verse 75
नक्तंचराश्नरन्त्येते हृष्ट: क्रराभिभाषिण: । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्व॒ मृगाणां चरतां वने
ଏହି ନିଶାଚରମାନେ ଏଠାରେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରୂର କଥା କହୁଛନ୍ତି। ବନରେ ଚରୁଥିବା ମୃଗମାନଙ୍କ ପାଦରେ ପତ୍ରମାନଙ୍କ ସରସର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଉଛି।
Verse 76
एता घोरं शिवा नादान् दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युग्रा: कम्पयन्त्यो मनो मम,“दक्षिण और पश्चिमके कोणकी दिशामें जाकर ये उग्र सियारिनें भयंकर शब्द कर रही हैं, जिससे मेरा हृदय काँप उठता है
ଏହି ଉଗ୍ର ଶିଆଳିମାନେ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଠିଆ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ନାଦ କରୁଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଅଶୁଭ ହୁଙ୍କାରରେ ମୋର ମନ କମ୍ପିଉଠେ।
Verse 77
सत्यवानुवाच वन॑ प्रतिभयाकारं घनेन तमसा55वृतम् । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि
ସତ୍ୟବାନ କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ! ଏହି ବନ ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସତ୍ୟେ ଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଛି। ଏ ସମୟରେ ତୁମେ ପଥ ଚିହ୍ନିପାରିବ ନାହିଁ, ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 78
सावित्रयुवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्ष: स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोजअत्र दृश्यतेडग्नि: क्वचित् क्वचित्
ସାବିତ୍ରୀ କହିଲେ—ଆଜି ଏହି ବନରେ ଆଗ ଲାଗିଥିଲା। ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଳୁଛି; ପବନର ଝୋକାରେ ତାହାରେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଝଲମଲ କରୁଥିବା ଦିଶୁଛି।
Verse 79
ततो<ग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन््तापमात्मन:,वहींसे आग ले आकर मैं सब ओर लकड़ियाँ जलाऊँगी। यहाँ बहुत-से काठ-कबाड़ पड़े हैं। आप मनसे चिन्ता निकाल दीजिये
ତାପରେ ମୁଁ ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣି ଏଠାରେ ସବୁଦିଗରେ କାଠ ଜଳାଇବି। ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର କାଠ ପଡ଼ିଛି; ନିଜ ହୃଦୟର ସନ୍ତାପ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 80
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुज॑ त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने
ଯଦି ତୁମେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ନୁହଁ—କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖୁଛି—ଏବଂ ଏହି ତମସାଚ୍ଛନ୍ନ ବନରେ ପଥ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହ, ତେବେ…
Verse 81
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्थावो 5नुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेडनघ
ଆସନ୍ତାକାଲି ପ୍ରଭାତେ, ବନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶିଲେ, ତୁମ ଅନୁମତି ଥିଲେ ଆମେ ଯିବୁ। ଅନଘେ! ଯଦି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଗୋଟିଏ ରାତି ଏଠାରେ ରହିବା।
Verse 82
सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यज्राननि लक्षये | मातापितृभ्यामिच्छामि संगम त्वत्प्रसादजम्
ସତ୍ୟବାନ କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ! ମୋ ମୁଣ୍ଡବେଦନା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି; ମୋର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସୁସ୍ଥ ଦିଶୁଛି। ଏବେ ତୁମ କୃପାପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ମୋର ମାତା-ପିତାଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 83
न कदाचिद् विकालं हि गतपूर्वो मया55श्रम: । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्
ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଅସମୟରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇନଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମୋ ମା ମୋତେ ରୋକୁଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Whether concealment can remain consistent with dharma: the Pandavas must balance truthfulness and openness against the lawful requirement of secrecy to complete the exile terms and prevent adversarial exploitation.
Adversity does not negate righteous identity; disciplined secrecy, when oath-bound and oriented to protection rather than harm, can be an ethically valid means to preserve dharma and enable future restoration.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter supplies a justificatory frame: exempla from divine and exemplary figures function as interpretive guidance, positioning ajñātavāsa as a sanctioned method within the epic’s broader dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.