Adhyaya 270
अध्याय २७०: प्रहस्त-वधः, धूम्राक्ष-हननं, कुम्भकर्ण-प्रबोधनम् (Chapter 270: Slaying of Prahasta; Defeat of Dhūmrākṣa; Awakening of Kumbhakarṇa)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-narrated Rāmopākhyāna (embedded war-episode: Vibhīṣaṇa vs. Prahasta; Hanūmān vs. Dhūmrākṣa)
Mārkaṇḍeya narrates a rapid battlefield turn. Prahasta strikes Vibhīṣaṇa with a heavy mace, yet Vibhīṣaṇa remains unshaken; he then lifts the great śataghaṇṭā weapon, consecrates it with mantra, and hurls it at Prahasta’s head, resulting in Prahasta’s collapse. Seeing this, Dhūmrākṣa charges the vānaras with a formidable host, causing a brief dispersal; Hanūmān emerges, the vānaras regroup around him, and a fierce duel follows with maces, iron bars, and uprooted trees. Hanūmān kills Dhūmrākṣa along with his chariot and retinue; emboldened, the vānaras press the remaining forces, who retreat to Laṅkā and report to Rāvaṇa. Rāvaṇa, hearing of Prahasta and Dhūmrākṣa’s deaths, declares the time has come for Kumbhakarṇa’s action, orders loud instruments to awaken him, and instructs allied commanders (Vajravega and Pramāthin) to accompany the mobilization.
Chapter Arc: वन में विचरते पाँचों पाण्डव शिकार-भ्रमण के बीच प्रकृति के अशुभ संकेतों—मृग-पक्षियों की भयाकुल वाणी और दिशाओं की तप्त, असहज आभा—से चौंक उठते हैं। → युधिष्ठिर पशु-पक्षियों के अपशकुन और अपने भीतर उठती दाहक आशंका को पढ़ लेते हैं; वे भाइयों को शीघ्र आश्रम लौटने का आदेश देते हैं। लौटते समय गीदड़ का वाम-पार्श्व से रोना और मन का जलना संकेत देता है कि कोई अनिष्ट घट चुका है। → आश्रम-परिसर में द्रौपदी के अपहरण का समाचार/दृश्य पाण्डवों पर वज्रपात की तरह गिरता है—जयद्रथ द्वारा ‘पञ्चेन्द्रकल्प’ पाण्डवों को तिरस्कृत कर कृष्णा का हरण; द्रौपदी का अपमान, भय और प्रतिरोध एक साथ उभरते हैं। → युधिष्ठिर क्रोध को धर्म-सीमा में बाँधते हैं—द्रौपदी को कठोर वचन न कहने, संयम रखने और उन्मत्त राजाओं/राजपुत्रों के अपराध को धैर्य से देखने की सीख देते हैं; साथ ही पाण्डवों के शीघ्र लौट आने और शत्रुओं के दमन का आश्वासन उभरता है। → अपहरण के बाद प्रतिशोध और धर्म-निर्णय की अग्नि प्रज्वलित है—पाण्डवों का प्रत्यागमन/अनुसरण और जयद्रथ के भाग्य का निर्णय अगले प्रसंग की ओर धकेलता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर भूमण्डलके श्रेष्ठतम धनुर्थर पाँचों कुन्तीकुमार सब दिशाओंमें घूम-फिरकर हिंसक पशुओं, वराहों और जंगली भैंसोंको मारकर पृथक्-पृथक् विचरते हुए एक साथ हो गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ତାହାପରେ ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଧନୁର୍ଧର କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ହିଂସ୍ର ପଶୁ, ବରାହ ଓ ବନ୍ୟ ମହିଷମାନଙ୍କୁ ମାରି, କିଛି ସମୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭ୍ରମଣ କରି ପୁଣି ଏକଠା ହେଲେ।
Verse 2
ततो मृगव्यालगणानुकीर्ण महावनं तद् विहगोपधघुष्टम् | भ्रातृंश्ष तानभ्यवदद् युधिष्ठिर: श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम्
ସେତେବେଳେ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସର୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ମହାବନ ହଠାତ୍ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କୋଳାହଳରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା; ଏବଂ ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଭୟରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—
Verse 3
आदित्यदीप्तां दिशमभ्युपेत्य मृगा द्विजा: क्रूरमिमे वदन्ति । आयासमुग्र॑ प्रतिवेदयन्तो महावनं शत्रुभिबाध्यमानम्
ଭାଇମାନେ! ଦେଖ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦୀପ୍ତ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଧାଉଥିବା ଏହି ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି—ଯେନେ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବର ସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି। ଲାଗୁଛି, ଏହି ବିଶାଳ ବନ ଆମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହେଉଛି।
Verse 4
क्षिप्रं निवर्तध्वमलं विलम्बै- मनो हि मे दूयति दहाते च । बुद्धि समाच्छाद्य च मे समन्यु- रुद्धूयते प्राणपति: शरीरे
ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେର; ଆଉ ବିଲମ୍ବ ନୁହେଁ। ମୋ ମନ ବ୍ୟଥାରେ ପୀଡିତ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି; ବିବେକଶକ୍ତି ଆବୃତ, ଭିତରେ କ୍ରୋଧ ଉଠୁଛି, ଏବଂ ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି।
Verse 5
सर: सुपर्णेन हृतोरगं यथा राष्ट्र यथाराजकमात्तलक्षिमि । एवंविध॑ मे प्रतिभाति काम्यकं शौण्डैर्यथा पीतरसश्व कुम्भ:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ହ୍ରଦରେ ବସୁଥିବା ମହାସର୍ପକୁ ଧରିନେଲେ ହ୍ରଦଟି ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଉଠେ; ଯେପରି ରାଜାହୀନ ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀହୀନ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ଯେପରି ମଧୁର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭକୁ ଧୂର୍ତ୍ତ ମଦ୍ୟପମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ପିଇଦେଲେ ସେ ହଠାତ୍ ଶୂନ୍ୟ ଦିଶେ—ସେପରି ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ ଶତ୍ରୁମାନେ କାମ୍ୟକ ବନକୁ ଉଜାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
Verse 6
ते सैन्धवैरत्यनिलोग्रवेगै- महाजवैवाजिभिरुदह्मुमाना: | युक्तैर्बहद्धिः सुरथैर्न॒वीरा- स्तदा55श्रमायाभिमुखा बभूवु:
ତାପରେ ସେଇ ଯୁବ ନରବୀରମାନେ ସିନ୍ଧୁଦେଶର ଅନେକ ମହାବେଗଶାଳୀ ଅଶ୍ୱ—ଉଗ୍ର ପବନର ବେଗ ସମାନ ଗତିବାନ—ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ସୁନ୍ଦର ଓ ବିଶାଳ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଆଶ୍ରମ ଅଭିମୁଖେ ଗତି କଲେ।
Verse 7
तेषां तु गोमायुरनल्पघोषो निवर्ततां वाममुपेत्य पार्श्रम् । प्रव्याहरत् तत् प्रविमृश्य राजा प्रोवाच भीम॑ च धनंजयं च
ସେତେବେଳେ ଫେରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇ ଗୋଟିଏ ଶିଆଳ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କରି ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଅପଶକୁନକୁ ବିଚାର କରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀମ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 8
यथा वदत्येष विहीनयोनि: शालावृको वाममुपेत्य पार्श्चम् । सुव्यक्तमस्मानवमन्य पापै: कृतो$भिमर्द: कुरुभि: प्रसह
ଏହି ନୀଚ ଯୋନିର ଶିଆଳ ଆମ ବାମପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇ ଯାଇ ଯେପରି ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କରୁଛି, ତାହାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି—ପାପୀ କୌରବମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଆମକୁ ଅବମାନ କରି ବଳପୂର୍ବକ ମହାସଂହାର କରିଛନ୍ତି।
Verse 9
इत्येव ते तद् वनमाविशन्तो महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा । बालामपश्यन्त तदा रुदन्तीं धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियाया:
ଏହିପରି ମହା ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗୟା କରି ଫେରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ରମ ସମୀପବର୍ତ୍ତୀ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଯୁବତୀକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ—ଧାତ୍ରେୟିକାକୁ; ସେ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦାସୀ ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଗୋଟିଏ ପରିଚାରକର ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 10
तामिन्द्रसेनस्त्वरितो 5भिसृत्य रथादवप्लुत्य ततो5भ्यधावत् । प्रोवाच चैनां वचन नरेन्द्र धात्रेयिकामन्तितरस्तदानीम्
ହେ ରାଜା ଜନମେଜୟ! ତାକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ସାରଥି ଇନ୍ଦ୍ରସେନ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦୌଡ଼ି ଧାତ୍ରେୟିକାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେ ସମୟରେ ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 11
कि रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां कि ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम् कच्चिन्न पापै: सुनृशंसकद्धिः प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री
ତୁମେ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ଦୁଃଖରେ ତୁମ ମୁହଁ କାହିଁକି ଶୁଖି ଦୀନବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା? ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର କର୍ମ କରୁଥିବା ପାପୀ କୌରବମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ରାଜକୁମାରୀ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଅପମାନ-ତିରସ୍କାର କରିନାହାନ୍ତି তো?
Verse 12
अचिन्त्यरूपा सुविशालनेत्रा शरीरतुल्या कुरुपुड्गवानाम् । यद्येव देवी पृथिवीं प्रविष्टा दिवं प्रपन्नाप्यथवा समुद्रम्
ତାହାର ରୂପ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ନୟନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ; ଦେହଯଷ୍ଟିରେ ସେ କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସମତୁଲ୍ୟ। ଯେନେ ସେ ଦେବୀ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଗଲା, କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା, ଅଥବା ସମୁଦ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲା—(କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ)।
Verse 13
को हीदृशानामरिमर्दनानां क्लेशक्षमानामपराजितानाम्
ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ, କ୍ଲେଶସହିଷ୍ଣୁ ଓ ଅପରାଜିତ ଏପରି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଭଲେ କିଏ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିବ?
Verse 14
न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य बहिश्नरं हृदयं पाण्डवानाम्
ଆଜି ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଏହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏଠାରେ ନାଥହୀନ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃସଙ୍କଳ୍ପ ଯେନେ ବାହାର ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ରହିଛି।
Verse 15
कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिता: शराग्रया: । “द्रौपदी बाहर प्रकट हुई पाण्डवोंकी अन्तरात्मा है। अपने पतियोंसे सनाथ महारानी द्रौपदीको यहाँ कौन मूर्ख नहीं जानता था? आज पाण्डवोंके अत्यन्त भयंकर और तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाण किसके शरीरको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस जायँगे? ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଆଜି ଭୟଙ୍କର, କ୍ଷୁରଧାର ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ କାହାର ଦେହକୁ ଭେଦି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ? ହେ ଭୀରୁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରନି; ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ଆଜି ପୁଣି ଫେରିଆସିବେ।”
Verse 16
अथाब्रवीच्चारु मुखं प्रमृज्य धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସୁନ୍ଦର ମୁଖରେ ବହୁଥିବା ଲୁହ ପୋଛି ଧାତ୍ରେୟିକା ସାରଥି ଇନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଇନ୍ଦ୍ରସେନ! ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ ଏହି ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଜୟଦ୍ରଥ ହଠପୂର୍ବକ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଛି। ଦେଖ—ତାଙ୍କ ରଥ ଓ ସେନା ଯାଇଥିବାରୁ ହୋଇଥିବା ଏହି ନୂଆ ପଥଚିହ୍ନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ, ମିଟିନାହିଁ; ଏହି ଭଙ୍ଗା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁର୍ଝାଇନାହାନ୍ତି।”
Verse 17
जयद्रथेनापहता प्रमथ्य पज्चेन्द्रकल्पान् परिभूय कृष्णा । तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि वक्षाश्ष न म्लान्ति तथैव भग्ना:
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଦମନ ଓ ଅପମାନ କରି ଜୟଦ୍ରଥ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ)ଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଛି। ଦେଖ—ଏହି ନୂଆ ପଥଚିହ୍ନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି; ଭଙ୍ଗା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁର୍ଝାଇନାହାନ୍ତି।
Verse 18
आवर्तयध्वं हानुयात शीघ्र न दूरयातैव हि राजपुत्री | संनहाध्व॑ं सर्व एवेन्द्रकल्पा महान्ति चारूणि च दंशनानि
“ଇନ୍ଦ୍ରସମ ତେଜସ୍ବୀ ପାଣ୍ଡବବୀରମାନେ! ରଥ ଫେରାଅ; ଶୀଘ୍ର ପଛୁଆ କର। ରାଜକନ୍ୟା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ନିଶ୍ଚୟ ଦୂରକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ସମସ୍ତେ—ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବୀର—ତୁରନ୍ତ ମହାନ୍ ଓ ମନୋହର କବଚ ପିନ୍ଧ।”
Verse 19
गृहल्लीत चापानि महाधनानि शरांश्व शीघ्र पदवीं चरध्वम् । पुरा हि निर्भत्सनदण्डमोहिता प्रमोहचित्ता वदनेन शुष्यता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ମହାଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧର; ଶୀଘ୍ର ନିଜ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅ। କାରଣ ପୂର୍ବେ ଭର୍ତ୍ସନା ଓ ଦଣ୍ଡରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତୁମ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା।”
Verse 20
ददाति कस्मैचिदनरह्ते तनुं वराज्यपूर्णामिव भस्मनि खुचम् | पुरा तुषाग्नाविव हूयते हवि: पुरा श्मशाने स्रगिवापविद्धयते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ ଦେବା ମାନେ ରାଜସୁଗନ୍ଧ ଲେପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରକୁ ଭସ୍ମରେ ଢାଳିଦେବା ପରି। ତାହା ତୁଷାଗ୍ନିରେ ହବି ହୋମ କରିବା ପରି; ଶ୍ମଶାନରେ ମାଳା ଫେଙ୍କିଦେବା ପରି।
Verse 21
पुरा च सोमो5ध्वरगो5वलिहाते शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते । महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा पुरा शृुगालो नलिनीं विगाहते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପୁରା ଯଜ୍ଞରେ ନିମଗ୍ନ ସୋମକୁ ଏକ କୁକୁର ଚାଟିଲା—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀରେ କେହି ମୋହିତ ହୋଇ ପଡ଼େ। ତେଣୁ, ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରି ଘୁରି ଏକ ଶୃଗାଳ ପୁରା ଏକ ଦିନ କମଳସରୋବରେ ପସିଗଲା।
Verse 22
“बहुमूल्य धनुष और बाण ले लीजिये और शीघ्र ही शत्रुके मार्गकका अनुसरण कीजिये। कहीं ऐसा न हो कि डाँट-डपट और दण्डके भयसे मोहित और व्याकुलचित्त हो अपना उदास मुख लिये द्रौपदी किसी अयोग्य पुरुषको आत्मसमर्पण कर दे। ऐसी घटना घटित होनेसे पहले ही वहाँ पहुँच जाइये। यदि राजकुमारी कृष्णा किसी पराये पुरुषके हाथमें पड़ गयी तो समझ लीजिये किसीने उत्तम घीसे भरी हुई खुवाको राखमें डाल दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ବହୁମୂଲ୍ୟ ଧନୁଷ-ବାଣ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଶତ୍ରୁର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କର। ଏମିତି ନ ହେଉ ଯେ ତାଡନା ଓ ଦଣ୍ଡଭୟରେ ମୋହିତ, ବ୍ୟାକୁଳଚିତ୍ତ ଦ୍ରୌପଦୀ ଉଦାସ ମୁଖେ କୌଣସି ଅଯୋଗ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଦେବ; ସେଠାରୁ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚ। ଯଦି ରାଜକୁମାରୀ କୃଷ୍ଣା ପରପୁରୁଷର ହାତରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହା ହେବ—ଉତ୍ତମ ଘିଅରେ ଭରା ଖୋଆକୁ ଭସ୍ମରେ ଫେଙ୍କିଦେବା, ତୁଷାଗ୍ନିରେ ହବି ହୋମ କରିଦେବା, ଦେବପୂଜାର ସୁନ୍ଦର ମାଳାକୁ ଶ୍ମଶାନରେ ଛାଡ଼ିଦେବା, ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ପବିତ୍ର ସୋମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅସାବଧାନତାରେ କୁକୁର ଚାଟିନେବା, ଏବଂ ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଶୃଗାଳ ପବିତ୍ର ସରୋବରେ ଡୁବି ତାହାକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେବା। ତେଣୁ ସେଇ ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚ। ତୁମ ପ୍ରିୟାର—ସୁନ୍ଦର ନେତ୍ର ଓ ମନୋହର ନାସିକାରେ ଶୋଭିତ, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ, ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପବିତ୍ର ମୁଖକୁ—କୌଣସି କୁକର୍ମୀ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ; ଯେପରି କୁକୁର ଯଜ୍ଞର ପୁରୋଡାଶ ଚାଟିନେଏ। ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପଛୁଆ; ମୂଲ୍ୟବାନ ସମୟ ଏଠାରେ ନ ହାରାଅ।”
Verse 23
युधिछिर उवाच भद्रे प्रतिक्राम नियच्छ वाचं मास्मत्सकाशे परुषाण्यवोच: । राजानो वा यदि वा राजपूुत्रा बलेन मत्ता वउ्चनां प्राप्रुवन्ति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ଭଦ୍ରେ, ପଛକୁ ହଟ; ନିଜ ବାକ୍ୟକୁ ସଂଯମ କର। ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠୋର ଓ ଅନୁଚିତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେମାନେ ନିଜ ବଳର ମଦରେ ଏପରି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ କି ରାଜପୁତ୍ର—ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣ ଓ ସମ୍ମାନ ହରାଇବେ।”
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एतावदुकक््त्वा प्रययुर्हि शीघ्र तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमाना: । मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छवसन्तो ज्यां विक्षिपन्तश्न महाधनुर्भ्य:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏତିକି କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିପଡ଼ିଲେ, ସେଇ ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି। ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସର୍ପ ପରି ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ମହାଧନୁଷର ଜ୍ୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଝଟକା ଦେଇ ଟାଣୁଥିଲେ।
Verse 25
ततो<पश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु- मुद्भूतं वै वाजिखुरप्रणुन्नम् । पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं विक्रोशन्तं भीममभिद्रवेति
ତେବେ ସେ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ସେନାର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଖୁରର ଆଘାତରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳିର ଘନ ମେଘ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ପଦାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଧୌମ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ସେ ବାରମ୍ବାର ଡାକୁଥିଲେ—“ଭୀମ! ଦୌଡ଼, ଆଗକୁ ଧାଉ!”
Verse 26
ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वा: सुखं भवानेत्विति राजपुत्रा: । श्येना यथैवामिषसम्प्रयुक्ता जवेन तत् सैन्यमथाभ्यधावन्
ତାପରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଧୌମ୍ୟଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ—ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—କହିଲେ, “ଆପଣ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।” ତା’ପରେ ଯେପରି ଶ୍ୟେନ ପିଣ୍ଡମାଂସ ଉପରେ ଝପଟେ, ସେପରି ସେମାନେ ମହାବେଗରେ ସେହି ସେନା ପଛେ ଧାଇଲେ।
Verse 27
तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां संरब्धानां धर्षणाद् याज्ञसेन्या: । क्रोध: प्रजज्वाल जयद्रथं च दृष्टवा प्रियां तस्य रथे स्थितां च
ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ ପରାକ୍ରମୀ ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯାଜ୍ଞସେନୀ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଆଗରୁ ହିଁ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ରଥରେ ବସିଥିବା ନିଜ ପ୍ରିୟା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 28
प्रचुक्रशुश्चाप्पथ सिन्धुराजं वृकोदरश्रैव धनंजयश्न । यमौ च राजा च महाथनुर्धरा- स्ततो दिश: सम्मुमुहुः परेषाम्
ତେବେ ବୃକୋଦର ଭୀମ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ, ଯମଜ ନକୁଳ-ସହଦେବ ଏବଂ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଧନୁର୍ଧର—ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥକୁ ଗର୍ଜନ କରି ଲଲକାରିଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତ୍ରୁସେନା ଏତେ ଭୟଭୀତ ହେଲା ଯେ ଦିଗଦିଶାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ହରାଇଲା।
Verse 126
तस्या गमिष्यन्ति पदे हि पार्था यथा हि संतप्यति धर्मपुत्र: । “धर्मराज युधिष्छिर महारानीके लिये जिस प्रकार संतप्त हो रहे हैं
“ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯେପରି ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ—ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଯିବେ। ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦଗ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ।”
Verse 133
प्राणै: समामिष्टतमां जिदहीर्षे- दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढ: । “जो शत्रुओंका मान मर्दन करनेवाले और किसीसे भी पराजित नहीं होनेवाले हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଅପରାଜିତ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ସହିବାରେ ସମର୍ଥ, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣସମ ପ୍ରିୟା ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ରତ୍ନ ପରି ସ୍ପୃହଣୀୟ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କେଉଁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚାହିବ?
Verse 156
निहत्य सर्वान् द्विषतः समग्रान् पार्था: समेष्यन्त्यथ याज्ञसेन्या । 'भीरु! तू महारानी द्रौपदीके लिये शोक न कर। तू समझ ले कि अभी वे पुनः यहाँ आ जायँगी। कुन्तीके पुत्र अपने समस्त शत्रुओंका संहार करके ट्रुपदकुमारीसे अवश्य मिलेंगे!
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନିଃଶେଷେ ବଧ କରି ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଯାଜ୍ଞସେନୀଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ମିଳିବେ। ହେ ଭୀରୁ ରାଣୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରନି; ବୁଝ, ସେ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିବେ। କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରି ଦ୍ରୁପଦକନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ ପୁନର୍ମିଳନ କରିବେ।
Verse 269
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि पार्थागमने एकोनसप्तत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत द्रौपदीहरणपर्वमें पाथगिमनविषयक दो सी उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ରୌପଦୀହରଣପର୍ବରେ ପାର୍ଥାଗମନ-ବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଅନଅସୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The tension lies in the sanctioned use of decisive violence: mantra-consecrated weaponry and lethal force are portrayed as legitimate responses to aggression, raising the question of proportionality and duty within a martial-ethical framework.
Operational resilience: disciplined steadiness under attack (Vibhīṣaṇa), rapid regrouping under a recognized leader (Hanūmān), and timely strategic escalation by command (Rāvaṇa) are presented as determinants of outcomes.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions as embedded exemplum, where the interpretive value is conveyed through narrated consequences rather than a closing reward-formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.