Adhyaya 243
Ritual Acclamation at Hastināpura and Karṇa’s Vow Concerning Arjuna (राजकीय स्तुति-प्रसङ्गः कर्णप्रतिज्ञा च)
Upa-parva: Dvāitavana-vihāra / Dvāitavana Episodes (contextual unit around Dvāitavana)
Vaiśaṃpāyana describes a public reception in which the king is praised upon entering the city after the successful completion of a major rite (mahākratu). Crowds scatter auspicious substances and congratulate him on an obstacle-free performance, while some voices introduce competitive comparison with Yudhiṣṭhira’s yajña, minimizing the present rite; allies counter with affirming praise and invoke exemplary royal precedents (Yayāti, Nahuṣa, Māndhātṛ, Bharata) associated with ritual merit. The king pays respects to elders (including Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Vidura), sits surrounded by brothers, and receives congratulation from the sūta’s son (Karṇa). The conversation turns to future ambition—another rājasūya—framed as contingent on eliminating the Pāṇḍavas; Karṇa states he will not undertake certain acts of service until Arjuna is slain, prompting celebratory confidence among Dhṛtarāṣṭra’s sons. Subsequent reports reach the Pāṇḍavas; Yudhiṣṭhira becomes unsettled by Karṇa’s reputed armor and prowess, and his deliberation leads toward leaving the dangerous Dvāitavana forest, while Duryodhana continues governance and patronage through lavish sacrificial gifts.
Chapter Arc: गन्धर्वों की महाचमू को अपनी ओर उमड़ते देख कौरव-सेना में भगदड़ मचती है; पर सबके पीठ फेरते समय भी दुर्योधन अकेला अडिग दिखता है। → दुर्योधन शरवर्षा से गन्धर्वों को रोकने का यत्न करता है, पर उसकी सेना पहले ही टूट चुकी होती है। भयभीत धार्तराष्ट्र-सैनिक पाण्डवों की ओर भागते हैं—शत्रु से सहायता माँगने की विवशता कौरव-गौरव को चीर देती है। भीमसेन कटु उपहास करता है, और युधिष्ठिर उसे समयोचित मर्यादा में बाँधते हैं। → कौरव-सैनिक प्रत्यक्ष देखते हैं कि यह संघर्ष ‘अतिमानुष’ है—गन्धर्वों का प्रचण्ड आक्रमण और कौरवों की पराजय; दुर्योधन का हठ और सेना का पलायन एक साथ दृश्य को चरम पर ले जाते हैं। → युधिष्ठिर क्रोध-उपहास को रोककर नीति का मार्ग चुनते हैं—विपत्ति में पड़े शत्रु पर अनावश्यक परुषता नहीं; पाण्डवों के सामने अब निर्णय है कि वे इस संकट में क्या भूमिका लें। → कौरव-सेना पाण्डवों की शरण में आ पहुँची है—क्या पाण्डव गन्धर्वों के विरुद्ध हस्तक्षेप करेंगे, और दुर्योधन की प्रतिष्ठा/स्वतंत्रता का क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० () है 7 - लोहेकी चद्दर या सीकड़ोंका बना हुआ आवरण वरूथ कहलाता है। पहले यह शत्रुके आघातसे रथको रक्षित रखनेके लिये उसके ऊपर डाला जाता था। द्विचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: गन्धर्वोद्वारा दुर्योधन आदिकी पराजय और उनका अपहरण वैशम्पायन उवाच गन्धर्वैस्तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यत:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେତେବେଳେ ମହାରଥୀ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଭଗାଇଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନା ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲା।
Verse 2
तान् दृष्टवा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रानू पराड्मुखान् । दुर्योधनो महाराजो नासीत् तत्र पराड्मुख:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପିଠ ଦେଇ ପଳାଉଥିବା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାରାଜ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସେଠାରେ ପରାଙ୍ମୁଖ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ସେଠାରେଇ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ପିଠ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् । महता शरवर्षेण सो< भ्यवर्षदरिंदम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ସେଇ ବିଶାଳ ସେନା ନିଜ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଦମନ ବୀର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 4
अचिन्त्य शरवर्ष तु गन्धर्वास्तस्य तं रथम् । दुर्योधनं जिघांसन्त: समन््तात् पर्यवारयन्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବାଣବର୍ଷା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାହାକୁ କିଛିମାତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ନାହିଁ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ନେଲେ।
Verse 5
युगमीषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी । अश्वांस्त्रिवेणुं तल्पं च तिलशो व्यधमउछ्छरै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ସେ ରଥର ଯୁଗ, ଈଷାଦଣ୍ଡ, ବରୂଥ, ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥି, ଘୋଡ଼ାମାନେ, ତିନି ବେଣୁଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ଛତ୍ର ଏବଂ ତଳ୍ପ (ଆସନ) କୁ ମଧ୍ୟ ତିଲ-ତିଲ କରି କାଟି ଦେଲା।
Verse 6
दुर्योधन चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि । अभिद्र॒त्य महाबाहुर्जीवग्राहमथाग्रहीत्,उस समय दुर्योधन रथहीन होकर धरतीपर गिर पड़ा। यह देख महाबाहु चित्रसेनने झटपट जाकर उसे जीते-जी ही बंदी बना लिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରଥହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲାବେଳେ, ମହାବାହୁ ଚିତ୍ରସେନ ଧାଉଥିବା ପରି ଆସି ତାକୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ବନ୍ଦୀ କଲା।
Verse 7
तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासन रथे | पर्यगृह्नन्त गन्धर्वा: परिवार्य समन््तत:,राजेन्द्र! दुर्योधनके कैद हो जानेपर गन्धर्वोंने रथपर बैठे हुए दुःशासनको भी सब ओरसे घेरकर पकड़ लिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଧରାପଡ଼ିବା ପରେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରଥରେ ବସିଥିବା ଦୁଃଶାସନକୁ ମଧ୍ୟ ଧରିନେଲେ।
Verse 8
विविंशतिं चित्रसेनमादायान्ये विदुद्रुवु: । विन्दानुविन्दावपरे राजदारांश्व सर्वश:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେତେକ ଗନ୍ଧର୍ବ ବିବିଂଶତି ଓ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ଧରି ଶୀଘ୍ର ପଳାଇଗଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ବିନ୍ଦ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏବଂ ରାଜକୁଳର ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇଗଲେ।
Verse 9
सैन्यं तद् धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वै: समभिद्रुतम् । पूर्व प्रभग्ना: सहिता: पाण्डवानभ्ययुस्तदा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସେନା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା। ତେବେ ପୂର୍ବରୁ ଭଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଇଥିବା ସେନାମାନେ ସମେତି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 10
शकटापणवेशाश्व यानयुग्यं च सर्वश: । शरणं पाण्डवान् जम्मुर्हियमाणे महीपतौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜା (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ, କୌରବ ସେନା ଛକଡ଼ା, ରସଦ-ସାମଗ୍ରୀ, ବେଶଭୂଷା, ଘୋଡ଼ା ଓ ଯାନସାଧନ, ଏବଂ ଜୁଆରେ ଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ—ସବୁକିଛି ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲା।
Verse 11
सैनिक बोले--कुन्तीकुमारो! हमारे प्रियदर्शी महाबाहु महाबली धूृतराष्ट्रकुमार राजा दुर्योधनको गन्धर्व (बाँधकर) लिये जाते हैं। आपलोग उनकी रक्षाके लिये दौड़िये। वे दुःशासन
ସେନାମାନେ କହିଲେ—ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ! ଆମ ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ, ମହାବାହୁ, ମହାବଳୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବାନ୍ଧି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଧାଉନ୍ତୁ। ସେମାନେ ଦୁଃଶାସନ, ଦୁର୍ବିଷହ, ଦୁର୍ମୁଖ, ଦୁର୍ଜୟ ଏବଂ କୁରୁକୁଳର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦୀ କରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
Verse 12
दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुर्जयस्तथा । बद्ध्वा हियन्ते गन्धर्व राजदाराश्न सर्वश:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୁଃଶାସନ, ଦୁର୍ବିଷହ, ଦୁର୍ମୁଖ, ଦୁର୍ଜୟ ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ରାଜକୁଳର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
इति दुर्योधनामात्या: क्रोशन्तो राजगृद्धिन: । आर्ता दीनास्तत: सर्वे युधिष्ठिरमुपागमन्
ଏହିପରି ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ଆନ୍ଧା ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆର୍ତ୍ତ ଓ ଦୀନ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
Verse 14
तांस्तथा व्यथितान् दीनान् भिक्षमाणान् युधिष्ठटिरम् वृद्धान् दुर्योधनामात्यान् भीमसेनो 5 भ्यभाषत
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେହି ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏପରି ବ୍ୟଥିତ ଓ ଦୀନ ହୋଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଦେଖି ଭୀମସେନ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 15
महता हि प्रयत्नेन संनह् गजवाजिभि: | अस्माभिर्यदनुष्ेयं गन्धर्वैस्तदनुछितम्,“हमें हाथी-घोड़ों आदिके द्वारा बहुत प्रयत्न करके कमर कसकर जो काम करना चाहिये था, उसे गन्धर्वोंने ही पूरा कर दिया
ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ସହିତ ମହା ପ୍ରୟାସରେ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମେ କରିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ହିଁ ସମ୍ପାଦନ କରିଦେଲେ।
Verse 16
अन्यथा वर्तमानानामर्थों जातो5यमन्यथा । दुर्मन्त्रितमिदं तावदू राज्ञो दुर्दृतदेविन:
କୌରବମାନେ ଅନ୍ୟଥା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଫଳ ହେଲା ତାହାର ବିପରୀତ। କପଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଆସକ୍ତ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଏହି ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରିତ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ସଫଳ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 17
द्वेष्टारमन्ये क्लीबस्य पातयन्तीति नः श्रुतम् इदं कृत॑ नः प्रत्यक्ष॑ं गन्धर्वैरतिमानुषम्
ଆମେ ଶୁଣିଛୁ—ଯେମାନେ ଅସମର୍ଥ ପୁରୁଷକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନେ ହିଁ ନିମ୍ନ କରିଦିଅନ୍ତି; ଆଜି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅତିମାନୁଷ ପରାକ୍ରମରେ ସେହି ଶୁଣା କଥାକୁ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରିଦେଲେ।
Verse 18
दिष्ट्या लोके पुमानस्ति कश्रिदस्मत्प्रिये स्थित: । येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावह:
ସୌଭାଗ୍ୟ ଯେ ଲୋକରେ ଆମ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତରେ ନିୟୋଜିତ ଏମିତି ଜଣେ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଆମର ଭାର ହଟାଇ ଆମକୁ ବସିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପହଞ୍ଚାଇଛନ୍ତି।
Verse 19
शीतवातातपसहांस्तपसा चैव कर्शितान् | समस्थो विषमस्थान हि द्रष्टमिच्छति दुर्मति:
ଆମେ ଶୀତ, ପବନ ଓ ଦହନକର ତାପ ସହୁଛୁ; ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ ଏବଂ ବିଷମ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଛୁ; ତଥାପି ରାଜସିଂହାସନରେ ନିରାପଦେ ବସି ସୁଖଭୋଗ କରୁଥିବା ସେ ଦୁର୍ମତି ଦୁର୍ୟୋଧନ ଆମ ଏହି ଦୁର୍ଦଶା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
Verse 20
अधर्मचारिणस्तस्य कौरव्यस्य दुरात्मन: । ये शीलमनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम्,“उस पापाचारी दुरात्मा कौरवके स्वभावका जो लोग अनुसरण करते हैं, वे भी अपनी पराजय देखते हैं
ଅଧର୍ମଚାରୀ ସେ ଦୁରାତ୍ମା କୌରବର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆଚରଣକୁ ଯେମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପରାଭବ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 21
अधर्मो हि कृतस्तेन येनैतदुपशिक्षितम् | अनृशंसास्तु कौन्तेयास्तत् प्रत्यक्ष ब्रवीमि व:
ଦୁର୍ୟୋଧନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଭେଟି ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରୁ—ଏହି ପରାମର୍ଶ ଯିଏ ଦେଇଛି, ସେ ଭାରି ଅଧର୍ମ କରିଛି। କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେ କ୍ରୁର ସ୍ୱଭାବର ନୁହେଁ—ଏହା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କହୁଛି।
Verse 22
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनमपस्वरम् । न काल: परुषस्यायमिति राजाभ्यभाषत,कुन्तीनन्दन भीमसेनको इस प्रकार विकृत स्वरमें बात करते देख राजा युधिष्ठिरने कहा --'भैया! यह कड़वी बातें कहनेका समय नहीं है”
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଭୀମସେନ ଏଭଳି ବିକୃତ ଓ କଠୋର ସ୍ୱରରେ କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—“ଭାଇ, ଏହା କଟୁ ଓ କଠୋର କଥା କହିବାର ସମୟ ନୁହେଁ।”
Verse 131
सैनिका ऊचु: प्रियदर्शी महाबाहुर्धातराष्ट्री महाबल: । गन्धर्वर्हियते राजा पार्थास्तमनुधावत
ସୈନିକମାନେ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ, ମହାବାହୁ ଓ ମହାବଳୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର—ଆମ ରାଜା—ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଉଛନ୍ତି। ହେ ପାର୍ଥମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଧାଉଡ଼!”
Verse 241
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णपराजयविषयक दो सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ କର୍ଣ୍ଣପରାଜୟବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 242
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनादिहरणे द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो 5 ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦିଙ୍କ ଅପହରଣବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ବୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter highlights the ethical instability of prestige politics: ritual merit and public praise are leveraged toward hostile intent, raising the dilemma of whether royal legitimacy can remain dharmic when yoked to envy-driven objectives.
Public acclaim and ritual success do not, by themselves, certify moral excellence; vows and reputational narratives function as instruments of power, and prudent judgment requires separating ceremonial achievement from ethical intent.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical—showing how reports, vows, and ritual discourse reshape decisions, especially Yudhiṣṭhira’s loss of calm and the move toward leaving Dvāitavana.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.