Adhyaya 239
दुर्योधनस्य प्रायोपवेशः — शकुनिसान्त्वनम् तथा कृत्याह्वानम् (Duryodhana’s Fast: Śakuni’s Consolation and the Summoning of a Kṛtyā)
Upa-parva: Duryodhana-prāyopaveśa–Daiteya-āhvāna Episode (within Āraṇyaka-parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Duryodhana seated in prāyopaveśa. Śakuni addresses him with pacific counsel: he recalls Karṇa’s prior reasoning, criticizes the abandonment of prosperity through delusion, and warns that a ruler who cannot restrain surging joy or despondency loses fortune. He outlines leadership defects that repel royal success—fearfulness, inertia, negligence, and addiction to sense-objects—and argues that Duryodhana’s grief is misplaced where honor and reconciliation are possible. Śakuni urges composure, remembrance of meritorious action, and the ethical-political option of granting the Pāṇḍavas their paternal kingdom to gain fame and dharma. Duryodhana, shamed yet adamant, rejects wealth, pleasure, authority, and policy, commanding others to return to the city while he persists. His companions declare shared fate and attempt persuasion; he remains unmoved. He prepares ritual austerity on darbha, purifies with water, dons kuśa and bark garments, and adopts silence and strict observance aiming at a heavenly end. Daiteya-Dānava beings in Rasātala, learning of his resolve and their own strategic interest, perform Vaitāna rites with Bṛhaspati/Uśanas mantras, Atharvavedic formulas, and upaniṣadic procedures; a kṛtyā arises, is instructed to bring Duryodhana, and swiftly transports him to Rasātala, where the assembled Dānavas address him with confident intent.
Chapter Arc: Hastinapura’s inner chambers hum with a dangerous sweetness: Duryodhana confides to Karna that the very thought in his own heart has been spoken aloud—yet permission from the elders to go where the Pandavas dwell will not come easily. → Duryodhana recalls Vidura’s earlier warnings at the time of the dice—how the wise minister spoke to him, to Karna, and to Shakuni—implying that the present scheme is only the old sin returning in a new costume. Dhritarashtra’s constant lament for the Pandavas, and his belief in their ascetic power, becomes an obstacle: the blind king’s grief and fear of their tapas stand against Duryodhana’s desire to provoke and humiliate them. → The conspiratorial triangle tightens: Duryodhana weighs whether he should go at once or delay, resolves to approach the king at dawn, and—while he and Karna speak of the ‘cattle-expedition’ decision—Shakuni answers with a laugh, sealing the plan as a calculated pretext to enter the Pandavas’ vicinity and test their restraint. → All present, delighted at the plan’s apparent inevitability, exchange approving gestures and finalize the decision to proceed with the ghosha-yatra as a political-psychological weapon—an expedition outwardly about cattle and display, inwardly about insult and entrapment. → With the scheme fixed, the next step looms: Duryodhana must face the court and obtain sanction—will Dhritarashtra and the elders restrain him, or will the expedition be unleashed toward the forest exile?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं।) 3 “+( 9) #2:.# ४257 अष्टात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनके द्वारा कर्ण और शकुनिकी मन्त्रणा स्वीकार करना तथा कर्ण आदिका घोषयात्राको निमित्त बनाकर द्वैतवनमें जानेके लिये धृतराष्ट्रसे आज्ञा लेने जाना वैशम्पायन उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत: । हृष्टो भूत्वा पुनर्दीन इदं वचनमत्रवीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପ୍ରଥମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଦୀନ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 2
ब्रवीषि यदिदं कर्ण सर्व मनसि मे स्थितम् | न त्वभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवा:
କର୍ଣ୍ଣ! ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ସେ ସବୁ ମୋ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମୋତେ ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବ ନାହିଁ।
Verse 3
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपति: । मन्यते< भ्यधिकांश्वापि तपोयोगेन पाण्डवान्
ମହୀପତି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେହି ବୀର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବିଳାପ କରନ୍ତି। ତପଃଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରେ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବଳବାନ ଭାବନ୍ତି।
Verse 4
अथवाप्यनुबुध्येत नूपो5स्माकं चिकीर्षितम् | एवमप्यायतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुमरहति
ଅଥବା ଯଦି ସେ ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିପଦରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ଆମକୁ ସେଠାକୁ ଯିବାର ଅନୁମତି ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିବେ ନାହିଁ।
Verse 5
न हि द्वैतवने किंचिद् विद्यतेडन्यत् प्रयोजनम् । उत्सादनमृते तेषां वनस्थानां महाद्युते
ମହାଦ୍ୟୁତି କର୍ଣ୍ଣ! ଦ୍ୱୈତବନକୁ ଯିବାର, ବନରେ ଥିବା ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ଛଡ଼ା, ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ।
Verse 6
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते । अब्रवीद् यच्च मां त्वां च सौबलं वचनं तदा,“जुएका अवसर उपस्थित होनेपर विदुरजीने मुझसे, तुमसे तथा (मामा) शकुनिसे जैसी बातें कही थीं, उन्हें तो तुम जानते ही हो
ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡାର ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲାବେଳେ କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁର ତେବେ ମୋତେ, ତୁମକୁ ଓ ସୌବଳ ଶକୁନିକୁ ଉଦ୍ଦେଶି କ’ଣ କହିଥିଲେ—ତୁମେ ତ ଜାଣିଛ।
Verse 7
तानि सर्वाणि वाक्यानि यच्चान्यत् परिदेवितम् । विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଓ ଅନ୍ୟ ଯେ କିଛି ପରିଦେବନା ହୋଇଥିଲା, ସବୁ ବିଚାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରୁନି—ଯିବି କି ନ ଯିବି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପଥ ନେବି।
Verse 8
“उन सब बातोंपर तथा और भी पाण्डवोंके लिये जो विलाप किया गया है, उसपर विचार करके मैं किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता कि द्वैतवनमें चलूँ या न चलूँ ।।
ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ଅଧିକ ପରିଦେବନା—ସବୁ ବିଚାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚୁନି: ଦ୍ୱୈତବନକୁ ଯିବି କି ନ ଯିବି। ତଥାପି କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସହିତ ଭୀମ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ (ଅର୍ଜୁନ) ଅରଣ୍ୟକ୍ଲେଶ ସହୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିପାରିଲେ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମହା ହର୍ଷ ହେବ।
Verse 9
न तथा ह्ाप्रुयां प्रीतिमवाप्प वसुधामिमाम् । दृष्टवा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवासस:
ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସେତେ ପ୍ରୀତି ହେବ ନାହିଁ; ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ ଯେପରି ପ୍ରୀତି ହେବ, ସେହି ପ୍ରୀତି ଅଧିକ।
Verse 10
कि नु स्यादधिकं तस्माद् यदहं द्रुपदात्मजाम् | द्रौपदी कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने
ହେ କର୍ଣ୍ଣ! ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ହୋଇପାରେ—ମୁଁ ଦ୍ରୁପଦକନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀକୁ ବନରେ କାଷାୟବସନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିବି?
Verse 11
यदि मां धर्मराजश्न भीमसेनश्न् पाण्डव: । युक्त परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ପାଣ୍ଡବ ଭୀମସେନ ଯଦି ମୋତେ ପରମୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେବ।”
Verse 12
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् | यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपति:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଆମେ ସେଇ ବନକୁ ଯାଇପାରିବୁ, ସେପରି କୌଣସି ଉପାୟ ମୋତେ ଦିଶୁନାହିଁ; ଏବଂ ଭୂପତି ମୋତେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଦିଶୁନାହିଁ।”
Verse 13
स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम्,“अतः तुम मामा शकुनि तथा भाई दुःशासनके साथ सलाह करके कोई अच्छा-सा उपाय ढूँढ़ निकालो, जिससे हमलोग द्वैतवनमें चल सकें
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଏହେତୁ ସୌବଳ (ଶକୁନି) ଓ ଦୁଃଶାସନ ସହିତ ମିଶି, ଯେଉଁ ନିପୁଣ ଉପାୟରେ ଆମେ ସେଇ ବନକୁ ଯାଇପାରିବୁ, ସେହି ଉପାୟ ଖୋଜ।”
Verse 14
अहमप्यद्य निश्चित्य गमनायेतराय च । कल्यमेव गमिष्यामि समीपं॑ पार्थिवस्यथ ह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଯାତ୍ରା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, କାଲି ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯିବି।”
Verse 15
“मैं भी आज ही जाने या न जानेके विषयमें कोई निश्चय करके कल सबेरा होते ही महाराजके पास जाऊँगा ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ମୁଁ ସେଠାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେବାବେଳେ ଏବଂ କୁରୁସତ୍ତମ ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଉପାୟ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଦିଶିବ, ସେହି ଉପାୟକୁ ତୁମେ ସୌବଳ (ଶକୁନି) ସହିତ ମିଶି କହିବା।”
Verse 16
वचो भीष्मस्य राज्ञक्ष निशम्य गमन प्रति । व्यवसायं करिष्येडहमनुनीय पितामहम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଓ ରାଜାଙ୍କର ସେଠାକୁ ଯିବା ବିଷୟକ ବଚନ ଶୁଣି, ମୁଁ ପିତାମହଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁନୟ କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି ପାଇଲେ ପରେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱୈତବନକୁ ଯିବା ନିଶ୍ଚୟ କରିବି।
Verse 17
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरावसथान् प्रति । व्युषितायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात्
“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଆବାସକୁ ଗଲେ। ରାତି କଟି ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।
Verse 18
ततो दुर्योधन कर्ण: प्रहसन्निदमब्रवीत् । उपाय: परिदृष्टोडयं तं निबोध जनेश्वर,वहाँ कर्णने हँसकर दुर्योधनसे कहा--'जनेश्वर! मुझे जो उपाय सूझा है, उसे बताता हूँ, सुनो
ତେବେ କର୍ଣ୍ଣ ହସି ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ କହିଲା—“ଜନେଶ୍ୱର! ମୋତେ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଦେଖାଦେଇଛି; ତାହା ଶୁଣି ବୁଝ।”
Verse 19
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
“ନରାଧିପ! ଏବେ ସମସ୍ତ ଘୋଷ (ଗୋବାସସ୍ଥାନ) ଦ୍ୱୈତବନରେ ଅଛି ଏବଂ ସେମାନେ ତୁମ ଆଗମନକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ‘ଘୋଷଯାତ୍ରା’ର ଅବଲମ୍ବନରେ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଯାଇପାରିବା।”
Verse 20
उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते | एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमहति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ଘୋଷଯାତ୍ରା କରି ଗୋବାସସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା ସଦା ଉଚିତ; ଏବଂ ହେ ରାଜନ, ଏହି ଅବଲମ୍ବନରେ ତୁମ ପିତା ତୁମକୁ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 21
तथा कथयमानौ तौ घोषयात्राविनिश्चयम् । गान्धारराज: शकुनि: प्रत्युवाच हसन्निव,घोषयात्राका निश्चय करनेके लिये इस प्रकारकी बातें करते हुए उन दोनों सुहृदोंसे गान्धारराज शकुनिने हँसते हुए-से कहा--
ଏପରି ଘୋଷଯାତ୍ରାର ନିଶ୍ଚୟ କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ସୁହୃଦଙ୍କୁ ଗାନ୍ଧାରରାଜ ଶକୁନି ଯେନେ ହସିହସି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 22
उपायो<यं मया दृष्टो गमनाय निरामय: । अनुज्ञास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत
ଦ୍ୱୈତବନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏହି ଉପାୟ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦିଶିଲା। ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦେବେ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଯାଇ କଣ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇବେ।
Verse 23
घोषा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशय:
ନରାଧିପ! ଏବେ ସମସ୍ତ ଗୋଶାଳା ଦ୍ୱୈତବନରେ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନକୁ ସଦା ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରାଯାଏ; ତେଣୁ ଘୋଷଯାତ୍ରାର ନାମରେ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଯାଇପାରିବୁ।
Verse 24
ततः प्रहसिता: सर्वे तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः । तदेव च विनिश्चित्य ददृशु: कुरुसत्तमम्
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ହସିଉଠିଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ହାତରେ ତାଳି ଦେଲେ। ସେଇ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି ସେମାନେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 237
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्ण और शकुनिके वचनविषयक दो सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକୁନିଙ୍କ ବଚନବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ସଇଁତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 238
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि घोषयात्रामन्त्रणे अष्टात्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ‘ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରା-ମନ୍ତ୍ରଣ (ପରାମର୍ଶ) ବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଅଠତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା—ଏହା ବୈଶମ୍ପାୟନ ଘୋଷଣା କଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler, overwhelmed by humiliation and loss, may choose self-termination through prāyopaveśa, or must instead uphold responsibility through restraint, reparative governance, and continued accountability to kin and polity.
The passage teaches that sovereignty depends on mastery of internal states: unchecked elation or despair destabilizes judgment, and fortune abandons leadership marked by fear, procrastination, negligence, and compulsive indulgence.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical exemplification, positioning prāyopaveśa, counsel, and ritual intervention as interpretive nodes for understanding duty, agency, and the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.