Adhyaya 182
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma (Chapter 182)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Brahmaṇa-māhātmya (Didactic episode on the excellence of Brāhmaṇas and tapas)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas request Mārkaṇḍeya to describe the excellence of foremost brāhmaṇas. The narrative introduces a Haihaya prince engaged in hunting who, mistaking an ascetic for game, strikes him down in the forest. Distressed and remorseful, the prince reports the incident to Haihaya rulers, who become despondent upon learning a root-and-fruit-eating muni has been harmed. Seeking to identify the ascetic, they proceed to the āśrama of the sage Tārkṣya (also addressed with the epithet Parapuraṃjaya). After being received, they decline honors, stating they are unworthy due to the wrongdoing of having harmed a brāhmaṇa. Tārkṣya asks how and where the brāhmaṇa was killed and invites them to witness the force of his tapas. When the party cannot locate the ascetic’s body, Tārkṣya identifies the slain brāhmaṇa as his own son, endowed with ascetic power, and the group expresses astonishment at his restoration to life. In response to their inquiry, Tārkṣya states that death does not prevail over such practitioners because they adhere to truth, maintain svadharma, speak for brāhmaṇas’ welfare, avoid misconduct, and uphold hospitality and proper care for dependents. He concludes that this is only a brief account, instructs them to depart without fear of sin, and the kings return home satisfied after honoring the great sage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्नों से संतुष्ट सर्प-रूपधारी नहुष का कठोर बंधन ढीला पड़ता है—भीम अभी भी जकड़ा है, पर उत्तरों की ज्योति से मुक्ति का द्वार खुल चुका है। → युधिष्ठिर दान, सत्य, अहिंसा, प्रिय-वचन और धर्म-निष्ठा के गुरुत्व-लाघव पर सूक्ष्म प्रश्न उठाते हैं; नहुष मन-बुद्धि के भेद, विषय-भोग और मोक्ष-साधन की दार्शनिक व्याख्या देकर परीक्षा को और कठिन बना देता है। → नहुष निर्णायक रूप से धर्म-मार्ग का सार रखता है—पात्र को दान, सत्य-वचन, प्रिय-वचन और अहिंसा-निरति से स्वर्ग-गति; और मन-बुद्धि के विवेक से जीव का बंधन/मोक्ष—युधिष्ठिर की प्रज्ञा इस कसौटी पर खरी उतरती है। → नहुष युधिष्ठिर के उत्तरों से तृप्त होकर भीम को छोड़ देता है; ब्राह्मण-श्रेष्ठ भीम के साहस/उतावलेपन को धिक्कारते हुए पाण्डव-हित की सीख देते हैं; भीम को भय-मुक्त देखकर पाण्डव हर्ष से भर उठते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि () हि २ 7 एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरद्वारा अपने प्रश्नोंका उचित उत्तर पाकर संतुष्ट हुए सर्परूपधारी नहुषका भीमसेनको छोड़ देना तथा युधिष्ठटिरके साथ वार्तालाप करनेके प्रभावसे सर्पयोनिसे मुक्त होकर स्वर्ग जाना युधिछिर उवाच भवानेतादृशो लोके वेदवेदाड़पारग: । ब्रूहि कि कुर्वतः कर्म भवेद् गतिरनुत्तमा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆପଣ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏଭଳି ଖ୍ୟାତିରେ ଜାଣନ୍ତି। କହନ୍ତୁ, କେଉଁ କର୍ମ କେମିତି ଆଚରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅନୁତ୍ତମ ଗତି ପାଏ?
Verse 2
सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत । अहिंसानिरत: स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम
ସର୍ପ କହିଲା—ହେ ଭାରତ! ମୋର ମତ ଏହି ଯେ, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦେଇ, ପ୍ରିୟ ବଚନ କହି, ସତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅହିଂସାରେ ନିରତ ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ—ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତମ ଗତି—ପାଏ।
Verse 3
युधिछिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किमतो गुरु दृश्यते । अहिंसाप्रिययोश्वैव गुरुलाघवमुच्यताम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ନାଗରାଜ! ଦାନ ଓ ସତ୍ୟ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁ ଦେଖାଯାଏ? ଏବଂ ଅହିଂସା ଓ ପ୍ରିୟଭାଷଣ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ, କାହାର କମ? କହନ୍ତୁ।
Verse 4
सर्प उवाच दानं च सत्य॑ तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च । एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्
ସର୍ପ କହିଲା—ମହାରାଜ! ଦାନ, ସତ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହିଂସା ଓ ପ୍ରିୟଭାଷଣ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଲଘୁତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 5
कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते । सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते,राजेन्द्र! किसी दानसे सत्यका ही महत्त्व बढ़ जाता है और कोई-कोई दान ही सत्यभाषणसे अधिक महत्त्व रखता है
ସର୍ପ କହିଲା—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! କେତେକ ଦାନଯୋଗରେ ସତ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସତ୍ୟବଚନଠାରୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ମନାଯାଏ।
Verse 6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते । अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
ଏହିପରି, ମହେଷ୍ୱାସ ଭୂପତେ! କେତେକ ସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରିୟବଚନଠାରୁ ଅହିଂସାର ଗୌରବ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଅହିଂସାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟଭାଷଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ମନାଯାଏ।
Verse 7
एवमेतद् भवेद् राजन् कायपिक्षमनन्तरम् | यदभिप्रेतमन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम्
ରାଜନ୍! ଏହିପରି ହିଁ—ଗୁରୁ-ଲଘୁର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏବେ ତୁମର ଆଉ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ ଥାକିଲେ ପଚାର; ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି କହିବି।
Verse 8
युधिछिर उवाच कथं स्वर्गे गति: सर्प कर्मणां च फल ध्रुवम् अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्व मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସର୍ପ! ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱର୍ଗଗତି କିପରି ବୁଝାଯାଏ, ଏବଂ କର୍ମର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ କିପରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ? ତଥା ଦେହାଭିମାନରହିତ ‘ଅଶରୀରୀ’ ପୁରୁଷର ଗତି କିପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ? ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।
Verse 9
सर्प उवाच तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टा: स्वकर्मभि: । मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्चव तत् त्रिधा
ସର୍ପ କହିଲା—ରାଜନ୍! ନିଜ-ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଗତି ଦେଖାଯାଏ—ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ବାସ, ମନୁଷ୍ୟଯୋନିରେ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ (ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ଆଦି) ଜନ୍ମ। ଏହି ହିଁ କର୍ମନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତ୍ରିବିଧ ଗତି।
Verse 10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिरतन्द्रित: । अहिंसार्थसमायुक्तै: कारणै: स्वर्गमश्लुते
ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଯେ ଜୀବ ଆଳସ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅହିଂସାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦାନାଦି ଶୁଭକର୍ମରେ ଅପ୍ରମତ୍ତ ରହେ, ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟକାରଣରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 11
विपरीतैश्व राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् । तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषज्षात्र वक्ष्यते
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! କାରଣଗୁଡ଼ିକ ବିପରୀତ ହେଲେ ପୁନଃ ମନୁଷ୍ୟଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏବଂ, ତାତ, ତିର୍ୟକ୍ଯୋନି—ପଶୁପକ୍ଷୀ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ। ଏଠାରେ ତିର୍ୟକ୍ଯୋନିରେ ଜନ୍ମର ବିଶେଷ କାରଣ ମଧ୍ୟ କହୁଛି—ଯେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମାନବଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ହେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ହରାଏ, ସେଇ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଆଦି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालो भसमन्वित: । मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଯୁକ୍ତ, ହିଂସା ଓ ଲୋଭରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ଯେ ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ତିର୍ୟକ୍ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 13
तिर्यग्योन्या: पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते । गवादिशभ्यस्तथाश्रेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
ତିର୍ୟକ୍ଯୋନିରୁ ପୃଥକ୍ ହେବା ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ବିଧିଦ୍ୱାରା ନିୟତ। ଏବଂ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଗାଈ ଆଦି ଓ ଅଶ୍ୱ ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦେବତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 14
सो<यमेता गतीस्तात जनन््तुश्चरति कार्यवान् । नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते द्विज:
ତାତ! ପ୍ରୟୋଜନବଶ ଏହି ଜୀବ ଏହି ଗତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଚରିତ୍ର କରେ। କିନ୍ତୁ କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଦ୍ୱିଜ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ, ମହାନ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରେ।
Verse 15
जातो जातश्न बलवद् भुड्क्ते चात्मा स देहवान् । फलार्थस्तात निष्पृक्त: प्रजापालनभावन:
ସର୍ପ କହିଲା—ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ନିଜ ବାସନାବଳରେ କର୍ମଫଳକୁ ପୁନି ପୁନି ଅନୁଭବ କରେ। ତାତ! ଫଳାର୍ଥୀ ଦେହାଭିମାନୀ ଜୀବ ପରବଶ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ ତାତ! ଯେ କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ ଏବଂ ପ୍ରଜାପାଳନ-ରକ୍ଷାଭାବନାରେ ନିବିଷ୍ଟ ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ପରମାତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Verse 16
युधिछिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयो: । तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସର୍ପ! ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ଏବଂ ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏମାନଙ୍କର ଆଧାର କ’ଣ? ଅବ୍ୟଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହ।
Verse 17
कि न गृह्नाति विषयान् युगपच्च महामते । एतावदुच्यतां चोक्तं सर्व पन्नगसत्तम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାମତେ! ସେ କାହିଁକି ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ? ଏତିକି ମାତ୍ର କହ। ହେ ପନ୍ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ତ ସବୁ କହିଦେଇଛନ୍ତି।
Verse 18
महामते! पन्नगश्रेष्ठ! मन विषयोंका एक ही साथ ग्रहण क्यों नहीं करता? इन उपर्युक्त सब बातोंको बताइये ।।
ସର୍ପ କହିଲା—ଆୟୁଷ୍ମନ୍! ଦେହର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଏବଂ କରଣମାନଙ୍କ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଯେ ‘ଆତ୍ମା’ ନାମକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେଇ ଯଥାବିଧି ନାନା ପ୍ରକାର ଭୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
Verse 19
ज्ञान चैवात्र बुद्धिश्न मनश्न भरतर्षभ | तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे,भरतश्रेष्ठ! ज्ञान, बुद्धि और मन--ये ही शरीरमें उसके करण समझो
ସର୍ପ କହିଲା—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ ତାହାର କରଣ। ଭୋଗାନୁଭବର ଆଧାରରେ ଏହିମାନେ ତାହାର ଉପକରଣ—ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ।
Verse 20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् | विषयायतनस्थो हि भूतात्मा क्षेत्रमास्थित:
ସର୍ପ କହିଲା—ତାତ! ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଢ଼ା ଏହି ଦେହ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବାତ୍ମା ମନ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରେ।
Verse 21
तत्र चापि नरव्यात्र मनो जन्तोर्विधीयते । तस्माद् युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते
ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଭୋଗକାଳରେ ଜୀବର ମନ (ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା) ଏକମାତ୍ର ବିଷୟରେ ନିୟତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏକାସାଥିରେ ଅନେକ ବିଷୟ ଗ୍ରହଣ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 22
स आत्मा पुरुषव्याप्र भ्रुवोरन्तरमाश्रित: । बुद्धि द्रव्येषु सूजति विविधेषु परावराम्,पुरुषसिंह! वही आत्मा दोनों भौंहोंके बीच स्थित होकर उत्तम-अधम बुद्धिको भिन्न- भिन्न द्रव्योंकी ओर प्रेरित करता है
ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ସେଇ ଆତ୍ମା ଭୃକୁଟିଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେରିତ କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ-ଅଧମ ଭେଦର ବିବେକ ଜନ୍ମାଏ।
Verse 23
बुद्धेरुत्तरकाला च वेदना दृश्यते बुध: । एष वै राजशार्दूल विधि: क्षेत्रज्ञभावन:
ବୁଦ୍ଧିର କ୍ରିୟାର ଉତ୍ତରକାଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଦେଖନ୍ତି। ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ଏହିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରାଇବାର ବିଧି।
Verse 24
युधिछ्िर उवाच मनसश्नापि बुद्धेश्न ब्रूहि मे लक्षणं परम् । एतदथध्यात्मविदुषां परं कार्य विधीयते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ସର୍ପ! ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପରମ ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ କୁହ। ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଦ୍ୟାର ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ବିଧିତ।
Verse 25
सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदश्रिता हि संजैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्
ସର୍ପ କହିଲା—ତାତ! ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ହଠାତ୍ ଉଦ୍ବେଗ/ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ‘ବୁଦ୍ଧି’ ନାମକ ଏହି ଶକ୍ତି ସାଧକକୁ ଆଗେଇ ନେବା ଅନ୍ୱେଷଣ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଧାର କରି ବୁଦ୍ଧି ବିଷୟମୁଖୀ ହୋଇ କର୍ମାରମ୍ଭ କରାଏ।
Verse 26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान््मनस्तूत्पन्नमेव हि । बुद्धे्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद् भवेत्
ସର୍ପ କହିଲା—କାର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧରେ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ତ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଅଛି। ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣନିର୍ଦ୍ଧାରଣ—ଅର୍ଥାତ୍ ତାହାର ଜ୍ଞାନ-ବିବେକଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ—ମନ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଧାରଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଗ୍ରହଣକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧି କର୍ମାରମ୍ଭରେ ବ୍ୟକ୍ତ; ମନ ନିତ୍ୟ-ପ୍ରକଟ।
Verse 27
एतदू् विशेषणं तात मनोबुद्धयोर्यदन्तरम् । त्वमप्यत्राभिसम्बुद्ध:ः कथं वा मन्यते भवान्
ସର୍ପ କହିଲା—ତାତ! ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଯେ ଅନ୍ତର, ସେଇ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସୁବୋଧ; ତେବେ କହ, ଭବାନଙ୍କ ମତ କ’ଣ?
Verse 28
युधिछिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव । विदितं वेदितव्यं ते कस्मात् समनुपृच्छसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆହୋ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ। ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ସେଥି ତୁମେ ଜାଣିସାରିଛ; ତେବେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
Verse 29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् | एवमद्धुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଥିଲ; ତେବେ ମୋହ ତୁମକୁ କିପରି ଆବେଶ କଲା? ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରିଥିଲ। ଏହି କଥାକୁ ନେଇ ମୋ ମନରେ ମହା ସନ୍ଦେହ—ତୁମେ କିପରି ଏମିତି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲ (ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ହେଲା)?
Verse 30
सर्प उवाच सुप्रज्ञममपि चेच्छूरमृद्धिमोहयते नरम् | वर्तमान: सुखे सर्वो मुह्मतीति मतिर्मम
ସର୍ପ କହିଲା—ରାଜନ୍! ଏହି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶୂର ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ। ମୋର ମତ—ସୁଖଭୋଗରେ ଲୀନ ସମସ୍ତେ ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
Verse 31
सो>हमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । पतित: प्रतिसम्बुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्
ୟୁଧିଷ୍ଠିର! ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ମୋହରେ ଗର୍ବମତ୍ତ ହୋଇ ପତିତ ହେଲି। ପତନ ପରେ ମାତ୍ର ମୋର ଚେତନା ହେଲା। ତେଣୁ ସେହି ପତନରୁ ଜାଗି ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଚେତ କରୁଛି।
Verse 32
कृतं कार्य महाराज त्वया मम परंतप । क्षीण:शाप: सुकृच्छो मे त्वया सम्भाष्य साधुना
ପରନ୍ତପ ମହାରାଜ! ଆଜି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ତୁମ ପରି ସାଧୁ ପୁରୁଷ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେବାରୁ ମୋର ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଶାପ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା।
Verse 33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्त: सन् कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲି। ସେତେବେଳେ ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରୁନଥିଲି।
Verse 34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिन:
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପନ୍ନଗ—ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ମୋତେ କର (ଭେଟ/ଉପହାର) ଦେଉଥିଲେ।
Verse 35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि-दृष्टेबलं मम,राजन! उन दिनों मैं जिस प्राणीकी ओर आँख उठाकर देखता था, उसका तेज तत्काल हर लेता था। यह थी मेरी दृष्टिकी शक्ति
ସର୍ପ କହିଲା—ହେ ପୃଥିବୀପତେ! ମୁଁ ଯାହାକୁ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଥିଲି, ତାହାର ତେଜ ଓ ପ୍ରାଣବଳକୁ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ହରିନେଉଥିଲି। ରାଜନ, ଏହି ଥିଲା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି।
Verse 36
ब्रह्मर्षणां सहस्नं हि उवाह शिबिकां मम | स मामपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रिय:,हजारों ही ब्रह्मर्षि मेरी पालकी ढोते थे। महाराज! मेरे इसी अत्याचारने मुझे स्वर्गकी राज्यलक्ष्मीसे भ्रष्ट कर दिया
ସର୍ପ କହିଲା—ହଜାର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମୋ ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି) ବହୁଥିଲେ। ରାଜନ, ସେଇ ଅତ୍ୟାଚାର ହେତୁ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲି।
Verse 37
तत्र हागस्त्य: पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनि: । अगस्त्येन ततो<स्म्युक्त: सर्पस्त्वं च भवेति ह
ସର୍ପ କହିଲା—ସ୍ୱର୍ଗରେ ମୁନିବର ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଶିବିକା ବହୁଥିଲେ, ମୁଁ ପାଦଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲି। ତେଣୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ପ ହେବ।”
Verse 38
ततस्तस्माद् विमानाग्र्यात् प्रच्युतश्ष्युतलक्षण: । प्रपतन् बुबुधे55त्मानं व्याली भूतमधोमुखम् । आयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
ସେ କଥା କହିବାମାତ୍ରେ ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜଚିହ୍ନ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା। ମୁଁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲି। ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ବୁଝିଲି—ମୁଁ ସର୍ପ ହୋଇ ଅଧୋମୁଖ ପଡ଼ୁଛି। ଶାପର ଅନ୍ତ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ସେଇ ବିପ୍ର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ଶରଣ ମାଗି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲି।
Verse 39
सर्प उवाच प्रमादात् सम्प्रमूढस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि । ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वित:
ସର୍ପ କହିଲା—ଭଗବନ୍! ପ୍ରମାଦବଶେ ମୁଁ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲି; ତେଣୁ ଏହି ଅପରାଧ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଲା। ଦୟାକରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ମୋତେ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି ସେ ମହର୍ଷି କରୁଣାରେ ଭରି କହିଲେ—
Verse 40
युधिष्ठिरो धर्मराज: शापात् त्वां मोक्षयिष्यति । अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप
ସର୍ପ କହିଲା—ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମକୁ ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ନରାଧିପ! ତୁମ ଘୋର ଅହଂକାର ଓ ପାପର ଫଳ ଯେତେବେଳେ କ୍ଷୀଣ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ପାଇବ।
Verse 41
फले क्षीणे महाराज फल पुण्यमवाप्स्यसि । ततो मे विस्मयो जातस्तद् दृष्टवा तपसो बलम्
ମହାରାଜ! ତୁମ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ପାଇବ। ଏହା ଦେଖି ତପସ୍ୟାର ମହାବଳ ଉପରେ ମୋର ବିସ୍ମୟ ହେଲା।
Verse 42
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् । सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्मनित्यता
ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଦେଖି ମୁଁ ବିସ୍ମିତ ହୋଇଥିଲି; ସେହିପାଇଁ ଏ ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ପଚାରିଥିଲି। ରାଜନ! ସତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ତପ, ଦାନ, ଅହିଂସା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା—ଏହି ଗୁଣମାନେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସିଦ୍ଧିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ଜାତି କିମ୍ବା କୁଳ ନୁହେଁ।
Verse 43
साथकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नूप । अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबल: । स्वस्ति ते5स्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुन:
ରାଜନ! ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧକ ସଦା ଗୁଣମାନେ; ଜାତି କିମ୍ବା କୁଳ ନୁହେଁ। ଏହି ରହିଲା ତୁମ ମହାବଳୀ ଭ୍ରାତା ଭୀମସେନ—ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଅକ୍ଷତ। ମହାରାଜ! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଏବେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଉଛି।
Verse 44
(स चायं पुरुषव्यात्र काल: पुण्य उपागतः । तदस्मात् कारणात् पार्थ कार्य मम महत् कृतम् ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ପାର୍ଥ! ତୁମ ଶୁଭ ଆଗମନରୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋର ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଦେଲ। ତାପରେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନ କରୁଥିବା ଉତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ମହାବେଗରେ ଅବତରିଲା। ଏହି କଥା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହି, ରାଜା ନହୁଷ ସର୍ପଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଦୀପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 45
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा क्रात्रा भीमेन संगत: । धौम्येन सहित: श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्,धर्मात्मा युधिष्ठिर भी भाई भीमसेनसे मिलकर उनके और धौम्य मुनिके साथ फिर अपने आश्रमपर लौट आये
ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟ ଭାଇ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଭେଟି, ଧୌମ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ, ପୁନର୍ବାର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ।
Verse 46
ततो द्विजेभ्य: सर्वेभ्य: समेतेभ्यो यथातथम् | कथयामास तत् सर्व धर्मराजो युधिष्ठटिर:,तब धर्मराज युधिष्छिरने वहाँ एकत्र हुए सब ब्राह्मणोंको भीमसेनके सर्पके चंगुलसे छूटनेका वह सारा वृत्तान्त कह सुनाया
ତାପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି, ଭୀମସେନ ସର୍ପର ଚଙ୍ଗୁଳରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଶୁଣାଇଲେ।
Verse 47
तच्छुत्वा ते द्विजा: सर्वे भ्रातरश्नास्य ते त्रयः । आसन सुत्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी,राजन! यह सुनकर सब ब्राह्मण, उनके तीनों भाई और यशस्विनी द्रौपदी सब-के-सब बड़े लज्जित हुए
ରାଜନ୍! ଏହା ଶୁଣି ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ତିନି ଭାଇ ଏବଂ ଯଶସ୍ବିନୀ ଦ୍ରୌପଦୀ—ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜା ଓ ବ୍ୟଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
Verse 48
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाःपाण्डवानां हितेप्सया | मैवमित्यब्रुवन् भीम॑ गर्हयन्तो5स्य साहसम्
ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହିତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୀମଙ୍କ ଦୁଃସାହସକୁ ନିନ୍ଦା କରି କହିଲେ—“ଆଉ କେବେ ଏପରି କରନି।”
Verse 49
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीम॑ महाबलम् | हर्षमाहारयांचक्रुविजहुश्न मुदा युता:,पाण्डवलोग महाबली भीमसेनको भयसे मुक्त हुआ देख हर्षसे उललसित हो उठे और प्रसन्नतापूर्वक वहाँ विचरने लगे
ମହାବଳୀ ଭୀମ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ପାଣ୍ଡବମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସ କରି, ପୁନର୍ବାର ସେଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ବିଚରଣ କଲେ।
Verse 181
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि भीममोचने एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଆଜଗରପର୍ବରେ ଭୀମଙ୍କ ମୋଚନ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକଶେ ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଉପସଂହାର ଅଧ୍ୟାୟର ଶିକ୍ଷା ଓ କଥାପ୍ରବାହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମ୍ୟକ୍ ବୋଧ ଓ ସଦାଚରଣ ଦ୍ୱାରା ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ସୂଚିତ କରେ।
Frequently Asked Questions
A ruler’s party confronts the ethical consequences of accidental violence against an ascetic and must decide how to respond—through denial, fear, or accountable repair by seeking sage authority and acknowledging fault.
The chapter teaches that disciplined truthfulness, adherence to svadharma, and constructive speech oriented to communal welfare—paired with hospitality and non-malicious conduct—are portrayed as the foundations of moral resilience.
No formal phalaśruti is stated; however, the conclusion functions as a pragmatic assurance: the sage declares the account sufficient ‘in brief’ and tells the rulers to depart without fear of pāpa, emphasizing ethical correction and restored confidence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.