Adhyaya 173
Kubera-prasāda-vihāra and Counsel on Ajñātavāsa (कुबेरप्रसादविहारः तथा अज्ञातवासोपदेशः)
Upa-parva: Kubera-prasāda-nivāsa & Vanavihāra (Episode: Pāṇḍavas at Vaiśravaṇa’s mountain-abode)
Janamejaya inquires about the Pāṇḍavas’ actions after Arjuna (likened to Indra) returns having completed the weapon-acquisition objective. Vaiśaṃpāyana describes the brothers residing in forests at a beautiful mountain where they enjoy an extraordinary dwelling granted by Vaiśravaṇa (Kubera), engaging in recreation while Arjuna remains continuously intent on mastery of astras. The narrative stresses a favorable, non-covetous interval in which they do not envy other beings. Subsequently, Bhīma, Arjuna, and the twin brothers speak privately with Yudhiṣṭhira: they affirm his vow, recommend abandoning pride, and propose completing the exile carefully, including a concealed year so opponents cannot detect them by proximity. They argue for preserving fame and ensuring a successful, lawful return to sovereignty rather than initiating premature engagement. Yudhiṣṭhira accepts the counsel, circumambulates Kubera’s abode, formally takes leave of the dwellings, rivers, lakes, and protective beings, and departs with brothers, priests, and companions. Ghaṭotkaca transports the party through mountain streams; ṛṣi Lomaśa, like a father instructing sons, departs to a celestial residence, while the Pāṇḍavas continue onward, viewing sacred sites under ṛṣi Ārṣṭiṣeṇa’s guidance.
Chapter Arc: अर्जुन वर्णन करता है कि अदृश्य, मायावी निवातकवच दैत्य सामने हैं—वे दृष्टि से ओझल होकर भी युद्धभूमि को अपने छल से भर देते हैं। → गाण्डीव से छूटे दिव्यास्त्र-प्रचोदित बाण जहाँ-जहाँ पड़ते हैं वहाँ दैत्य कटते हैं, पर वे सहसा अपनी माया समेटकर नगर/पुर में घुस जाते हैं और पर्वत-शिलाओं की वर्षा, भूमिगत आक्रमण, तथा रथ-घोड़ों को जकड़ने जैसे उपायों से अर्जुन को घेरते हैं। युद्ध-स्थल ‘गुफा’ सा संकुचित हो उठता है—ऊपर से चट्टानें, नीचे से दबाव। → मातलि के संकेत/वचन को सुनकर अर्जुन देवराज का परम प्रिय, भीम और भयंकर वज्र-सदृश अस्त्र उठाता है; साथ ही भूमिगत घुसकर रथवाजिनों को पकड़ने वाले दानवों पर ऐसे बाण छोड़ता है जो भीतर तक प्रवेश कर उन्हें यमसादन भेज देते हैं। माया का जाल टूटता है और नगर में आतंक फैलता है। → दैत्यनारियाँ भयभीत होकर रत्न-विचित्र, शातकुम्भमय भवनों में छिप जाती हैं। अर्जुन नगर को प्रशान्त कर, दानवों का संहार कर, मातलि के साथ देवसभा की ओर लौट पड़ता है। → देवसभा में इस विजय का प्रतिफल और आगे के दिव्य-कार्य—अर्जुन के लिए कौन-सा नया आदेश/वरदान प्रतीक्षा कर रहा है?
Shlokas
Verse 1
हि मो [हुक मपआ आप्८् - कोसोंमें 'अक्ष' शब्दका अर्थ 'सर्प' भी मिलता है। द्विसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: निवातकवचोंका संहार अजुन उवाच अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति सम मायया । अदृश्येनास्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେହି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି ମାୟାଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଦୃଶ୍ୟ ବୀର୍ୟଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରି ଯୁଦ୍ଧ କଲି।
Verse 2
गाण्डीवमुक्ता विशिखा: सम्यगस्त्रप्रचोदिता: । अच्चछिन्दनुत्तमाड़नि यत्र यत्र सम ते3भवन्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ମୋ ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକ, ଯଥାବିଧି ପ୍ରୟୋଗିତ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁମାନେ ସମବେତ ଥିଲେ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଯାଇ ତାଙ୍କର ଶିର ଛେଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 3
ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि । संहृत्य मायां सहसा प्राविशन् पुरमात्मन:,जब मैं इस प्रकार युद्धक्षेत्रमें उनका संहार करने लगा, तब वे निवातकवच दानव अपनी मायाको समेटकर सहसा नगरमें घुस गये
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମୁଁ ନିବାତକବଚ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ହଠାତ୍ ନିଜ ମାୟାକୁ ସଂହରି ଏକାଏକି ନିଜ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 4
व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने । अपश्यं दानवांस्तत्र हतान् शतसहसत्रश:,दैत्योंक भाग जानेसे जब वहाँ सब कुछ स्पष्ट दिखायी देने लगा, तब मैंने देखा, लाखों दानव वहाँ मरे पड़े थे
ଦୈତ୍ୟମାନେ ପଛକୁ ହଟିଗଲାପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା; ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଦେଖିଲି—ଶତସହସ୍ର ହିସାବରେ ଦାନବମାନେ ହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 5
विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च । शतश: सम प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଚକ୍କି ହୋଇ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଶତଶଃ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଓ କବଚର ଖଣ୍ଡ ଚାରିଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ହତ୍ୟା ଏତେ ଘନ ଥିଲା ଯେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗୋଟିଏ ଖୁର ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଖୁର ରଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଉନଥିଲେ; ତେଣୁ ସେଇ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗାମୀ ଅଶ୍ୱମାନେ ହଠାତ୍ ଉଛଳି ଆକାଶରେ ଥିର ହେଲେ।
Verse 6
हयानां नान्तरं हवासीत् पदाद् विचलितुं पदम् । उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्तत:
ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗୋଟିଏ ଖୁର ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଖୁର ରଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଉନଥିଲେ; ତେଣୁ ସେଇ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗାମୀ ଅଶ୍ୱମାନେ ହଠାତ୍ ଉଛଳି ଆକାଶରେ ଥିର ହେଲେ।
Verse 7
ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम् । अदृश्या ह्ृत्यवर्तन्त विसृजन्त: शिलोच्चयान्,तदनन्तर निवातकवचोंने अदृश्यरूपसे ही आक्रमण किया और केवल आकाशको आच्छादित करके पत्थरोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
ତାପରେ ନିବାତକବଚ ଦାନବମାନେ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ଢାକି, ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏବଂ ବିଶାଳ ଶିଳାଖଣ୍ଡର ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲେ।
Verse 8
अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणान्यथ । व्यगृह्लनन् दानवा घोरा रथचक्रे च भारत,भरतनन्दन! कुछ भयंकर दानवोंने, जो पृथ्वीके भीतर घुसे हुए थे, मेरे घोड़ोंके पैर तथा रथके पहिये पकड़ लिये
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ହେ ଭାରତ! କେତେକ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଭୂମିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ପାଦ ଏବଂ ରଥଚକ୍ରକୁ ଧରିନେଲେ।”
Verse 9
विनिगृहा हरीनश्चान् रथं च मम युध्यत: । सर्वतो मामविध्यन्त सरथं धरणीधरै:
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ମୋ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଓ ମୋ ରଥକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିନେଲେ; ତାପରେ ରଥସହିତ ମୋ ଉପରେ ସବୁଦିଗରୁ ବିଶାଳ ଶିଳାଖଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।”
Verse 10
पर्वतैरुपचीयद्धि: पतमानैस्तथापरै: | स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत,नीचे पर्वतोंके ढेर लग रहे थे और ऊपरसे नयी-नयी चट्टानें पड़ रही थीं। इससे वह प्रदेश जहाँ हमलोग मौजूद थे, एक गुफाके समान बन गया
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ତଳେ ପର୍ବତର ଢେର ଜମୁଥିଲା ଏବଂ ଉପରୁ ନୂଆ ନୂଆ ଶିଳା ଧସିପଡୁଥିଲା; ତେଣୁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଆମେ ଥିଲୁ, ସେଠା ଗୁହା ପରି ଆବଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା।”
Verse 11
पर्वतैश्छाद्यमानो*5हं निगृहीतैश्व वाजिभि: । अगच्छं परमामार्ति मातलिस्तदलक्षयत्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ଏକ ପଟେ ମୁଁ ପର୍ବତସଦୃଶ ଶିଳାଖଣ୍ଡରେ ଢାକାଯାଉଥିଲି, ଅନ୍ୟ ପଟେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଧରାପଡ଼ିବାରୁ ରଥର ଗତି ଅଟକିଗଲା; ଏହି ଅସହାୟତାରେ ମୁଁ ପରମ କଷ୍ଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲି—ମାତଲି ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।”
Verse 12
लक्षयित्वा च मां भीतमिदं वचनमत्रवीत् । अर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय,इस प्रकार मुझे भयभीत हुआ देख मातलिने कहा--'अर्जुन! अर्जुन! तुम डरो मत। इस समय वच्ञास्त्रका प्रयोग करो”
ମୋତେ ଭୟଭୀତ ଦେଖି ମାତଳି କହିଲେ—“ଅର୍ଜୁନ! ଅର୍ଜୁନ! ଭୟ କରନି; ଏବେ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କର।”
Verse 13
ततोऊहं तस्य तद् वाकक््यं श्रुत्वा वज़मुदीरयम् । देवराजस्य दयितं भीममस्त्रं नराधिप,महाराज! मातलिका वह वचन सुनकर मैंने देवराजके परम प्रिय तथा भयंकर अस्त्र वज्रका प्रयोग किया
ତାପରେ, ହେ ନରାଧିପ! ତାଙ୍କର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ମୁଁ ଦେବରାଜଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲି।
Verse 14
अचल स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्रय च । अमुज्चं वज्रसंस्पर्शानायसान् निशितान् शरान्
ଅଚଳ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗାଣ୍ଡୀବକୁ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ବଜ୍ରସ୍ପର୍ଶ ପରି କଠୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା ବାଣ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଲି।
Verse 15
ततो मायाश्व ता: सर्वा निवातकवचांश्व तान् । ते वज़्चोदिता बाणा वज्रभूता: समाविशन्,तदनन्तर वच्ास्त्रसे प्रेरित हुए वे वज्रस्वरूप बाण पूर्वोक्त सारी मायाओं तथा निवातकवच दानवोंके भीतर घुस गये
ତାପରେ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରେରଣାରେ ବଜ୍ରରୂପ ହୋଇଥିବା ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ମାୟାକୁ ଏବଂ ନିବାତକବଚ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 16
ते वज्वेगविहता दानवा: पर्वतोपमा: । इतरेतरमा श्लिष्य न्यपतन् पृथिवीतले,फिर तो वज्रके वेगसे मारे गये वे पर्ववाकार दानव एक-दूसरेका आलिंगन करते हुए धराशायी हो गये
ବଜ୍ରର ବେଗରେ ଆହତ ସେହି ପର୍ବତସମ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପୃଥିବୀତଳେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 17
अन्तर्भूमौ च येडगृह्नन् दानवा रथवाजिन: । अनुप्रविश्य तान् बाणा: प्राहिण्वन् यमसादनम्
ଯେ ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀର ଭିତରକୁ ପସି ମୋ ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଧରିଥିଲେ, ମୋର ବାଣ ସେମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ଭେଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲା।
Verse 18
हतैर्निवातकवचैर्निरस्तै: पर्वतोपमै: । समाच्छाद्यत देश: स विकीर्णैरिव पर्वतैः
ସେଠାରେ ପର୍ବତସମ ନିବାତକବଚମାନେ ହତ ହୋଇ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇ ପଡ଼ିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଶବରେ ସମଗ୍ର ଦେଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା—ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେନେ ସବୁଠାରେ ପର୍ବତ ଛିଟିଯାଇଛି।
Verse 19
न हयानां क्षति: काचिन्न रथस्य न मातले: । मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत्
ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ନ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର କିଛି କ୍ଷତି ହେଲା, ନ ରଥର କୌଣସି ଅଂଶ ଭାଙ୍ଗିଲା; ମାତଲି ମଧ୍ୟ ଆଘାତ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ମୋ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଚୋଟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ—ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା ମୋତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା।
Verse 20
ततो मां प्रहसन् राजन् मातलि: प्रत्यभाषत । नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्य यदीक्ष्यते,तब मातलिने हँसते हुए मुझसे कहा--“अर्जुन! तुममें जो पराक्रम दिखायी देता है, वह देवताओं में भी नहीं है”
ତାପରେ, ରାଜନ, ମାତଲି ହସିହସି ମୋତେ କହିଲେ—“ଅର୍ଜୁନ! ତୁମରେ ଯେ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।”
Verse 21
हतेष्वसुरसंघेषु दारास्तेषां तु सर्वश: । प्राक्रोशन् नगरे तस्मिन् यथा शरदि सारसा:
ଅସୁରସଂଘମାନେ ହତ ହେବା ପରେ, ସେଇ ନଗରରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ଶରତ୍କାଳରେ ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଡାକ ପରି।
Verse 22
ततो मातलिना सार्धमहं तत् पुरम भ्ययाम् । त्रासयन् रथघोषेण निवातकवचस्त्रिय:,तब मैं मातलिके साथ रथकी घर्घराहटसे निवातकवचोंकी स्त्रियोंको भयभीत करता हुआ उस दैत्य-नगरमें गया
ତାପରେ ମାତଲିଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ସେହି ନଗରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲି। ମୋ ରଥର ଗର୍ଜନରେ ନିବାତକବଚ ଦାନବମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ସେହି ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲି।
Verse 23
तान् दृष्टवा दशसाहस्रान् मयूरसदृशान् हयान् । रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन् गणश: स्त्रिय:
ମୟୂରସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ସେହି ଦଶହଜାର ଘୋଡ଼ା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେହି ରଥକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ଦାନବସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦଳେଦଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 24
ताभिराभरणै: शब्दस्त्रासिताभि: समीरित: । शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत् तदा,उन डरी हुई निशाचरियोंके आभूषणोंके द्वारा उत्पन्न हुआ शब्द पर्वतोंपर पड़ती हुई शिलाओंके समान जान पड़ता था
ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଉଥିବା ସେହି ନିଶାଚରୀମାନଙ୍କ ଆଭୂଷଣର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ସେତେବେଳେ ପର୍ବତ ଢାଳରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଶିଳାଖଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 25
वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ता: स्वानि वेश्मान्यथाविशन् | बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च
ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେହି ଦୈତ୍ୟନାରୀମାନେ ନିଜନିଜ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଭବନଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ ଓ ବହୁ ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ବିଚିତ୍ର ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଥିଲା।
Verse 26
तदद्भुताकारमहं दृष्टवा नगरमुत्तमम् । विशिष्ट देवनगरादपृच्छे मातलिं ततः,वह उत्तम एवं अद्भुत नगर देवपुरीसे भी श्रेष्ठ दिखायी देता था। तब उसे देखकर मैंने मातलिसे पूछा--
ଦେବନଗରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ ଲାଗୁଥିବା ସେହି ଉତ୍ତମ ଓ ଅଦ୍ଭୁତାକାର ନଗରକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ତେବେ ମାତଲିଙ୍କୁ ତାହା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲି।
Verse 27
इदमेवंविधं कस्माद् देवा नावासयन्त्युत । पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये,'सारथे! देवतालोग ऐसा नगर क्यों नहीं बसाते हैं? यह नगर तो मुझे इन्द्रपुरीसे भी बढ़कर दिखायी देता है”
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ସାରଥି! ଦେବତାମାନେ ଏପରି ନଗର କାହିଁକି ନ ବସାନ୍ତି? ମୋତେ ତ ଏହି ନଗର ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପୁରୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ ଲାଗୁଛି।”
Verse 28
मातलिर्वाच आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य न: पुरम् ततो निवातकवचैरित: प्रच्याविता: सुरा:
ମାତଲି କହିଲେ— “ପାର୍ଥ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ନଗର ଆମ ଦେବରାଜ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଥିଲା। ପରେ ନିବାତକବଚମାନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ହଟାଇଦେଲେ।”
Verse 29
तपस्तप्त्वा महत् तीव्र प्रसाद्य च पितामहम् इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्वाभयं युधि
ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଓ ମହା ତପ କରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ନିବାସ ପାଇଁ ଏହି ନଗରକୁ ହିଁ ବର ଭାବେ ମାଗିଲେ; ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନ ଥାଉ—ଏହି ବର ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ।
Verse 30
तत: शक्रेण भगवान् स्वयंभूरिति चोदितः विधत्तां भगवानन्तमात्मनो हितकाम्यया,तब इन्द्रने भगवान् ब्रह्माजीसे इस प्रकार निवेदन किया--'प्रभो! अपने (और हमारे) हितके लिये आप ही इन दानवोंका अन्त कीजिये'
ତାପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରାଗଲା— “ପ୍ରଭୋ! ନିଜ ଓ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ଏହି ଦାନବମାନଙ୍କର ଅନ୍ତ କରନ୍ତୁ।”
Verse 31
तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति भारत भवितान्तस्त्वमप्येषां देहेनानयेन शत्रुहन्
ଭରତନନ୍ଦନ! ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ଶତ୍ରୁଦମନ ଦେବରାଜ! ଏଥିରେ ଦୈବର ବିଧାନ ଏହି— ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିବ, ଏବଂ ସେହି ଉପାୟରେ ଏହି ଦାନବମାନଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେବ।”
Verse 32
तत एपषां वधार्थाय शक्रो<स्त्राणि ददौ तव न हि शक्या: सुरै्हन्तुं य एते निहतास्त्वया
ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ହିଁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଆଜି ତୁମେ ଯେମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିପାରିନଥାନ୍ତେ। (ଅର୍ଜୁନ, ତୁମେ ମନେ ହୁଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ।)
Verse 33
कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत एषामन्तकर: प्राप्तस्तत् त्वया च कृतं तथा
କାଳର ପରିଣାମରେ, ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଏମାନଙ୍କ ଅନ୍ତକର ହୋଇ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ; ଏବଂ ଦୈବବିଧାନ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଛ।
Verse 34
दानवानां विनाशाय अस्त्राणां परमं बलम् ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम्,पुरुषोत्तम! देवराज इन्द्रने इन दानवोंके विनाशके उद्देश्यसे ही तुम्हें परम उत्तम अस्त्रबलकी प्राप्ति करायी है
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଏହି ଦାନବମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ହିଁ ଦେବରାଜ ମହେନ୍ଦ୍ର ତୁମକୁ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ପରମ ଉତ୍ତମ ବଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇଛନ୍ତି।
Verse 35
अर्जुन उवाच ततः प्रशाम्य नगरं दानवांश्व निहत्य तान् पुनर्मातलिना सार्थमगच्छे देवसझ तत्
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଏହିପରି ସେହି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି ନଗରରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ମୁଁ ମାତଲିଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ବାର ସେହି ଦେବସଭାକୁ ଫେରିଗଲି।
Verse 171
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें मायायुद्धविषयक एक सौ इकद्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନିବାତକବଚ-ଯୁଦ୍ଧପର୍ବରେ ମାୟାଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ଏକଶେ ଏକାହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 172
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि निवातकवचयुद्धे द्विसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ, ନିବାତକବଚ-ଯୁଦ୍ଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ନିବାତକବଚ-ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକଶେ ବାହାତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether to act immediately against adversaries or to uphold the exile vow fully; the chapter resolves toward vow-completion and disciplined timing to preserve moral and legal legitimacy.
Endurance guided by counsel is portrayed as strength: humility, restraint, and lawful sequencing of action protect both reputation (kīrti) and the ethical foundation of governance.
Yes: the text highlights that favorable time and divine hospitality do not negate dharma; rather, ritualized leave-taking and continued pilgrimage underscore continuity of duty beyond temporary comfort.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.