Adhyaya 166
समुद्रदर्शनं दैत्यपुरोपगमनं च (Ocean Vision and Approach to the Daitya City)
Upa-parva: Nivātakavaca-Daityāḥ (Arjuna’s celestial campaign and engagement near the Daitya city)
Arjuna reports that, while being praised by great sages, he beholds the immense, imperishable ocean—its foam, towering waves likened to moving mountains, and countless vessels laden with jewels. Marine beings (timiṅgila, turtles, makaras) and submerged conches appear in vast number, and gem-clusters drift amid strong, whirling winds, establishing a cosmographic tableau of scale and wonder. Passing beyond this high-velocity seascape, Arjuna sights a Daitya city crowded with Dānavas, near the domain associated with the Nivātakavaca. Mātali descends swiftly and advances with a thunderous chariot-sound, which the Dānavas misinterpret as the approach of the lord of the gods; they become alarmed, take up varied weapons, close the gates, and organize defenses. Arjuna then blows his great conch Devadatta, producing a reverberation that startles even formidable beings; the Nivātakavacas emerge in large numbers, armored and armed. Movement and counter-movement intensify, marine life is disturbed by the great noise, and the Dānavas launch a massed arrow-assault. A tumultuous, severe engagement begins, drawing assemblies of divine and semi-divine witnesses who praise Arjuna in victory-seeking tones, framing the confrontation as a formally observed trial of prowess and resolve rather than a private quarrel.
Chapter Arc: स्वर्ग-यात्रा और असुर-वध के बाद दिव्य रथ पर आरूढ़ किरीटधारी अर्जुन गन्धमादन पर्वत की ओर उतरता है—आकाश को प्रकाशित करता हुआ मातलि-चालित रथ मानो मेघों में धधकती महोल्का हो। → पाण्डवों के मन में उत्कंठा और आशंका साथ-साथ उठती है—अर्जुन क्या वरदान और दिव्यास्त्र लेकर लौटा है, और क्या वह वही अर्जुन है जो तपस्या को गया था? दिव्य तेज, नये आभूषण, और इन्द्र-सम वैभव उसके आगमन को असाधारण बना देते हैं। → अर्जुन का धर्मराज युधिष्ठिर को प्रणाम और भाइयों से पुनर्मिलन—समागतों का ‘परम प्रहर्ष’—यही अध्याय का शिखर है; स्वर्ग-प्रवास और देवताओं की प्रसन्नता का संक्षिप्त वृत्तान्त भी यहीं उद्घाटित होता है। → मातलि पाण्डवों का अभिनन्दन कर पिता-वत कर्तव्य-शिक्षा देता है और फिर अपने अनुपम, कान्तिमान रथ सहित लौट जाता है; अर्जुन अपने भाइयों के साथ आश्रम-आवास में विश्राम करता है। → अर्जुन के स्वर्ग-प्रवास से प्राप्त सामर्थ्य और दिव्यास्त्र अब वन-जीवन के आगामी संकटों में कैसे निर्णायक बनेंगे—यह संकेत देकर कथा आगे के संघर्षों की ओर मुड़ती है।
Shlokas
Verse 1
हि मय न () है 7 (निवातकवचयुद्धपर्व) पजञ्चषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनका गन्धमादन पर्वतपर आकर अपने भाइयोंसे मिलना वैशम्पायन उवाच ततः कदाचिटद्धरिसम्प्रयुक्तं महेन्द्रवाहं सहसोपयातम् । विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां हर्षोडर्जुनं चिन्तयतां बभूव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ହଠାତ୍ ଆକାଶରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ମନେ ହେଲା ଯେପରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକି ଉଠିଲା। ସେହି ଦୀପ୍ତ ରଥକୁ ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମନେ କରୁଥିବା ମହାରଥୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 2
स दीप्यमान: सहसान्तरिक्ष॑ प्रकाशयन् मातलिसंगृहीत: । बभौ महोल्केव घनान्तरस्था शिखेव चाग्नेज्वलिता विधूमा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହି ରଥକୁ ମାତଲି ଚାଳନା କରୁଥିଲେ। ଦୀପ୍ତିମାନ ସେ ରଥ ହଠାତ୍ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଏପରି ଶୋଭିତ ହେଲା—ମନେ ହେଲା ଯେପରି ମେଘମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହା ଉଲ୍କା ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି, କିମ୍ବା ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି।
Verse 3
तमास्थित: संददृशे किरीटी स्रग्वी नवान्याभरणानि बिश्रत् । धनंजयो वज्रधरप्रभाव: श्रिया ज्वलन् पर्वतमाजगाम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆସୀନ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଗଲେ। ଗଳାରେ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ନୂତନ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା; ଶୁଭଶ୍ରୀରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ସେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 4
स शैलमासाद्य किरीटमाली महेन्द्रवाहादवरुह्म तस्मात् । धौम्यस्य पादावभिवाद्य धीमा- नजातशत्रोस्तदनन्तरं च
ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି କିରୀଟଧାରୀ, ଧୀମାନ୍ ଅର୍ଜୁନ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ମହର୍ଷି ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇଲେ; ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 5
वृकोदरस्यापि च वन्द्यपादौ माद्रीसुता भ्यामभिवादितश्च । समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां प्रह्मो$भवद् भ्रातुरुपह्दरे सः
ସେ ବୃକୋଦର ଭୀମସେନଙ୍କ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ ମାଦ୍ରୀସୁତ ନକୁଳ-ସହଦେବ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ପରେ କୃଷ୍ଣା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଭେଟି ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ତାପରେ ଭ୍ରାତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 6
स्वर्गसे लौटकर अर्जुन धर्मराजको प्रणाम कर रहे हैं बभूव तेषां परम: प्रहर्ष- स्तेनाप्रमेयेण समागतानाम् । स चापि तानू प्रेक्ष्य किरीटमाली ननन्द राजानमभिप्रशंसन्
ଅପ୍ରମେୟ ବୀର ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ମିଳନରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ପରମ ହର୍ଷ ହେଲା। କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 7
यमास्थित: सप्त जघान पूगान् दिते: सुतानां नमुचेर्निहन्ता । तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्था: प्रदक्षिणं चक्कुरदीनसत्त्वा:
ନମୁଚିନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେ ରଥରେ ଆସୀନ ହୋଇ ଦିତିପୁତ୍ର ଦାନବମାନଙ୍କ ସାତ ଦଳକୁ ସଂହାର କରିଥିଲେ, ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରରଥର ସମୀପକୁ ଯାଇ ପାର୍ଥମାନେ ଉଦାର ହୃଦୟରେ, ଅଦୀନ ସାହସରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରେ ତାହାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
Verse 8
ते मातलेश्वक्रुरतीव हृष्टा: सत्कारमग्रयं सुरराजतुल्यम् । सर्वान् यथावच्च दिवौकसस्ते पप्रच्छुरेनं कुरुराजपुत्रा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କୁରୁରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ ମାତଲିଙ୍କୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଧିରେ ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ଯଥାବତ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କୁଶଳ-ସମ୍ବାଦ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 9
तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्दत् पितेव पुत्राननुशिष्य पार्थान् । ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମାତଲି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ ଏବଂ ପିତା ଯେପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ଅପ୍ରତିମ ପ୍ରଭାବାନ୍ ରଥରେ ଚଢ଼ି ସେ ପୁନଃ ତ୍ରିଦିବେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ।
Verse 10
मातलिने भी पाण्डवोंका अभिनन्दन किया और जैसे पिता पुत्रको उपदेश देता है, उसी प्रकार पाण्डवोंको कर्तव्यकी शिक्षा देकर वे पुनः अपने अनुपम कान्तिशाली रथके द्वारा स्वंगलोकके स्वामी इन्द्रके समीप चले गये ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମାତଲି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ପିତା ଯେପରି ପୁତ୍ରକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ସେପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ଅନୁପମ କାନ୍ତିଶାଳୀ ରଥରେ ସ୍ୱର୍ଗାଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପକୁ ପୁନଃ ଚଲିଗଲେ। ସେ ଯାଇଥିବା ପରେ ନରଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ-ପ୍ରମାଥୀ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଜିଷ୍ଣୁ ଅର୍ଜୁନ—ଯିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରତୀତ—ନିଜ ପୂର୍ବ ଭେଷ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତ ଉତ୍ତମରୂପ ମହାଧନ-ସମ୍ପଦ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 11
दिवाकरा भाणि विभूषणानि प्रिय: प्रियायै सुतसोममात्रे । मातलिके चले जानेपर इन्द्रशत्रुओंका संहार करनेवाले देवेन्द्रकुमार नृपश्रेष्ठ महात्मा श्रीमान् अर्जुनने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମାତଲି ଚଲିଯାଇବା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ-ସଂହାରକ ଦେବେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅର୍ଜୁନ—ଯିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ସହସ୍ରଲୋଚନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରତୀତ—ଇନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତ ଅମୂଲ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ଖୋଲି ନିଜ ପ୍ରିୟତମା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ (ସୁତସୋମଙ୍କ ମାତା) ସମର୍ପଣ କଲେ। ତାପରେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଯଥାବତ୍ କହିଲେ।
Verse 12
विप्रर्षभाणामुपविश्य मध्ये सर्व यथावत् कथयांबभूव । एवं मयास्त्राण्युपशिक्षितानि शक्राच्च वाताच्च शिवाच्च साक्षात्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିପ୍ରର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅର୍ଜୁନ ସବୁ କଥା ଯଥାବତ୍ କହିଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଏହିପରି ମୋତେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ବାତ (ବାୟୁ) ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ମିଳିଛି।”
Verse 13
तथैव शीलेन समाधिनाथ प्रीता: सुरा मे सहिता: सहेन्द्रा: । संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा तेभ्य: समाख्याय दिवि प्रवासम्
ମୋର ଶୀଳ-ସ୍ୱଭାବ ଓ ଚିତ୍ତର ଏକାଗ୍ରତାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୋ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ। ତାପରେ ନିର୍ଦୋଷ କର୍ମକାରୀ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସ୍ୱର୍ଗ-ପ୍ରବାସର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହି, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ସହ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ଶୟନ କଲେ।
Verse 14
माद्रीसुता भ्यां सहित: किरीटी सुष्वाप तामावसतिं प्रतीत:
ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସହ କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ସେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଶ୍ରମ-ନିବାସରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 164
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें अर्जुनाभिगमनविषयक एक सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଯକ୍ଷଯୁଦ୍ଧପର୍ବରେ ଅର୍ଜୁନାଭିଗମନ-ବିଷୟକ ଏକଶେ ଚଉଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 165
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वण्यर्जुनसमागमे पज्चषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ, ନିବାତକବଚଯୁଦ୍ଧପର୍ବରେ, ଅର୍ଜୁନସମାଗମ-ପ୍ରସଙ୍ଗର ଏକଶେ ପଞ୍ଚଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a transition from awe and observation to necessary confrontation: Arjuna must shift from contemplative perception of vast nature to regulated kṣātra action, initiating force within a context that is publicly witnessed and thus ethically accountable.
Communication and posture are strategic instruments: controlled signaling can establish presence, coordinate initiative, and shape opponent expectations, while disciplined readiness (rather than panic) is implied as the proper response to perceived threat.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-commentary is structural—cosmic spectators assemble and praise, signaling that the episode is meant to be read as a sanctioned trial whose significance lies in demonstrating capability and dharmically framed resolve.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.