Adhyaya 164
Arjuna meets the Lokapālas, is tested by Indra, and is led to Amarāvatī for astra-śikṣā (Indraloka-gamana)
Upa-parva: Arjunābhigamana / Indraloka-gamana (Arjuna’s ascent and celestial instruction episode)
Arjuna reports his successful vision of Mahādeva to a radiant brāhmaṇa-like figure, who affirms the uniqueness of the encounter and forecasts that, together with the Lokapālas, Arjuna will meet Indra and receive weapons. Auspicious atmospheric signs arise—fragrant garlands, divine music, hymns, and the arrival of celestial retinues. Indra appears with Śacī; Kubera, Yama, and Varuṇa are seen in their respective stations, and the Lokapālas reassure Arjuna and offer astras for the fulfillment of a divine-purpose mandate. Arjuna receives the weapons with ritual propriety and is dismissed. Indra then addresses Arjuna, acknowledging prior knowledge of him and outlining further tapas and the role of Mātali in conveying him to heaven. Arjuna requests Indra as instructor; Indra tests Arjuna’s intention by suggesting harsh action, and Arjuna clarifies ethical constraints on using divine weapons. Indra approves and directs Arjuna to learn multiple classes of astras. Mātali brings Indra’s chariot; during ascent he notes Arjuna’s steadiness on the moving divine chariot, then shows celestial abodes and Nandana forests. Amarāvatī is described as free from fatigue, impurity, grief, and moral affliction, marked by perennial blossoms, pure winds, jeweled ground, and joyful inhabitants. Arjuna pays respects to divine assemblies, is welcomed by Indra, and remains in heaven to train in astras and learn Gandharva arts under Citraseṇa, maintaining disciplined focus amid abundant pleasures.
Chapter Arc: सूर्योदय के बाद धौम्य और आर्ष्टिषेण नित्यकर्म पूर्ण कर पाण्डवों के पास आते हैं; वनवास की कठोरता के बीच ऋषि-आगमन एक दिव्य संवाद का द्वार खोलता है। → पाण्डव विनयपूर्वक चरण-वन्दना कर ब्राह्मणों का सत्कार करते हैं; युधिष्ठिर के भीतर जगत-व्यवस्था, देव-स्थान और काल-गति को जानने की तीव्र जिज्ञासा उभरती है। → धौम्य मेरु-पर्वत और उसके शिखरों पर स्थित ब्रह्मा-विष्णु आदि के ध्रुव, अक्षय स्थानों का वर्णन करते हैं तथा सूर्य की निरन्तर गति—अहोरात्र, कला, काष्ठा और प्राणियों की आयु-कर्म के विभाजन—को जगत-नियामक सत्य के रूप में स्थापित करते हैं। → युधिष्ठिर को यह बोध मिलता है कि सृष्टि-चक्र, देवर्षियों का प्रजापति में लय-उदय, और सूर्य की अविराम परिक्रमा—सब एक अटल नियम के अधीन हैं; मन स्थिर होकर धर्म-मार्ग में धैर्य पाता है। → मेरु-दर्शन और नारायण-स्थान जैसे दिव्य-स्थानों का संकेत आगे के अध्यायों में और व्यापक ब्रह्माण्ड-वर्णन/तीर्थ-प्रसंग की ओर ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--शत्रुदमन नरेश! तदनन्तर सूर्योदय होनेपर आ्टिषिणसहित धौम्यजी नित्यकर्म पूरा करके पाण्डवोंके पास आये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ ନରେଶ! ତଦନନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେବା ପରେ ଧୌମ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।”
Verse 2
ते5भिवाद्यार्टिषिणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह । ततः प्राउजलय: सर्वे ब्राह्म॒णांस्तानपूजयन्,तब समस्त पाण्डवोंने आर्श्षिण तथा धौम्यके चरणोंमें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर सब ब्राह्मणोंका पूजन किया
ସେମାନେ ଆର୍ଷିଣ ଓ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ।
Verse 3
/ #::73:.8 #::3-.7 (0) हि २ 7 त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: धौम्यका युधिषिरको मेरु पर्वत तथा उसके शिखरोंपर स्थित ब्रह्मा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ମହର୍ଷି ଧୌମ୍ୟ ପ୍ରାତଃକର୍ମ (ଆହ୍ନିକ) ସମାପ୍ତ କରି, ଆର୍ତିଷେଣଙ୍କ ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତା’ପରେ ଧୌମ୍ୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତ ଧରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ସେ ମହର୍ଷି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 4
असोौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । शैलराजो महाराज मन्दरो5ति विराजते,“महाराज! वह पर्वतराज मन्दराचल प्रकाशित हो रहा है, जो समुद्रतककी भूमिको घेरकर खड़ा है
ମହାରାଜ! ସେଇ ପର୍ବତରାଜ ମନ୍ଦର ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଯେନେ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆବୃତ କରି ରହିଛି।
Verse 5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षत: | पर्वतैश्न वनान्तैश्न काननैश्वैव शोभिताम्
ପାଣ୍ଡବ ସେଇ ଦିଗର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ଅଧିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ପର୍ବତ, ବନାନ୍ତ ଓ ଘନ କାନନରେ ଶୋଭିତ।
Verse 6
'पाण्डुनन्दन! पर्वतों, वनान्त प्रदेशों और काननोंसे सुशोभित इस पूर्व दिशाकी रक्षा इन्द्र और कुबेर करते हैं ।।
ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ପର୍ବତ, ବନାନ୍ତ ଓ ଘନ କାନନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ, ମନୀଷୀ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—‘ତାତ! ଏହି ଦିଗ ଦେବରାଜ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।’
Verse 7
अतश्रोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजा: । ऋषयश्नापि धर्मज्ञा: सिद्धा: साध्याश्व देवता:
ଏହି କାରଣରୁ ଉଦୟମାନ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
Verse 8
यमस्तु राजा धर्मज्ञ: सर्वप्राणभृतां प्रभु: । प्रेतसत्त्वगतिं होनां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା ଯମ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସନ୍ତି। ସେଇ ଦିଗକୁ ପ୍ରେତଗତି—ହୀନ ପଥ—ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେଠାକୁ କେବଳ ମୃତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯାଇପାରନ୍ତି।
Verse 9
एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्धुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्धया परमया युतम्,'प्रेतताजका यह निवासस्थान अत्यन्त समृद्धिशाली परम पवित्र तथा देखनेमें अद्भुत है। राजन! इसका नाम संयमन (या संयमनीपुरी) है
‘ସଂୟମନ’ ନାମକ ଏହି ପୁଣ୍ୟନଗରୀ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ। ଏହା ପ୍ରେତରାଜ ଯମଙ୍କର ଭବନ, ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦୀପ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 10
“राजन! जहाँ जाकर भगवान् सूर्य सत्यसे प्रतिष्ठित होते हैं
ରାଜନ୍! ଯେଉଁ ପର୍ବତରାଜକୁ ଯାଇ ଭଗବାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ପର୍ବତରାଜକୁ ମନୀଷୀମାନେ ‘ଅସ୍ତାଚଳ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଇ ଗିରିରାଜ ଅସ୍ତାଚଳରେ ଓ ମହା ଜଳରାଶିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରରେ ବସି ରାଜା ବରୁଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 11
एतं पर्वतराजानं समुद्र च महोदधिम् | आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
ସେଇ ପର୍ବତରାଜ ଓ ମହୋଦଧି ମହାସମୁଦ୍ରରେ ବସି ରାଜା ବରୁଣ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପରିରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 12
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति वीर्यवान् | महामेरुर्महा भाग शिवो ब्रह्मविदां गति:
ମହାଭାଗ! ଏହି ବୀର୍ୟବାନ୍ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦୀପ୍ତ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହା ଶିବମୟ କଲ୍ୟାଣକର ପର୍ବତ; ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କର ମାତ୍ର ଏଠାକୁ ଗତି।
Verse 13
यस्मिन ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते । प्रजापति: सृजन् सर्व यत् किज्चिज्जड्र्मागमम्
ସେଇ ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିଜ ସଭା ଅଛି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଚର-ଅଚର ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି କରି ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
Verse 14
यानाहुर्ब्रह्मण: पुत्रान् मानसात् दक्षसप्तमान् । तेषामपि महामेरु: शिवं स्थानमनामयम्
ଯେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ସପ୍ତମ—ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାମେରୁ ହିଁ କଲ୍ୟାଣମୟ, ରୋଗ-ଶୋକରହିତ ନିବାସସ୍ଥାନ।
Verse 15
अन्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेवोदयन्ति च । सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखा: सदा,“तात! वसिष्ठ आदि सात देवर्षि इन्हीं प्रजापतिमें लीन होते और पुनः इन्हींसे प्रकट होते हैं
ତାତ! ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରମୁଖ ସପ୍ତ ଦେବର୍ଷି ଏଠାରେ ହିଁ (ସେଇ ପ୍ରଜାପତିରେ) ଲୀନ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 16
देशं विरजसं पश्य मेरो: शिखरमुत्तमम् । यत्रात्मतृप्तैर ध्यास्ते देवे: सह पितामह:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମେରୁର ସେଇ ଉତ୍ତମ ଶିଖରକୁ ଦେଖ—ସେ ରଜୋଗୁଣରହିତ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଦେଶ; ସେଠାରେ ଆତ୍ମତୃପ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ନିବାସ କରନ୍ତି।
Verse 17
यमाहु: सर्वभूतानां प्रकृते: प्रकृति धरुवम् । अनादिनिधन देवं प्रभुं नारायणं परम्
ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରକୃତିର ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଆଧାର—ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରକୃତି—ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସେଇ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଦେବ, ପରମ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଧାମ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ନିଜ ତେଜରେ ନିଜେ ଦୀପ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସର୍ବତେଜୋମୟ ଶୁଭସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ସହଜେ ଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ—ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 18
ब्रहद्मण: सदनात् तस्य परं स्थान प्रकाशते । देवा अपि न पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ତାଙ୍କର ପରମ ଧାମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସର୍ବତେଜୋମୟ ସେହି ଶୁଭ ରୂପକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାହା ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଦୁହେଁ ପାଇଁ ତାହାର ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 19
अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थान विष्णोर्महात्मन: । स्वयैव प्रभया राजन दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ, ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାର ଦର୍ଶନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।
Verse 20
प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते । यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभू:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମେରାବତୀ ସହ ଅତି ଶୋଭାୟମାନ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେଠାରେ, ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଈଶ୍ୱର—ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳାଧାର—ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 21
भासयन् सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते । नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षय:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାରେ ବିରାଜିତ। ପ୍ରିୟ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି; ତେବେ ମହର୍ଷିମାନେ କେଉଁଠୁ ହେବେ?
Verse 22
प्राप्रुवन्ति गतिं होतां यतीनां भावितात्मनाम् | नतं ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्प भासन्ति पाण्डव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେମାନେ ସେହି ନିୟତ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ସଂଯମୀ ଓ ଭାବିତାତ୍ମା ଯତିମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ। ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତି ନତମସ୍ତକ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 23
“तात! पूर्व दिशामें मेरूपर ही भगवान् नारायणका स्थान सुशोभित हो रहा है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ଧାମ ଅତି ଶୋଭାୟମାନ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଓ ସବୁର ଉପାଦାନ-କାରଣ—ନିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶିତ କରି ବିରାଜିତ। ସେହି ସ୍ଥାନକୁ କେବଳ ଯତ୍ନଶୀଳ, ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ମହାତ୍ମାମାନେ ହିଁ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି। ସେହି ନାରାୟଣଧାମରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ; ତେବେ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ କିପରି ଯିବେ? ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ନିକଟକୁ ଯାଇ ନିଜ ତେଜ ହରାଇଦିଅନ୍ତି; ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରକାଶ ରହେନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଅତିଶୟ ଦୀପ୍ତିରେ ବିରାଜନ୍ତି; ଏବଂ ସଂଯମୀ ଯତିମାନେ ଭକ୍ତିବଳରେ ହରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 24
परेण तपसा युक्ता भाविता: कर्मभि: शुभै: । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପରମ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ, ଶୁଭ କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପବିତ୍ର-ସଂସ୍କୃତ, ଯୋଗସିଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରୂପ ତମ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ—ସେମାନେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत । स्वयम्भुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ପୁଣି ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ସନାତନ, ଦେବଦେବ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 26
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् | ईश्वरस्य सदा होतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर,“महाभाग युधिष्ठिर! यह परमेश्वरका नित्य, अविनाशी और अविकारी स्थान है। तुम यहींसे इसको प्रणाम करो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ଧ୍ରୁବ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ସ୍ଥାନ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର।
Verse 27
एन॑ त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् प्रदक्षिणमुपावृत्य कुरुत: कुरुनन्दन
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଧ୍ରୁବ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି।
Verse 28
ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः । परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम्
କୁରୁନନ୍ଦନ! ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଅଚଳ ମେରୁଗିରିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥାନ୍ତି। ପାପଶୂନ୍ୟ ମହାରାଜ! ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତୋଭାବେ ଗିରିରାଜ ମେରୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି।
Verse 29
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षीन् भगवानपि । कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो5भिप्रदक्षिणम्
ଅନ୍ଧକାର ନିବାରଣ ଯାହାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ, ସେଇ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷଣ କରି ଏହି ମେରୁଗିରିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି।
Verse 30
य॑ं प्राप्प सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिण:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଯେ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସବିତା ସତ୍ୟବଳରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ମନୀଷୀମାନେ ସେଇ ପର୍ବତରାଜକୁ ‘ଅସ୍ତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ଅସ୍ତାଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି ସନ୍ଧ୍ୟାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ଦିବାକର, ଏହି ବିଭାବସୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
Verse 31
स मेरुमनुवृत्त: सन् पुनर्गच्छति पाण्डव । प्रामुख: सविता देव: सर्वभूतहिते रत:
ହେ ପାଣ୍ଡବ! ମେରୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ସବିତାଦେବ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତରେ ରତ—ପୁନର୍ବାର ଫେରି ଆଗକୁ ଗତି କରନ୍ତି।
Verse 32
स मासान् विभजन् काले बहुथधा पर्वसंधिषु । तथैव भगवान् सोमो नक्षत्र: सह गच्छति
ସେହିପରି ଭଗବାନ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଗତି କରି, ଋତୁସନ୍ଧି ସମୟରେ କାଳାନୁସାରେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ମାସମାନଙ୍କର ବିଭାଗ କରନ୍ତି।
Verse 33
एवमेतं त्वतिक्रम्प महामेरुमतन्द्रित: । भावयन् सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
ଏହିପରି ସେ ଅଲସତା ବିନା ସେଇ ମହାମେରୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପୁନର୍ବାର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଫେରିଯାଏ। ସେହିପରି ଅନ୍ଧକାରନାଶକ ଆଦିତ୍ୟ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରି, ଏହି ଅବାଧ ପଥରେ ସଦା ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥାନ୍ତି।
Verse 34
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् । मार्गमेतदसम्बाधमादित्य: परिवर्तते
ସେହିପରି ତମ ହରଣକାରୀ ଦେବ ଆଦିତ୍ୟ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କରି, ଏହି ଅବାଧ ପଥରେ ନିରନ୍ତର ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥାନ୍ତି।
Verse 35
सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् | ततः सर्वाणि भूतानि कालो< भ्यच्छति शैशिर:
ଶିଶିର ଋତୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ତାହାପରେ ଶୈଶିର କାଳ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆବୃତ କରେ, ଏବଂ ଶୀତର ସ୍ପର୍ଶ ସର୍ବତ୍ର ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।
Verse 36
स्थावराणां च भूतानां जजड़मानां च तेजसा । तेजांसि समुपादत्ते निवृत्त: स विभावसु:
ତେବେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବା ବିଭାବସୁ—ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ, ଏବଂ ଶୀତରେ ଜଡ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତେଜକୁ ନିଜ ତେଜରେ ସମାହାର କରନ୍ତି।
Verse 37
ततः स्वेदक्लमौ तन््द्री ग्लानिश्व भजते नरान् । प्राणिभि: सतत स्वप्नो हाभीक्षणं च निषेव्यते
ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱେଦ ଓ କ୍ଲମ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ଗ୍ଲାନି ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ; ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଦ୍ରାକୁ ସତତ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
Verse 38
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् । पुन: सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजा:
ଏହିପରି ସେଇ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆକାଶମାର୍ଗକୁ ଆବୃତ କରି ଭଗବାନ୍ ଭାନୁ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ନିୟତ ଗତି ଓ ମାର୍ଗ-ଗୋପନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଋତୁଚକ୍ରକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି—ଶୀତ, ତାପ ଓ ବର୍ଷା ଯଥାକାଳେ ଆସି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ।
Verse 39
वृष्टिमारुतसंतापै: सुखै: स्थावरजड्रमान् | वर्धयन् सुमहातेजा: पुन: प्रतिनिवर्तते,“महातेजस्वी सूर्यदेव वृष्टि, वायु और तापद्दारा सुखपूर्वक चराचर जीवोंकी पुष्टि करते हुए पुनः अपने स्थानपर लौट आते हैं
ସୁମହାତେଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବର୍ଷା, ବାୟୁ ଓ ଉଷ୍ଣତାପର ସୁଖଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଇ ପୁନଃ ନିଜ ନିୟତ ପଥ ଓ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରକୃତିର ସୁସଂଗଠିତ, ଜୀବନଧାରକ ଲୟକୁ—କର୍ତ୍ତବ୍ୟପାଳନର ଅବିଚଳତାକୁ—ଦର୍ଶାଏ।
Verse 40
एवमेष चरन् पार्थ कालचक्रमतन्द्रित: । प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ଏହିପରି ସବିତା ଅତନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ଚରଣ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ତାଙ୍କର ନିୟତ ପଥକୁ ଆକର୍ଷିତ ଓ ପୋଷିତ କରି—ଏବଂ କାଳଚକ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି।
Verse 41
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव | आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुन:
ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ସେ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଥମ୍ବନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ରସମୟ ତେଜ ଗ୍ରହଣ କରି, ଯଥାକାଳେ—ବର୍ଷାରୂପେ—ପୁନଃ ତାହାକୁ ବିସୃଜନ କରନ୍ତି।
Verse 42
विभजन् सर्वभूतानामायु: कर्म च भारत । अहोरात्र॑ कला: काष्ठा: सृजत्येष सदा विभु:
ହେ ଭାରତ! ଏହି ବିଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆୟୁ ଓ କର୍ମଫଳକୁ ବିଭାଜନ କରି, ସଦା କାଳପ୍ରବାହକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ଦିନ-ରାତି ଏବଂ କଳା, କାଷ୍ଠା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଭାଗ ସହିତ—ଏବଂ ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 162
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें कुबेरवाक्यविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଯକ୍ଷଯୁଦ୍ଧପର୍ବରେ କୁବେରବାକ୍ୟ-ବିଷୟକ ଏକଶେ ବାଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 163
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मेरुदर्शने त्रिषष्टयधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत यक्षयुद्धपर्वमें मेरुदर्शनविषयक एक सौ तिरसठसाँ अध्याय पूरा हुआ
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ ଯକ୍ଷଯୁଦ୍ଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ମେରୁଦର୍ଶନ-ବିଷୟକ ଏକଶେ ତେଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether the pursuit of extraordinary power (divine weapons) can be justified without ethical risk; Arjuna resolves the dilemma by stating he will not deploy such weapons against humans without appropriate countermeasures and necessity.
Authority and capability must be paired with restraint and tested intention; knowledge with high consequences is transmitted through disciplined training, procedural approval, and explicit limits on use.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-significance is narrative and ethical—Arjuna’s eligibility is demonstrated through steadiness, humility, and commitment to responsible use, situating astra-vidyā within a dharma-governed framework.