Adhyaya 160
Adhyāya 160: Dikpāla-Cosmography and the Sun’s Kālacakra (दिक्पाल-विश्ववर्णनम् तथा आदित्यस्य कालचक्रम्)
Upa-parva: Dik-Cosmology and Solar Circuit Discourse (Āraṇyaka-parva episodic unit)
Vaiśaṃpāyana reports that at sunrise Dhaumya completes his morning rites and approaches the Pandavas with Ārṣṭiṣeṇa. The brothers formally salute their elders and honor the assembled Brahmins. Dhaumya then takes Yudhiṣṭhira by the hand, faces east, and outlines a directional cosmography: Mandara is presented as a prominent mountain; the quarters are linked with divine authorities (e.g., Indra and Vaiśravaṇa), while the south is associated with Yama and the sacred, formidable Saṃyamana—described as the abode of the lord of departed beings. The west is connected with Varuṇa and the oceanic realm; the north is illuminated by Mahāmeru, associated with Brahmā’s assembly and progenitive powers, and with the abiding station of the seven devarṣis. From this axis, Dhaumya describes a supreme, radiant locus identified with Nārāyaṇa/Vişṇu, difficult to behold even for devas and dānavas, approached by disciplined ascetics and yogic adepts who do not return to ordinary embodiment. The chapter then pivots to temporal mechanics: the Sun’s unceasing circumambulation around Meru, his transitions through directions, the production of seasons (including cold), the modulation of vitality (tejas) in beings, and the generation of day-night and calendrical divisions—framing cosmic motion as the architecture of life and ethical reflection.
Chapter Arc: वन में पर्व-संधि के रहस्यमय समय पर पाण्डव एक महर्षि के आश्रम/पर्वत-प्रदेश में पहुँचते हैं, जहाँ प्रकृति स्वयं अद्भुत संकेतों से बोलती प्रतीत होती है। → द्रौपदी, भीम, नकुल-सहदेव और पुरोहित धौम्य सहित पाण्डव मस्तक झुकाकर ऋषि की सेवा करते हैं। ऋषि युधिष्ठिर से तीखे, आत्म-परीक्षण कराने वाले प्रश्न पूछते हैं—क्या सत्य से विचलन तो नहीं, क्या धर्म-मार्ग स्थिर है, माता-पिता के प्रति वृत्ति और आचरण में शिथिलता तो नहीं। साथ ही कर्म-फल की जिज्ञासा उठती है: दूसरों के दुष्कृत/सुकृत का फल हमें क्या भोगना पड़ता है? → ऋषि पर्व-संधि (पूर्णिमा/अमावस्या की संधि) के समय पर्वत-श्रेष्ठ पर होने वाले अलौकिक दृश्यों का रहस्य खोलते हैं—ऋषि-गण वायु/जल-आहार जैसे कठोर व्रतों से देह को साधकर आकाश-मार्ग से विचरते हैं, और इस काल में अनेक प्राणी अद्भुत दर्शन करते हैं; पर पाण्डवों को वहाँ जाने की इच्छा नहीं करनी चाहिए—जो जानना है, यहीं रहकर सुनें/देखें। → ऋषि युधिष्ठिर को धैर्य और अचंचलता का उपदेश देते हैं—यहाँ श्रद्धा से निवास करो, नियमपूर्वक विहार करो; समय आने पर तुम शस्त्रजित पृथ्वी का पालन करोगे। → पाण्डवों के लिए यह संकेत छोड़ दिया जाता है कि वन-वास का यह संयम ही भविष्य के राज्य-धर्म का आधार बनेगा, और पर्व-संधि के रहस्य अभी और भी गहरे हैं।
Shlokas
Verse 1
#+ #+० ()) #अल अप - सिन्धुवार शब्दका अर्थ आचार्य नीलकण्ठने कमल माना है। आधुनिक कोषकारोंने 'सिन्धुवार'को शेफालिका या निर्गुण्डीका पर्याय माना है। उसके फूल मंजरीके आकारमें केसरिया रंगके होते हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା ସେଇ ଆର୍ଟିଷେଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ହୃଦୟରେ ପ୍ରୀତି ନେଇ, ନିଜ ନାମ କହି ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 2
ततः कृष्णा च भीमश्न यमौ च सुतपस्विनौ । शिरोभ्रि: प्राप्य राजर्षि परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर द्रौपदी, भीमसेन और परम तपस्वी नकुल-सहदेव--ये सभी मस्तक झुकाकर उन राजर्षिको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
ତାପରେ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ), ଭୀମ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଯମଜ—ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ—ମସ୍ତକ ନମାଇ ସେଇ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ନମ୍ରତାରେ ସେବାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 3
तथैव धौम्यो धर्मज्ञ: पाण्डवानां पुरोहित: । यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम्
ସେହିପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧୌମ୍ୟ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସାରେ ସେଇ କଠୋରବ୍ରତୀ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 4
अन्वजानातू स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । पाण्डो: पुत्रान् कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत्
ସେଇ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନି ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ—କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ—ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ବସନ୍ତୁ।”
Verse 5
कुरूणामृषभं पार्थ पूजयित्वा महातपा: । सह भ्रातृभिरासीनं पर्यपृच्छटदनामयम्,महातपस्वी आर्टिषिणने भाइयोंसहित कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिका यथोचित आदर-सत्कार किया और जब वे बैठ गये, तब उनसे कुशल-समाचार पूछा--
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ପାର୍ଥ! ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷି କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରି, ସେ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ଆସନସ୍ଥ ହେଲାପରେ ତାଙ୍କ କୁଶଳ ପଚାରିଲେ।
Verse 6
नानृते कुरुषे भावं कच्चिद् धर्मे प्रवर्तसे । मातापित्रोश्व ते वृत्ति: कच्चित् पार्थ न सीदति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ! ତୁମ ମନ କେବେ ଅସତ୍ୟ ପାଖକୁ ଝୁକେନି ତ? ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଅଛ କି? ହେ ପାର୍ଥ, ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୃତ୍ତି କେଉଁଠି ଶିଥିଳ ହୋଇନି ତ?”
Verse 7
कच्चित् ते गुरव: सर्वे वृद्धा वैद्याश्न पूजिता: । कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ତୁମ ସମସ୍ତ ଗୁରୁଜନ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବୈଦ୍ୟମାନେ କି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ପାଇଛନ୍ତି? ହେ ପାର୍ଥ, ପାପକର୍ମରେ ତୁମ ମନ ଲାଗେନି ତ?”
Verse 8
सुकृतं प्रतिकर्तु च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम् । यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न विकत्थसे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଉପକାରର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିଉପକାର କରିବା ତୁମେ ଜାଣ? ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଅପକାରକୁ ଉପେକ୍ଷା କରି ଛାଡ଼ିଦେବା ମଧ୍ୟ? ନ୍ୟାୟୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ତୁମେ ବୁଝ—ଏବଂ ଆତ୍ମଶ୍ଳାଘା କର ନାହିଁ ତ?”
Verse 9
यथा मानिता: कच्चित् त्वया नन्दन्ति साधव: । वनेष्वपि वसन् कच्चिद् धर्ममेवानुवर्तसे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ତୁମେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିଥିବାରୁ ସାଧୁଜନ ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି କି? ଏବଂ ବନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ କି?”
Verse 10
कच्चिद् धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते । दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମ ଆଚରଣ-ବ୍ୟବହାରରେ ପୁରୋହିତ ଧୌମ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଲେଶ ପାଉନାହାନ୍ତି ତ? ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ଦାନ, ଧର୍ମ, ତପ, ଶୌଚ, ଆର୍ଜବ ଓ ତିତିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପିତୃ–ପୈତାମହ ବୃତ୍ତିକୁ ଅନୁସରି, ପ୍ରାଚୀନ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେ ପଥେ ଗଲେ ସେହି ପଥେ ତୁମେ ଚାଲୁଛ କି?
Verse 11
पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित् पार्थनुवर्तसे । कच्चिद् राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଠାରୁ ଆସିଥିବା ବୃତ୍ତିକୁ ତୁମେ ଏଯାବତ୍ ଅନୁସରୁଛ କି? ହେ ପାଣ୍ଡବ, ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେ ପଥେ ଗଲେ ସେହି ପଥେ—ଧର୍ମରାଜମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ମାନଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି—ତୁମେ ଚାଲୁଛ କି?
Verse 12
स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुन: । पितर: पितृलोकस्था: शोचन्ति च हसन्ति च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୁହାଯାଏ, ନିଜ-ନିଜ କୁଳରେ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପୁନଃ ପୌତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପିତୃଲୋକରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ଶୋକ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ହର୍ଷରେ ହସନ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Verse 13
कि तस्य दुष्कृते5स्माभि: सम्प्राप्तव्यं भविष्यति । कि चास्य सुकृतेडस्माभि: प्राप्तव्यमिति शोभनम्
ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି—“ତାହାର ଦୁଷ୍କୃତରୁ ଆମକୁ କେତେ ଭାଗ ମିଳିବ? ଏବଂ ତାହାର ସୁକୃତରୁ ଆମେ କ’ଣ ପାଇବୁ—ଯଦି ପୁଣ୍ୟର କିଛି ଅଂଶ ମିଳେ, ତେବେ ତାହା କେତେ ଶୁଭ!”
Verse 14
पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पठचम: । यस्यैते पूजिता: पार्थ तस्था लोकावुभौ जितौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ଯେ ପିତା, ମାତା, ଅଗ୍ନି, ଗୁରୁ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମା—ଏହି ପାଞ୍ଚଙ୍କୁ ପୂଜା-ଆଦର କରେ, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହେଁକୁ ଜୟ କରେ।
Verse 15
युधिछिर उवाच भगवन्नार्य माहैतद् यथावद् धर्मनिश्चयम् । यथाशक्ति यथान्यायं क्रियते विधिवन्मया
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଭଗବନ୍, ଆର୍ୟବର! ଆପଣ ଧର୍ମର ଏହି ମହାନ୍ ଓ ଯଥାର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ କହିଦେଲେ। ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ନ୍ୟାୟୋଚିତ ଭାବେ, ବିଧିପୂର୍ବକ ତାହା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
Verse 16
आर्शिषिण उवाच अब्भक्षा वायुभक्षाश्व प्लवमाना विहायसा । जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषय: पर्वसंधिषु
ଋଷି କହିଲେ—ପାର୍ଥ! ପର୍ବସନ୍ଧି ବେଳେ (ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ପ୍ରତିପଦାର ସନ୍ଧିକାଳ) ଅନେକ ଋଷି ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଆସି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେବଳ ଜଳାହାରରେ, କେହି କେବଳ ବାୟୁଭକ୍ଷରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 17
कामिन: सह कान्ताभि: परस्परमनुव्रता: । दृश्यन्ते शैलशूड्रस्था यथा किम्पुरुषा नृप
ଋଷି କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏଠାରେ କିମ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପରି ଅନେକ କାମୀ ଲୋକ ନିଜ କାନ୍ତାମାନଙ୍କ ସହ, ପରସ୍ପର ଅନୁରକ୍ତ ଓ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ, କ୍ରୀଡା ପାଇଁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ପର୍ବତଶିଖରରେ ବିହରୁଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
Verse 18
अरजांसि च वासांसि वसाना: कौशिकानि च । दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणा:
ଋଷି କହିଲେ—ପାର୍ଥ! ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କର ଅନେକ ଗଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ରେଶମୀ ପରିଧାନରେ ସୁଶୋଭିତ।
Verse 19
विद्याधरगणाश्षैव स्रग्विण: प्रियदर्शना: । महोरगगणांश्वैव सुपर्णाश्षीरगादय:
ଋଷି କହିଲେ—ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ଗଣ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ପମାଳା ପିନ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ମହାନାଗଗଣ, ସୁପର୍ଣ୍ଣଜାତିର ପକ୍ଷୀ (ଗରୁଡବଂଶୀୟ) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସର୍ପାଦି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 20
अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु । भेरीपणवशड्खानां मृदड़ानां च नि:ःस्वन:,पर्वोकी संधि-बेलामें इस पर्वतके ऊपर भेरी, पणव, शंख और मृदंगोंकी ध्वनि सुनायी देती है
ଏହି ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ, ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ ଭେରୀ, ପଣବ, ଶଙ୍ଖ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ନିନାଦ ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 21
इहस्थैरेव तत् सर्व श्रोतव्यं भरतर्षभा: । न कार्या व: कथंचित् स्यात् तत्राभिगमने मति:
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଏଠାରେ ରହି ସବୁ କିଛି ଦେଖି-ଶୁଣି ଜାଣ; ସେଠାକୁ ଉପରେ ଯିବାର ଭାବନା କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 22
न चाप्यत: परं शक््यं गन्तुं भरतसत्तमा: | विहारो ह्वञात्र देवानाममानुषगतिस्तु सा,भरतश्रेष्ठ] इससे आगे जाना असम्भव है। वहाँ देवताओंकी विहारस्थली है। वहाँ मनुष्योंकी गति नहीं हो सकती
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହାଠାରୁ ଆଗକୁ ଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏଠା ଦେବତାମାନଙ୍କର ବିହାରସ୍ଥଳ; ସେଠାକୁ ମନୁଷ୍ୟର ଗତି ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ।
Verse 23
ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत | द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसा:,भारत! यहाँ थोड़ी-सी भी चपलता करनेवाले मनुष्यसे सब प्राणी द्वेष करते हैं तथा राक्षसलोग उसपर प्रहार कर बैठते हैं
ହେ ଭାରତ! ଏଠାରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳତା କିମ୍ବା ଅବିବେକୀ ତ୍ୱରାରେ କର୍ମ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି; ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ତା’ପରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି।
Verse 24
अस्यातिक्रम्य शिखरं कैलासस्य युधिष्छिर । गति: परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते,युधिष्ठिर! इस कैलासके शिखरको लाँघ जानेपर परम सिद्ध देवर्षियोंकी गति प्रकाशित होती है
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କୈଲାସର ଏହି ଶିଖରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ପରମ ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଗତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 25
चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमित: परम् | अय:शूलादिभिष्ष्नन्ति राक्षसा: शत्रुसूदन,शत्रुसूदन पार्थ! चपलतावश इससे आगेके मार्गपर जानेवाले मनुष्यको राक्षसगण लोहेके शूल आदिसे मारते हैं
ଋଷି କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! କେବଳ ଚପଳତାବଶେ ଏହି ପଥରେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ମଣିଷକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଲୋହାର ଶୂଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି ନିପାତ କରନ୍ତି। ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ, ସାବଧାନ ହୁଅ।
Verse 26
अप्सरोभि: परिवृत: समृद्धया नरवाहन: । इह वैश्रवणस्तात पर्वसंधिषु दृश्यते,तात! पर्वोकी संधिके समय यहाँ मनुष्योंपर सवार होनेवाले कुबेर अप्सराओंसे घिरकर अपने अतुल वैभवके साथ दिखायी देते हैं
ଋଷି କହିଲେ—ତାତ! ଏଠାରେ ପର୍ବତ-ସନ୍ଧିସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିଷମାନେ ବହନ କରୁଥିବା ଯାନରେ ଆସୀନ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ, ଅପାର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ଦେଖାଯାଏ।
Verse 27
शिखरस्थं समासीनमधिपं यक्षरक्षसाम् । प्रेक्षन्ते सर्वभूततानि भानुमन्तमिवोदितम्
ଶିଖରରେ ଆସୀନ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଅଧିପତି କୁବେର ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
Verse 28
देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च । गिरे: शिखरमूद्यानमिदं भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! पर्वतका यह शिखर देवताओं, दानवों, सिद्धों तथा कुबेरका क्रीड़ा-कानन है
ଋଷି କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପର୍ବତଶିଖରର ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କର କ୍ରୀଡା-କାନନ।
Verse 29
उपासीनस्य धनदं तुम्बुरो: पर्वसंधिषु । गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने,तात! पर्वसंधिके समय गन्धमादन पर्वतपर कुबेरकी सेवामें उपस्थित हुए तुम्बुरु गन्धर्वके साम-गानका स्वर स्पष्ट सुनायी पड़ता है
ତାତ! ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ପର୍ବତ-ସନ୍ଧି ସମୟରେ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ସେବାରେ ଉପାସୀନ ତୁମ୍ବୁରୁ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସାମ-ଗାନର ସ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 30
एतदेवंविध॑ चित्रमिह तात युधिष्िर । प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुश: पर्वसंधिषु
ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ଜଗତରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ। ଜୀବନର ‘ପର୍ବ-ସନ୍ଧି’—ମହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସଙ୍କଟକାଳରେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେନେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା ପରି ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ନିହାରନ୍ତି।
Verse 31
तात युधिष्ठिर! इस प्रकार पर्वसंधिकालमें सब प्राणी यहाँ अनेक बार ऐसे-ऐसे अद्भुत दृश्योंका दर्शन करते हैं ।।
ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହିପରି ପର୍ବ-ସନ୍ଧି-କାଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ବହୁବାର ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଭୋଜ୍ୟ ରସବନ୍ତ ଫଳ ଭୁଞ୍ଜି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ଭେଟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସନ୍ତୁ।
Verse 32
न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्त: कथंचन । उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्ध॑ विहृत्य च | ततः शस्त्रजितां तात पृथिवीं पालयिष्यसि
ତାତ! ଏଠାକୁ ଆସିଲାପରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଚଞ୍ଚଳତା କିମ୍ବା ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଇଚ୍ଛାମତେ ଏଠାରେ ରହି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାନୁସାରେ ବିହାର କରି, ପରେ ତୁମେ ଫେରି ଯାଇ ଶସ୍ତ୍ରବଳେ ଜିତା ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କରିବ।
Verse 159
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि आर्टिषेणयुधिष्ठटिरसंवादे एकोनषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ଯକ୍ଷଯୁଦ୍ଧପର୍ବରେ ଆର୍ଟିଷେଣ-ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସଂବାଦସମ୍ବଳିତ ଏକୋନଷଷ୍ଟ୍ୟଧିକଶତତମ (୧୫୯ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Rather than a situational dispute, the chapter presents an orientation-problem: how a ruler-in-exile should stabilize judgment when external order is disrupted, by grounding conduct in enduring structures—directional order, time-cycles, and disciplined reverence.
Cosmic regularity functions as an ethical template: as the Sun sustains beings through continuous motion and measured transitions, human agency should emphasize steadiness, responsibility, and alignment with dharma across changing circumstances.
No explicit phalaśruti formula is stated here; the meta-function is implicit—understanding cosmology and kāla is presented as a contemplative aid that situates human action within a larger, accountable order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.