Adhyaya 151
Kuberasaras-darśana (Bhīma beholds Kubera’s guarded lotus-lake) / कुबेरसरः-दर्शनम्
Upa-parva: Saugandhika-haraṇa Parva (Episode of the Saugandhika lotuses near Kubera’s lake)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīmasena’s arrival at a beautiful nalinī (lotus-lake) on the pleasant heights of Kailāsa, near Kubera’s abode. The lake is portrayed with dense lotuses, golden-hued blossoms, jewel-like stalks, cool and clear water likened to nectar, and a sanctifying, wondrous quality. It is characterized as Kubera’s recreational domain, honored by devas and frequented by gandharvas and apsarases, as well as visited by ṛṣis and guarded under Vaiśravaṇa’s authority. Bhīma, delighted at the sight, approaches; the rākṣasa guardians—identified as Krodhavaśā, numerous and well-armed—observe him and raise alarm. They converge and interrogate him formally: noting his ascetic-like attire and weapons, they ask his identity and purpose, establishing the immediate thematic frame of access-control, authority, and declared intention in a protected realm.
Chapter Arc: कदलीवन के भीतर भीमसेन के वचन सुनकर हनुमान स्मित करते हैं—और अपने सागर-लङ्घन-कालीन तेज का संकेत देते हुए, भीम के सामने अपना अद्भुत रूप प्रकट करने को उद्यत होते हैं। → भ्रातृ-प्रियता से प्रेरित होकर हनुमान अपना शरीर आयाम-विस्तार में बढ़ाते जाते हैं; पर्वत-तुल्य महाकाय, ताम्र-नेत्र, तीक्ष्ण-दंष्ट्र, भृकुटि-वक्र मुख—और दीर्घ लाङ्गूल को घुमाते हुए दिशाओं को मानो घेर लेते हैं। भीम के भीतर बल-गर्व और विस्मय साथ-साथ उठते हैं। → हनुमान का विराट् रूप—‘द्वितीय इव पर्वतः’—भीम के सामने साक्षात् खड़ा हो जाता है; उसी क्षण बल का अहंकार तप-तेज के आगे झुकता है और भीम को अपने पराक्रम की सीमा का बोध होता है। → संवाद का स्वर उपदेश में ढलता है: राजधर्म के साधन—साम, दान, दण्ड, भेद; गुप्तचर, उत्तम बुद्धि, सुरक्षित मन्त्रणा; निग्रह-अनुग्रह और चातुर्य—इनका विधान बताया जाता है। राजा को योग्य को योग्य कर्म में नियुक्त करने और दण्ड-नीति को काम-द्वेष से रहित, अलुब्ध, अक्रोधी होकर चलाने की शिक्षा दी जाती है; क्षत्रिय का स्वर्ग-मार्ग ‘निग्रह-पालन’ और सम्यक् दण्ड-प्रणयन से जोड़ा जाता है। → हनुमान के उपदेश के बाद भीम के भीतर यह प्रश्न शेष रहता है कि आगामी संघर्ष में वह बल को धर्म-नीति के अधीन कैसे रखेगा—और तीर्थयात्रा का अगला चरण किस परीक्षा की ओर ले जाएगा।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक हि 7 2 - सत्ययुगके मनुष्य आदि प्राणियोंमें दोषोंका अभाव बतलाया है
ଭୀମସେନ କହିଲେ—କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୂପ ଦେଖିନଥିଲେ ମୁଁ କେମିତି ମଧ୍ୟ ଯିବି ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହର ପାତ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगम: । तद् रूप॑ दर्शयामास यद् वै सागरलड्घने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଭୀମ ଏପରି କହିବା ସହିତ ବାନରବୀର ହନୁମାନ ହସିଲେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର-ଲଂଘନ ସମୟରେ ଯେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ରୂପଟି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 3
भ्रातु: प्रियमभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः । देहस्तस्य ततो$तीव वर्धत्यायामविस्तरै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ତାପରେ ତାହାର ଦେହ ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଅପାର ଭାବେ ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 4
सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युति: । गिरेश्लोच्छूयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅମିତଦ୍ୟୁତି ବାନରବୀର ଗଛସହିତ ସମଗ୍ର କଦଳୀବନକୁ ଆଛାଦିତ କଲା। ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ତଥାଏବ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
Verse 5
समुच्छितमहाकायो द्वितीय इव पर्वत: । ताम्रेक्षणस्तीक3्ष्णदंष्टो भूकुटीकुटिलानन:,उनका वह उन्नत विशाल शरीर दूसरे पर्वतके समान प्रतीत होता था। लाल आँखों तीखी दाढ़ों और टेढ़ी भौंहोंसे युक्त उनका मुख था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାହାର ଉଚ୍ଚ ମହାକାୟ ଦେହ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବତ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଏବଂ କୁଟିଳ ଭୃକୁଟିରେ ତାହାର ମୁଖ ଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 6
दीर्घलाडरूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थित: कपि: । तद् रूप॑ महदालक्ष्य भ्रातु: कौरवनन्दन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୀର୍ଘ ଲାଙ୍ଗୂଳ ନାଚାଇ କପି ଦିଗମଣ୍ଡଳକୁ ବ୍ୟାପି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା। ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଏହି ମହାରୂପ ଦେଖି କୌରବନନ୍ଦନ ଭୀମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
Verse 7
विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुन: पुनः । तमर्कमिव तेजोभि: सौवर्णमिव पर्वतम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ଭୀମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଏବଂ ରୂପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତସମ ଦେଖିଲେ।
Verse 8
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्टवा भीमो न्यमीलयत् । आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्निव
ଆକାଶ ଯେନ ଜ୍ୱଳିଉଠିଛି ବୋଲି ଦେଖି ଭୀମ ଆଖି ବୁଜିଦେଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ, ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 9
एतावदिह शक्तस्त्वं द्रष्ट रूप॑ं ममानघ । वर्धेडहं चाप्पतो भूयो यावन्मे मनसि स्थितम् | भीमशशत्रुषु चात्यर्थ वर्धते मूर्तिरोजसा
ଅନଘ! ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋର ଏତେ ପରିମାଣର ରୂପକୁ ମାତ୍ର ଦେଖିପାରିବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିପାରେ। ମୋ ମନରେ ଯେତେ ବଡ଼ ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ନିକଟରେ ଥିଲେ, ମୋର ଦେହଧାରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଓଜସରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ।
Verse 10
वैशम्पायन उवाच तदद्धुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसंनिभम् । दृष्टवा हनूमतो वर्ष्म सम्भ्रान्त: पवनात्मज:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହନୁମାନଙ୍କର ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସମାନ ବିଶାଳ ଦେହକୁ ଦେଖି ପବନପୁତ୍ର ଭୀମ ବିସ୍ମୟରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।
Verse 11
प्रत्युवाच ततो भीम: सम्प्रहृष्टतनूरुह: । कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम्
ତାପରେ ଭୀମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ହର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା; ସେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ଅଦୀନ ହୃଦୟରେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 12
दृष्ट प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो । संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना,'प्रभो! आपके इस शरीरका विशाल प्रमाण प्रत्यक्ष देख लिया। महापराक्रमी वीर! अब आप स्वयं ही अपने शरीरको समेट लीजिये
ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦେହର ବିପୁଳ ପ୍ରମାଣକୁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଲି। ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ବୀର! ଏବେ ଆପଣ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ସଂହରଣ କରନ୍ତୁ—ନିଜକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମେଟନ୍ତୁ।
Verse 13
न हि शव्नोमि त्वां द्रष्टं दिवाकरमिवोदितम् । अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम्,“आप तो सूर्यके समान उदित हो रहे हैं। मैं आपकी ओर देख नहीं सकता। आप अप्रमेय तथा दुर्धर्ष मैनाक पर्वतके समान खड़े हैं
ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖି ପାରୁନି। ଆପଣ ଅପରିମେୟ ଓ ଅଦମ୍ୟ—ମୈନାକ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 14
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान् मनसोउद्य वै । यद् रामस्त्वयि पार्श्रस्थे स्वयं रावणमभ्यगात्
ବୀର! ଆଜି ମୋ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜାଗିଛି—ଆପଣ ପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମ ସ୍ୱୟଂ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 15
त्वमेव शक्तस्तां लड़कां सयोधां सहवाहनाम् | स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमज्जसा,“आप तो अकेले ही अपने बाहुबलका आश्रय लेकर योद्धाओं और वाहनोंसहित समूची लंकाको अनायास नष्ट कर सकते थे
ଆପଣ ଏକାକୀ ନିଜ ବାହୁବଳର ଆଶ୍ରୟେ, ଯୋଦ୍ଧା ଓ ବାହନ ସହିତ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ସହଜରେ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରୁଥାନ୍ତେ।
Verse 16
नहि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते | तव नैकस्य पर्याप्तो रावण: सगणो युधि,“मारुतनन्दन! आपके लिये कुछ भी असम्भव नहीं है। समरभूमिमें अपने सैनिकोंसहित रावण अकेले आपका ही सामना करनेमें समर्थ नहीं था'
ମାରୁତାତ୍ମଜ! ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ ନିଜ ଗଣ ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକାକୀ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଟିକି ପାରୁନଥାନ୍ତା।
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान् प्लवगोत्तम: । प्रत्युवाच ततो वाक्य स्निग्धगम्भीरया गिरा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଭୀମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ପ୍ଲବଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ତେବେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 18
हनूमानुवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधम:,हनुमानजी बोले--भारत! महाबाहु भीमसेन! तुम जैसा कहते हो, ठीक ही है। वह अधम राक्षस वास्तवमें मेरा सामना नहीं कर सकता था
ହନୁମାନ କହିଲେ—“ହେ ଭାରତ, ମହାବାହୁ ଭୀମସେନ! ତୁମେ ଯେପରି କହୁଛ, ସେପରି ହିଁ ସତ୍ୟ। ସେ ଅଧମ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରକୃତରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ନଥିଲା।”
Verse 19
मया तु निहते तस्मिन् रावणे लोककण्टके । कीर्तिनिश्येद् राघवस्य तत एतदुपेक्षितम्
“କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କଣ୍ଟକ ସମ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ସେ ରାବଣ ଯଦି ମୋ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ରାଘବ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା; ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତାକୁ ଉପେକ୍ଷା କଲି।”
Verse 20
तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम् । आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्वाख्यापिता नृूषु
ସେ ବୀର ନିଜ ଗଣ ସହିତ ସେ ଅଧମ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ନଗରକୁ ଆଣିଲେ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରଚାରିତ ହେଲା।
Verse 21
वीरवर श्रीरामचन्द्रजी सेनासहित उस अधम राक्षसका वध करके सीताजीको अपनी अयोध्यापुरीमें ले आये। इससे मनुष्योंमें उनकी कीर्तिका भी विस्तार हुआ ।।
“ଏହେତୁ, ହେ ବିପୁଳପ୍ରଜ୍ଞ! ଭ୍ରାତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତରେ ରତ ରହି, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ କ୍ଷେମମୟ ପଥରେ କୁଶଳରେ ଯାଅ।”
Verse 22
एष पन्था: कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते । द्रक्ष्यससे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसै:
“ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ପଥ ତୁମକୁ ସୌଗନ୍ଧିକ ବନକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ପଥରେ ଯାଇଲେ ତୁମେ ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିବ।”
Verse 23
न च ते तरसा कार्य: कुसुमावचय: स्वयम् । देवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषत:,वहाँ जाकर तुम जल्दीसे स्वयं ही उसके फूल न तोड़ने लगना। मनुष्योंको तो विशेषरूपसे देवताओंका सम्मान ही करना चाहिये
ସେଠାକୁ ଯାଇ ତ୍ୱରା କରି ନିଜେ ଫୁଲ ତୋଳିବାକୁ ଲାଗିବ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଶେଷକରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
बलिहोमनमस्कारेैर्मन्त्रैक्ष भरतर्षभ । दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत,भरतश्रेष्ठ! पूजा, होम, नमस्कार, मन्त्रजप तथा भक्तिभावसे देवता प्रसन्न होकर कृपा करते हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବଲି, ହୋମ, ନମସ୍କାର ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ଭାରତ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେମାନେ କୃପା କରନ୍ତି।
Verse 25
मा तात साहसं कार्षी: स्वधर्मं परिपालय । स्वधर्मस्थ: परं धर्म बुध्यस्व गमयस्व च,तात! तुम दुःसाहस न कर बैठना, अपने धर्मका पालन करना, स्वधर्ममें स्थित रहकर तुम श्रेष्ठ धर्मको समझो और उसका पालन करो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ଦୁଃସାହସ କରିବ ନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ପାଳନ କର। ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହି ପରମ ଧର୍ମକୁ ବୁଝି ତାହାକୁ ଆଚରଣରେ ଆଣ, ବତ୍ସ।
Verse 26
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । धर्मार्थी वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧର୍ମକୁ ନ ଜାଣି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବା-ଉପାସନା ନ କରି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ବୃହସ୍ପତି-ସମ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 27
अधर्मो यत्र ध्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञित: । स विज्ञेयो विभागेन यत्र मुहान्त्यबुद्धयः
ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିବେକରେ ଭେଦ କରି ଜାଣିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେଠି ହିଁ ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 28
आचारसम्भवो धर्मों धर्मे वेदा: प्रतिष्ठिता: । वेदैर्यज्ञा: समुत्पन्ना यज्जैर्देवा: प्रतिष्ठिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଆଚାରରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଧର୍ମରେ ବେଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବେଦରୁ ଯଜ୍ଞ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୋଇ ନିଜ ନିୟତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି—ଏହିପରି ଆଚାର, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ ଶୃଙ୍ଖଳା।
Verse 29
वेदाचारविधानोक्तिर्यज्नैर्धार्यन्ति देवता: । बृहस्पत्युशन:प्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवा:
ବେଦୋକ୍ତ ଆଚାର-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ କୃତ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଧାରିତ ଓ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଉଶନଃ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) କହିଥିବା ନୟ-ନୀତିଦ୍ୱାରା ମାନବମାନଙ୍କର ଜୀବନ-ନିର୍ବାହ ଓ ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।
Verse 30
पण्याकरवणिज्याभि: कृष्यागोजाविपोषणै: । विद्यया धार्यते सर्व धर्मरेतैद्विजातिभि:
ହାଟ-ବଜାର, କର ଆଦାୟ, ବାଣିଜ୍ୟ, କୃଷି, ଗୋପାଳନ, ଛେଳି-ମେଘା ଆଦିର ପୋଷଣ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟାର ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନ—ଏହି ଧର୍ମାନୁକୂଳ ବୃତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 31
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस््रो विद्या विजानताम् | ताभि: सम्यक् प्रयुक्ताभिलोंकयात्रा विधीयते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତ୍ରୟୀ (ତିନି ବେଦ), ବାର୍ତ୍ତା (କୃଷି-ବାଣିଜ୍ୟ ଆଦି), ଏବଂ ଦଣ୍ଡନୀତି—ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହି ତିନିଟି ବିଦ୍ୟା। ଏମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଓ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଲୋକଯାତ୍ରା ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ସମାଜ-ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିଥାଏ।
Verse 32
सा चेद् धर्मकृता न स्यात् त्रयीधर्ममृते भुवि । दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯଦି ଲୋକଯାତ୍ରା ଧର୍ମପୂର୍ବକ ନ ଚାଲେ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତ୍ରୟୀ-ବେଦାଶ୍ରିତ ଧର୍ମର ପାଳନ ନ ଥାଏ; ଏବଂ ଦଣ୍ଡନୀତି ମଧ୍ୟ ଉଠିଯାଏ—ତେବେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ମର୍ଯ୍ୟାଦାହୀନ, ସଂଯମହୀନ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇପଡ଼ିବ।
Verse 33
वार्ताधर्मे ह्ुवर्तिन्यो विनश्येयुरिमा: प्रजा: । सुप्रवृत्तैस्त्रिभिह तिर्धर्म सूयन्ति वै प्रजा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯଦି ଏହି ପ୍ରଜା ବାର୍ତ୍ତା-ଧର୍ମରେ (କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ) ପ୍ରବୃତ୍ତ ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ ନଶିଯିବେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିଟି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପାଳିତ ହେଲେ, ପ୍ରଜା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମକୁ (ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନ୍ୟାୟାଚରଣ) ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଧାରଣ କରେ।
Verse 34
द्विजातीनामृतं धर्मो होकश्चैवैकलक्षण: । यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणा: स्मृता:
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମ ସତ୍ୟ—ଏହାହିଁ ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ। ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ (ଅଧ୍ୟୟନ) ଓ ଦାନ—ଏହି ତିନିଟି ଦ୍ୱିଜମାତ୍ରଙ୍କ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 35
याजनाध्यापन विदप्रे धर्मश्नैव प्रतिग्रह: । पालन क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्ष पोषणम्
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା, ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଇବା ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା—ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଜୀବିକା-ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ। ପ୍ରଜାପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଧର୍ମ; ଏବଂ ପୋଷଣ (ବିଶେଷତଃ ପଶୁପାଳନ ଓ ଉତ୍ପାଦନ-ସାଧନର ସଂବର୍ଧନ) ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଧର୍ମ।
Verse 36
शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते । भैक्ष्यहोमव्रतैहीनास्तथैव गुरुवासिता:
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ସେବା ଓ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବାକୁ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ତିନି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସେବାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା, ହୋମ ଓ ବ୍ରତର ବିଧାନ ନାହିଁ।
Verse 37
क्षत्रधर्मो5त्र कौन्तेय तव धर्मोउत्र रक्षणम् | स्वधर्म प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रिय:
କୌନ୍ତେୟ! ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଧର୍ମ ହେଉଛି ରକ୍ଷା; ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷଣ ହିଁ। ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅ। ବିନୀତ ରୁହ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖ।
Verse 38
वृद्ध: सम्मन्त्रय सद्धिश्व बुद्धिमद्धि: श्रुतान्वितै: । आस्थित: शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବୃଦ୍ଧ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଦୃଢ଼ ରହୁଥିବା ରାଜା ଦଣ୍ଡନୀତି ଦ୍ୱାରା ଶାସନ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ନାଶକର ବ୍ୟସନରେ ଆସକ୍ତ ରାଜା ଅପମାନିତ ହୋଇ ପରାଭବ ପାଏ।
Verse 39
निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादा: सुव्यवस्थिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକର ସମସ୍ତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସୁସ୍ଥିର ଭାବେ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରହେ।
Verse 40
तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च । नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थान वृद्धि: क्षयस्तथा
ଏହେତୁ ରାଜା ଦେଶରେ ଓ ଦୁର୍ଗରେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର ସେନାବଳରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି, ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ବିଷୟ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଜାଣି ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 41
रज्ञामुपायश्चारश्न बुद्धिमन्त्रपराक्रमा: । निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ, ଗୁପ୍ତଚର, ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ପରାକ୍ରମ, ଏବଂ ନିଗ୍ରହ-ଅନୁଗ୍ରହ—ଏସବୁ ଆବଶ୍ୟକ; ନିଶ୍ଚୟ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର ସାଧନ ହେଉଛି ଦକ୍ଷତା।
Verse 42
साम, दान, दण्ड, भेद--ये चार उपाय, गुप्तचर, उत्तम बुद्धि, सुरक्षित मन्त्रणा, पराक्रम, निग्रह, अनुग्रह और चतुरता--ये राजाओंके लिये कार्य-सिद्धिके साधन हैं ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଉପେକ୍ଷା—ଏହି ଉପାୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ; ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କିମ୍ବା ବିସ୍ତାରରେ, ଏକାକୀ, ଯୁଗଳରେ, କିମ୍ବା ଏକାସାଥି ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
मन्त्रमूला नया: सर्वे चाराश्न भरतर्षभ । सुमन्त्रितेन या सिद्धिस्तां द्विजै:ः सह मन्त्रयेत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମସ୍ତ ନୀତି ଓ ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମୂଳ କରି ରହିଛି। ସୁମନ୍ତ୍ରିତ ବିଚାରରୁ ଯେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ତାହା ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତ ପରାମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 44
स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनापि वा । न मन्त्रयीत गुह्मानि येषु चोन््मादलक्षणम्
ସ୍ତ୍ରୀ, ମୂଢ, ବାଳକ, ଲୋଭୀ ଓ ନୀଚ ପୁରୁଷ ସହ—ଏବଂ ଯାହାରେ ଉନ୍ମାଦର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ—ତାଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟରେ ପରାମର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 45
मन्त्रयेत् सह विद्वद्धिः शक्तै: कर्माणि कारयेत् । स्निग्धैश्व नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत्
ଗୁହ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣା କେବଳ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ସହ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଇବା ଉଚିତ। ନୀତିର ବିନ୍ୟାସ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦେବା ଉଚିତ। ମୂର୍ଖମାନଙ୍କୁ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् । सत्रीषु क्लीबान् नियुज्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु
ରାଜା ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କୁ, ଅର୍ଥକାର୍ଯ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦେଖଭାଳ ପାଇଁ କ୍ଲୀବମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्व कार्याकार्यसमुद्धवा । बुद्धि: कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्
ବହୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ନିଜ ପକ୍ଷ ଓ ପରପକ୍ଷ—ଦୁହିଁଠାରୁ—ଏହା କରିବାଯୋଗ୍ୟ କି ନୁହେଁ ବୋଲି ବିଚାର ନେବା ଉଚିତ। ସହିତେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
बुद्धया स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुष्वनुग्रहम् । निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्
ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି ଯେ ସଜ୍ଜନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ମକାରୀ ଶରଣାଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯେ ଅଶିଷ୍ଟ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗକାରୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 49
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते । तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता,जब राजा निग्रह और अनुग्रहमें ठीक तौरसे प्रवृत्त होता है, तभी लोककी मर्यादा सुरक्षित रहती है
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଦୁହିଁଥିରେ—ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଲୋକଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ରହେ।
Verse 50
एष ते5भिहित: पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वय: । त॑ स्वधर्मविभागेन विनयस्थोडनुपालय
ହେ ପାର୍ଥ! ଏହି ଘୋର ରାଜଧର୍ମ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; ଏହାର ମର୍ମ ବୁଝିବା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମର ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ବିନୟସହିତ ଏହାକୁ ପାଳନ କର।
Verse 51
तपोधर्मदमेज्याभिरविप्रा यान्ति यथा दिवम् | दानातिथ्यक्रियाधर्मर्यान्ति वैश्याश्व सद्गतिम्
ତପ, ଧର୍ମାଚରଣ, ଦମ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ) ଓ ଯଜ୍ଞ-ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଦାନ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ ନିୟତ କର୍ମଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦ୍ଗତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 52
क्षत्र याति तथा स्वर्ग भुवि निग्रहपालनै: । सम्यक् प्रणीतदण्डा हि कामद्वेषविवर्जिता: । अलुब्धा विगतक्रोधा: सतां यान्ति सलोकताम्
ସେହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ନିଗ୍ରହ ଓ ପାଳନ (ରକ୍ଷା) ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡକୁ ସମ୍ୟକ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି—କାମ ଓ ଦ୍ୱେଷରହିତ, ଅଲୋଭୀ ଓ କ୍ରୋଧମୁକ୍ତ—ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 149
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें कदलीवनके भीतर हनुमानजी और भीमसेनका संवादविषयक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ ଲୋମଶଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କଦଳୀବନ ମଧ୍ୟରେ ହନୁମାନ ଓ ଭୀମସେନଙ୍କ ସମ୍ବାଦବିଷୟକ ଏକଶେ ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 150
जैसे तपस्या, धर्म, इन्द्रिय-संयम और यज्ञानुष्ठानके द्वारा ब्राह्मण उत्तम लोकमें जाते हैं तथा जिस प्रकार वैश्य दान और आतिथ्यरूप धर्मोसे उत्तम गति प्राप्त कर लेते हैं, उसी प्रकार इस लोकमें निग्रह और अनुग्रहके यथोचित प्रयोगसे क्षत्रिय स्वर्गलोकमें जाता है। जिनके द्वारा दण्डनीतिका उचित रीतिसे प्रयोग किया जाता है, जो राग-द्वेषसे रहित, लोभशून्य तथा क्रोधहीन हैं; वे क्षत्रिय सत्पुरुषोंको प्राप्त होनेवाले लोकोंमें जाते हैं ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्धीमसेनसंवादे पज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେପରି ତପସ୍ୟା, ଧର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମ ଓ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯେପରି ଦାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ-ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବୈଶ୍ୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ। ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡନୀତିକୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ୟକ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରହିତ, ଲୋଭଶୂନ୍ୟ ଓ କ୍ରୋଧହୀନ—ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ବନପର୍ବଣି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବଣି ଲୋମଶତୀର୍ଥଯାତ୍ରାୟାଂ ହନୁମଦ୍ଭୀମସେନସଂବାଦେ ପଞ୍ଚାଶଦଧିକଶତତମୋऽଧ୍ୟାୟଃ।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma concerns approaching a guarded, sovereign-controlled sacred resource: personal desire or initiative must be reconciled with the moral requirement of permission, identification, and respect for custodial authority.
The passage models procedural ethics: before action in contested or protected spaces, one should disclose identity, clarify purpose, and recognize jurisdiction—reducing conflict through transparent inquiry.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s function is primarily narrative staging and ethical framing, preparing subsequent developments rather than offering a stated merit formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.