Adhyaya 150
Hanūmān’s Embrace, Counsel, and Promise to Amplify Bhīma’s Battle-Roar (Gandhamādana Continuation)
Upa-parva: Saugaṅdhika-āharaṇa / Hanūmad-bhīma-saṃvāda episode (Gandhamādana sequence)
Vaiśaṃpāyana recounts how the vānara (Hanūmān) withdraws his magically augmented form and embraces Bhīmasena, after which Bhīma’s fatigue dissipates and circumstances become favorable. With tears and affectionate speech, Hanūmān instructs Bhīma to return to his camp and to remember him when needed, adding that his presence should not be disclosed. He references the appropriate timing and locale for celestial women released from Kubera’s domain, reinforcing the episode’s setting near Gandhamādana. Hanūmān then invites Bhīma to request a boon grounded in fraternal regard; Bhīma responds with deference, apology, and confidence that the Pāṇḍavas will overcome adversaries through Hanūmān’s radiance. Hanūmān promises concrete battlefield support: when Bhīma roars amid hostile forces, Hanūmān will magnify that roar and, stationed upon the victory-banner, emit terrifying cries that sap enemy vitality. After Hanūmān disappears, Bhīma continues through Gandhamādana, reflecting on Hanūmān’s splendor and Rāma’s greatness, searching the forests and river-lotus landscapes until he sights the great Saugaṅdhika grove and inwardly turns toward Draupadī, the proximate cause of his quest.
Chapter Arc: हनुमान के दिव्य वचनों से अभिभूत भीम, कपीश्वर के चरणों में विनयपूर्वक कहता है कि आज वह धन्य हो गया—ऐसे आर्य को प्रत्यक्ष देखकर उसका जीवन सफल हुआ। → भीम की जिज्ञासा युगों के बदलते धर्म और आचरण पर टिकती है; हनुमान समय-चक्र की कठोरता बताते हैं—कृत, त्रेता, द्वापर और अब कलि में धर्म का स्वरूप और मनुष्यों की शक्ति-प्रकृति बदल जाती है। शास्त्र-भेद और कर्म-मार्गों की बहुलता से प्रजा की प्रवृत्ति राजसी होती जाती है। → हनुमान कलियुग/प्रध्वंसन-काल का निर्णायक चित्र खींचते हैं: सत्य से च्युत होने पर रोग, काम-उपद्रव और दैव-आश्रितता बढ़ती है; युगानुसार भूमि, नदियाँ, पर्वत, सिद्ध, देव, महर्षि—सब काल के साथ रूप बदलते हैं। → हनुमान भीम की जिज्ञासा का सम्यक उत्तर देकर युग-संख्या और युग-धर्म का सार समेटते हैं, और भीम को ‘स्वस्ति’—कल्याण के साथ आगे बढ़ने का संकेत देते हैं: जो पूछा गया, वह कह दिया गया।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि 2 7 एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: हनुमानजीके द्वारा चारों युगोंके धर्मोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेन: प्रतापवान् । प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानस:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହନୁମାନ ଏପରି କହିବା ପରେ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ମହାବାହୁ ଭୀମସେନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ହୃଷ୍ଟମନା ହୋଇ ସେ ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ନିଜ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 2
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् । मया धन्यतरो नास्ति यदार्य दृष्टवानहम्
ତାପରେ ଭୀମ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କପୀଶ୍ୱର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆର୍ୟ! ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; କାରଣ ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଛି।”
Verse 3
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्न तव दर्शनात् । एकं तु कृतमिच्छामि त्वयाद्य प्रियमात्मन:
“ମୋ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ୍ ଅନୁଗ୍ରହ ହୋଇଛି; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛି। ତଥାପି ଆଜି ମୋ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅନ୍ୟ କୃପା ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଚାହୁଁଛି।”
Verse 4
“आर्य! आपने मुझपर बड़ी कृपा की है। आपके दर्शनसे मुझे बड़ा सुख मिला है। अब मैं पुन: आपके द्वारा अपना एक और प्रिय कार्य पूर्ण करना चाहता हूँ ।।
ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ଆର୍ୟ! ଆପଣ ମୋପରେ ମହା କୃପା କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋତେ ଅପାର ସୁଖ ମିଳିଛି। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ବୀର! ମକରାଳୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲାଘିବା ସମୟରେ ଆପଣ ଯେ ଅପ୍ରତିମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେହି ରୂପକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା। ତାହା ଦେଖିଲେ ମୋର ତୃପ୍ତି ହେବ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବଚନରେ ମୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହେବ।”
Verse 5
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वच: । एवमुक्त: स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्
“ଏଭଳି ହେଲେ ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେବି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବଚନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ରଖିବି।” ଏପରି କହିବା ପରେ ତେଜସ୍ବୀ ହରି (ହନୁମାନ) ହସି କହିଲେ—
Verse 6
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टं रूपं नान्येन केनचित् । कालावस्था तदा हान्या वर्तते सा न साम्प्रतम्
“ଭାଇ! ସେ ରୂପକୁ ତୁମେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ କାଳର ଅବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ ଥିଲା; ସେ ଅବସ୍ଥା ଏବେ ନାହିଁ।”
Verse 7
अन्य: कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे पर: । अयं प्रध्वंसन: कालो नाद्य तद् रूपमस्ति मे
“କୃତୟୁଗରେ କାଳ ଅନ୍ୟରୂପ ଥିଲା, ତ୍ରେତାରେ ଅନ୍ୟ, ଦ୍ୱାପରରେ ପୁଣି ଅନ୍ୟ। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ସବୁକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ସେ ପୂର୍ବ ରୂପ ନାହିଁ।”
Verse 8
भूमिर्नद्यो नगा: शैला: सिद्धा देवा महर्षय: । कालं॑ समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे
“ପୃଥିବୀ, ନଦୀମାନେ, ପର୍ବତ ଓ ଶୈଳଶିଖର, ସିଦ୍ଧ, ଦେବତା ଏବଂ ମହର୍ଷି—ଏ ସମସ୍ତେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଭାବ-ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ କାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।”
Verse 9
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्धवन्ति च । तदलं बत तदू रूपं द्रष्ट कुरुकुलोद्वह । युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯୁଗାନୁସାରେ ଦେହବଳ, ଦେହାକୃତି ଓ ପ୍ରଭାବ କେବେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ତେଣୁ, କୁରୁକୁଳୋଦ୍ୱହ, ମୋର ସେ ପୂର୍ବତନ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରନି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯୁଗକୁ ଅନୁସରି ଚାଲେ; କାରଣ କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
Verse 10
भीम उवाच युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । धर्मकामार्थभावांश्ष कर्मवीर्ये भवाभवौ
ଭୀମ କହିଲେ—ହେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯୁଗମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ କ୍ରମ ମୋତେ କହ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଯେ ଆଚାର ପ୍ରଚଳିତ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ପ୍ରତି ଭାବ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମ, ସେହି କର୍ମର ବୀର୍ୟ/ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି-ବିନାଶର ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
Verse 11
हनूमानुवाच कृतं नाम युगं तात यत्र धर्म: सनातन: । कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे
ହନୁମାନ କହିଲେ—ତାତ, ପ୍ରଥମ ଯୁଗର ନାମ ‘କୃତଯୁଗ’; ସେଠାରେ ସନାତନ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଳରେ ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସବୁ ‘କୃତ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ପନ୍ନ—ହୋଇଥାଏ; କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନି। ତେଣୁ ଏହାକୁ କୃତଯୁଗ କୁହାଯାଏ।
Verse 12
न तत्र धर्मा: सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजा: । ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्
ସେହି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ କେବେ ଅବନତ ହୁଏନି, ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏନି; ମାତା-ପିତା ବଞ୍ଚିଥିବାବେଳେ ସନ୍ତାନର ନାଶ ହୁଏନି। କିନ୍ତୁ କାଳକ୍ରମେ ‘କୃତଯୁଗ’ ନାମକ ସେ ଯୁଗ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍କର୍ଷ ହରାଇ ଗୌଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 13
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रय:
ତାତ, କୃତଯୁଗରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପନ୍ନଗ (ନାଗ) ଭଳି ପୃଥକ୍ ଭେଦ ଥିଲା ନାହିଁ; ଅର୍ଥାତ୍ ପରସ୍ପର ବିଭାଜନ କିମ୍ବା ବୈରଭାବ ନଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 14
न सामकरग्यजुर्वर्णा: क्रिया नासीच्च मानवी | अभिध्याय फल तत्र धर्म: संन्यास एव च
ଭୀମ କହିଲେ— ସେହି ଯୁଗରେ ଋକ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବିଭାଗ ନଥିଲା; କୃଷି ଆଦି କୌଣସି ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୋଇନଥିଲା। କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପ/ଚିନ୍ତନ କରିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଉଥିଲେ। କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗରେ ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମ ଥିଲା—ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱାର୍ଥତ୍ୟାଗ।
Verse 15
न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षय: । नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम्
ଭୀମ କହିଲେ— ସେହି ଯୁଗଧର୍ମ ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ ରୋଗ ନଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। ଅସୂୟା ନଥିଲା; ଅନ୍ୟର ଗୁଣରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ପ୍ରବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ନଥିଲା; ଦର୍ପ ନଥିଲା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିକାର ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲା।
Verse 16
न विग्रह: कुतस्तन्द्री न द्वेघो न च पैशुनम् न भयं नापि संतापो न चेष्या न च मत्सर:,कहीं लड़ाई-झगड़ा नहीं था, आलसी भी नहीं थे। द्वेष, चुगली, भय, संताप, ईर्ष्या और मात्सर्य भी नहीं था-
ଭୀମ କହିଲେ— କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କଳହ-ବିଗ୍ରହ ନଥିଲା; ତେବେ ଆଳସ୍ୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲା, ପୈଶୁନ୍ୟ (ଚୁଗୁଲି) ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। ଭୟ ନଥିଲା, ଅନ୍ତଃସନ୍ତାପ ନଥିଲା; ଈର୍ଷ୍ୟା ନଥିଲା, ମାତ୍ସର୍ୟ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 17
ततः परमकं ब्रह्म सा गतियोंगिनां परा । आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा,उस समय योगियोंके परम आश्रय और सम्पूर्ण भूतोंकी अन्तरात्मा परब्रह्मस्वरूप भगवान् नारायणका वर्ण शुक्ल था
ସେତେବେଳେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଗତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା—ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ—ଶୁକ୍ଳ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ୱେତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଥିଲେ।
Verse 18
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्न॒ कृतलक्षणा: । कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरता: प्रजा:
ଭୀମ କହିଲେ— କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ଶମ-ଦମ ଆଦି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେହି ଯୁଗରେ ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ନିଜ-ନିଜ ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ହିଁ ତତ୍ପର ଥିଲା।
Verse 19
समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् । तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्तुवन्
ଭୀମ କହିଲେ—ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ପରମାତ୍ମା ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଲୋକେ ସଦାଚାର ପାଳନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଏକ, ଅଖଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ସମଭାବ ଓ ସମନ୍ୱୟରେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ କରି ଧର୍ମଫଳ ପାଉଥିଲେ।
Verse 20
एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रिया: । पृथग्धर्मास्त्विकवेदा धर्ममेकमनुव्रता:
ସେମାନେ ସଦା ଏକ ଦେବତାଙ୍କୁ ହିଁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏକ ବିଧି ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାକର୍ମ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଚଳିତ ଧର୍ମ ଯଦିଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦିଶୁଥିଲା, ତଥାପି ସେମାନେ ଏକ ହିଁ ବେଦର ଅନୁଗାମୀ ଓ ଏକ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
Verse 21
सब लोग सदा एक परमात्मदेवमें ही चित्त लगाये रहते थे। सब लोग एक परमात्माके ही नामका जप और उन्हींकी सेवा-पूजा किया करते थे। सबके वर्णाश्रमानुसार पृथक्- पृथक् धर्म होनेपर भी वे एकमात्र वेदको ही माननेवाले थे और एक ही सनातनधर्मके अनुयायी थे ।।
ଭୀମ କହିଲେ—ସମସ୍ତେ ସଦା ଏକ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ହିଁ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କ ନାମ ଜପ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେବା-ପୂଜାରେ ଲୀନ ଥାଉଥିଲେ। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏକ ହିଁ ବେଦକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନୁଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀ ଥିଲେ। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମୟୋଚିତ ସତ୍କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି କାମନା ଓ ଆସକ୍ତି ନ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 22
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोड्यं कृतलक्षण: । कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वण्यस्य शाश्वत:
ଭୀମ କହିଲେ—ଆତ୍ମଯୋଗଶାସନରେ ଯୁକ୍ତ ଏହି ଧର୍ମ, ଯାହା ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଏ, କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ। ସେ ଯୁଗରେ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟର ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା।
Verse 23
एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्र प्रवर्तते
ଭୀମ କହିଲେ—ଏହାକୁ ହିଁ କୃତ (ସତ୍ୟ) ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ତ୍ରିଗୁଣର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁକ୍ତ। ଏବେ ତୁମେ ତ୍ରେତା ଯୁଗକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝ—ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ରଯଜ୍ଞାଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।
Verse 24
यह तीनों गुणोंसे रहित सत्ययुगका वर्णन हुआ। अब त्रेताका वर्णन सुनो, जिसमें यज्ञ- कर्मका आरम्भ होता है ।।
ଏହିପରି ତିନି ଗୁଣରୁ ରହିତ ସତ୍ୟଯୁଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଏବେ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଆରମ୍ଭ ଯେଉଁ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ହୁଏ, ସେହି ତ୍ରେତାଯୁଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ। ସେ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦ ହ୍ରାସ ପାଏ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଲୋକେ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ ରହି, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମାଚରଣରେ ପରାୟଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
ततो यज्ञा: प्रवर्तन्ते धर्माक्ष विविधा: क्रिया: । त्रेतायां भावसंकल्पा: क्रियादानफलोपगा:
ତାପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମ ନାମକ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ସତ୍କର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଲୋକେ ନିଜ ଭାବନା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅନୁସାରେ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମ ଓ ଦାନାଦି ଦ୍ୱାରା ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 26
प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणा: । स्वधर्मस्था: क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगे5डभवन्
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତପ ଓ ଦାନରେ ପରାୟଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧର୍ମରୁ କେବେ ବି ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ରହି, କ୍ରିୟାଶୀଳ ଥିଲେ।
Verse 27
द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोन: प्रवर्तते । विष्णुवैं पीततां याति चतुर्धा वेद एव च
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦୁଇ ଭାଗ ମାତ୍ର ରହି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ବେଦ ଚାରି ଭାଗରେ—ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବ—ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 28
ततो<न््ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्व॒ तथापरे । दविवेदाश्वैकवेदाश्वाप्पनचश्व॒ तथापरे
ସେତେବେଳେ କିଛି ଦ୍ୱିଜ ଚାରି ବେଦର ଜ୍ଞାତା, କିଛି ତିନି ବେଦର ପଣ୍ଡିତ, କିଛି ଦୁଇ ବେଦର ଜାଣକାର, କିଛି ଏକ ବେଦର ବିଦ୍ୱାନ; ଏବଂ କିଛି ଅନ୍ୟେ ବେଦର ଋଚା-ଜ୍ଞାନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥାନ୍ତି।
Verse 29
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा
ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ତେବେ ପ୍ରଜା ମୁଖ୍ୟତଃ ତପ ଓ ଦାନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ରାଜସ ଭାବରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
Verse 30
एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास्ते बहव: कृता: । सत्त्वस्य चेह विश्रंशात् सत्ये कश्चिदवस्थित:
ଏକମାତ୍ର ବେଦର ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ନ ଥିବାରୁ ସେ ବେଦ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ତ୍ୱର କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 31
सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो5भवन् । कामाश्षोपद्रवाश्वैव तदा वै दैवकारिता:
ସତ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପରଯୁଗର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ନାନା କାମନା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ଏବଂ ଦୈବୀ ଉପଦ୍ରବରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।
Verse 32
यैर््यमाना: सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवा: । कामकामा: स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे,उन सबसे अत्यन्त पीड़ित होकर लोग तप करने लगते हैं। कुछ लोग भोग और स्वर्गकी कामनासे यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं
ସେଇ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି। ଆଉ କେହି କେହି ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର କାମନାରେ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
Verse 33
एवं द्वापरमासाद्य प्रजा: क्षीयन्त्यधर्मत: । पादेनैकेन कौन्तेय धर्म: कलियुगे स्थित:
ଏଭଳି ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଆସିଲେ ଅଧର୍ମର କାରଣରୁ ପ୍ରଜା କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗେ। ତାପରେ କଳିଯୁଗ ଆସେ; ହେ କୌନ୍ତେୟ, କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
Verse 34
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशव: । वेदाचारा: प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा
ତାମସ ଯୁଗ ଆସିଲେ କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ) ‘କୃଷ୍ଣ’—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମୟରେ ବେଦିକ ସଦାଚାର ମ୍ଲାନ ହୁଏ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 35
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषा: क्रोधादयस्तथा । उपद्रवा: प्रवर्तन्ते आधय: क्षुद्धयं तथा,ईति, व्याधि, आलस्य, क्रोध आदि दोष, मानसिक रोग तथा भूख-प्यासका भय--ये सभी उपद्रव बढ़ जाते हैं
ସେତେବେଳେ ଈତି-ଉପଦ୍ରବ, ବ୍ୟାଧି, ତନ୍ଦ୍ରୀ (ଆଳସ୍ୟ), କ୍ରୋଧାଦି ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ନାନା ପ୍ରକାର ଉପଦ୍ରବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ମାନସିକ ପୀଡ଼ା ଓ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାର ସନ୍ତାପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
Verse 36
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुन: । धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुन:
ଯୁଗମାନେ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ, ଆସୁଥିବା ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ହଟି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଧର୍ମ ଏଭଳି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଅବନତି ପାଏ।
Verse 37
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तका: । युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते
ଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଲୋକକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରୁଥିବା ଭାବ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଉଥାନ୍ତି। ଏବଂ ଯୁଗକ୍ଷୟଜନିତ ଧର୍ମରୂପ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ବିକୃତ କରି, ଇଚ୍ଛିତର ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 38
एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते । युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविन:,यह कलियुगका वर्णन किया गया, जो शीघ्र ही आनेवाला है। चिरजीवीलोग भी इस प्रकार युगका अनुसरण करते हैं
ଏହାକୁ ‘କଳିଯୁଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେବ। ଏବଂ ଚିରଜୀବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
Verse 39
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । अनर्थकेषु को भाव: पुरुषस्य विजानतः
ଶତ୍ରୁଦମନ! ମୋର ପୁରାତନ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଜାଣିବା ପାଇଁ ତୁମର ଯେ କୌତୁହଳ ହୋଇଛି, ତାହା ଯଥୋଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ପୁରୁଷ ବିବେକୀ ଓ ସାରକୁ ଜାଣେ, ସେ ନିରର୍ଥକ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି କାହିଁକି କରିବ?
Verse 40
एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्तुहि गम्यताम्
ମହାବାହୋ! ଯୁଗମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଏବେ ତୁମେ ଯାଅ ଏବଂ ନିଜ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅ।
Verse 149
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कदलीषण्डे हनुमद्धीमसंवादे एकोनपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ, ଲୋମଶଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, କଦଳୀଷଣ୍ଡରେ ହନୁମାନ–ଭୀମ ସମ୍ବାଦ ସହିତ ଏକଶେ ଉଣଅଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The tension is between capability and propriety: Bhīma’s potential for immediate violent resolution versus the dharmic requirement to act with restraint, confidentiality, and correct timing under guidance from a revered elder-figure.
Strength attains legitimacy when governed by humility and relational duty; true aid is not merely physical power but disciplined counsel that aligns action with situational dharma and long-term purpose.
No formal phalaśruti appears in this unit; its meta-function is narrative and ethical—authorizing Bhīma’s confidence through Hanūmān’s conditional support and reinforcing the epic’s theme that dharmic success is mediated by restraint and right alliances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.