Adhyaya 121
Gaya’s Seven Aśvamedhas, Payoṣṇī Snāna, and the Śaryāti Sacrifice Locale (Lomaśa–Yudhiṣṭhira Dialogue)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upa-Parva (Lomaśa–Yudhiṣṭhira pilgrimage discourse)
This chapter, narrated within the pilgrimage discourse, begins with Lomaśa recounting extraordinary sacrificial patronage associated with royal exemplars. Indra (Puraṃdara) is described as being gratified by Soma offerings connected to a yajamāna tradition (with the narrative focusing on King Gaya’s famed rites). Gaya is credited with seven Aśvamedha sacrifices in which ritual implements are portrayed as resplendent and golden; even the gods, ‘with Indra,’ are said to elevate the luminous golden yūpas. The scale of dakṣiṇā is emphasized through similes of innumerability (like sand grains, stars, and rain-streams), and brahmins from many regions are satisfied with gifts, including crafted golden cows attributed to Viśvakarman’s workmanship. The narrative then transitions from exemplum to instruction: Lomaśa states that Gaya attained Indra’s worlds by that karma, and that one who bathes at the Payoṣṇī tīrtha attains association with that realm; he urges Yudhiṣṭhira to bathe there with his brothers for purification. Vaiśaṃpāyana resumes the narration: Yudhiṣṭhira bathes at Payoṣṇī and proceeds with his brothers to Vaiḍūrya mountain and the Narmadā. Lomaśa points out a significant junction of yugas (Tretā–Dvāpara) and identifies the locale of Śaryāti’s sacrifice where Kauśika drank Soma with the Aśvins. The chapter closes with Yudhiṣṭhira’s inquiry into how Indra was ‘checked’ (viṣṭambhita) by Cyavana, why the Bhārgava became angry, and how the Nāsatyas came to drink Soma—setting up the subsequent explanatory narrative.
Chapter Arc: लोमश ऋषि पाण्डवों को एक ऐसे तीर्थ-प्रदेश में ले आते हैं जहाँ देवताओं और प्रजापतियों ने महान यज्ञ किए थे—भूमि स्वयं यज्ञ-ध्वनि और दान-धर्म की स्मृति से दीप्त है। → वैशम्पायन के वर्णन में पाण्डव पयोष्णी में स्नान कर वैदूर्य पर्वत और नर्मदा के पुण्य-स्थानों की ओर बढ़ते हैं; वे जहाँ-जहाँ जाते हैं, सहस्रों ब्राह्मणों को दान देते हैं। इसी यात्रा में शर्याति के यज्ञ-स्थल का संकेत मिलता है और कौशिक (च्यवन) के सोमपान का प्रसंग उठता है—यहाँ से एक पुराने विवाद की छाया फैलती है। → च्यवन भृगुवंशी महातपस्वी का क्रोध प्रकट होता है—वे इन्द्र (वज्रधर) को स्तम्भित कर देते हैं और सुकन्या को पत्नी रूप में प्राप्त करते हैं; साथ ही अश्विनीकुमारों (नासत्यौ) को सोमपान का अधिकारी बनाने का प्रश्न उभर आता है। → अध्याय का अंत ‘कथा-आरम्भ’ के रूप में होता है: जनमेजय/श्रोता की जिज्ञासा तीव्र हो उठती है कि अश्विनों को सोमपान कैसे मिला और च्यवन-सुकन्या का वृत्तांत क्या है—वर्णनकर्ता आगे विस्तार का आश्वासन देता है। → जनमेजय पूछते हैं—“हे ब्रह्मन्, नासत्यौ को सोमपीथिनौ कैसे बनाया गया? समस्त वृत्तांत यथावत कहिए।”
Shlokas
Verse 1
हि लय ० () है ० एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: राजा गयके यज्ञकी प्रशंसा
ଲୋମଶ କହିଲେ—ରାଜନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଏଠାରେ ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀତଟରେ ରାଜା ନୃଗ ସୋମଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ ସୋମାର୍ପଣରେ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 2
इह देवै: सहेन्द्रैश्ष॒ प्रजापतिभिरेव च । इष्ट बहुविधेर्यज्ञैर्महद्धिभभूरिदक्षिणै:
ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବଗଣ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାରେ ସମୃଦ୍ଧ ବହୁବିଧ ମହାଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି।
Verse 3
आमूर्तरयसश्रेह राजा वज्रधरं प्रभुम् । तर्पयामास सोमेन हयमेथेषु सप्तसु,अमूर्तरयाके पुत्र राजा गयने भी यहाँ सात अश्वमेधयज्ञोंका अनुष्ठान करके उनमें सोमरसके द्वारा वज्रधारी इन्द्रको संतुष्ट किया था
ଅମୂର୍ତ୍ତରୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ଗୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସାତଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେଥିରେ ସୋମାର୍ପଣଦ୍ୱାରା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 4
तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वमासीद्धिरण्मयम् । वानस्पत्यं च भौम॑ च यद् द्रव्यं नियतं मखे
ତାଙ୍କ ସାତଟି ଯଜ୍ଞରେ ସବୁକିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଥିଲା। ଯଜ୍ଞରେ ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟିର ହେବାକୁ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି ଥିଲା।
Verse 5
चषालयूपचमसा: स्थाल्य: पात्र्य: खुच: सख्रुवा: तेष्वेव चास्य यज्ञेषु प्रयोगा: सप्त विश्रुता:
ଚଷାଳ, ଯୂପ, ଚମସ, ସ୍ଥାଳୀ, ପାତ୍ରୀ, ସଖ୍ରୁବ ଓ ଖୁଚ—ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିବା ଏହି ସାତଟି ଉପକରଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ରାଜା ଗୟଙ୍କ ସେହି ସାତ ଯଜ୍ଞରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସବୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଥିଲା।
Verse 6
सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश्लोपरि स्थिता: । तस्य सम यूपान् यज्ञेषु भ्राजमानान् हिरण्मयान्
ଲୋମଶ କହିଲେ—ସାତଟି ଯୂପର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୂପର ଶୀର୍ଷରେ ସାତ-ସାତ ଚଷାଳ ସ୍ଥାପିତ ଥିଲା। ସେହି ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କରେ ସମାନ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଯୂପମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର-ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଠାଇ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଭୂପତି ରାଜା ଗୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସୋମପାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅପାର ଦକ୍ଷିଣା ପାଇ ହର୍ଷୋନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ; ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧନରାଶି ଗଣନାତୀତ ଥିଲା।
Verse 7
स्वयमुत्थापयामारसुर्देवा: सेन्द्रा युधिष्ठिर । तेषु तस्य मखाग्रयेषु गयस्य पृथिवीपते:
ଲୋମଶ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଇନ୍ଦ୍ର-ପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ଭୂପତି ଗୟଙ୍କ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞମାନେ ଯୂପଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଠାଇ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 8
अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातय: । प्रसंख्यानानसंख्येयान् प्रत्यगृह्लनन् द्विजातय:
ଇନ୍ଦ୍ର ସୋମପାନ କରି ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେ ଧନ-ଦକ୍ଷିଣା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାହା ଏତେ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲା ଯେ ଗଣନା ସମ୍ଭବ ନ ଥିଲା।
Verse 9
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारका: । यथा वा वर्षतो धारा असंख्येया: सम केनचित्
ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ବାଲିକଣା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ତାରା, ଏବଂ ଯେପରି ବର୍ଷାର ଧାରା—ସେମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ; କେହି ତାହାର ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 10
तथैव तदसंख्येयं धनं यत् प्रददौ गय:ः । सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु
ମହାରାଜ! ସେହିପରି, ଗୟ ରାଜା ସେହି ସାତ ଯଜ୍ଞରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯେ ଧନ ପ୍ରଦାନ କଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 11
भवेत् संख्येयमेतद्धि यदेतत् परिकीर्तितम् । न तस्य शक््या: संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावत:
ଏଠାରେ ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହା ଗଣନା-ମାପନ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାଦାନରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ରାଜା ଗୟଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣାର ଗଣନା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 12
हिरण्मयीभिगें भिश्व कृताभिवविश्वकर्मणा । ब्राह्मणांस्तर्पयामास नानादिग्भ्य: समागतान्
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଗାଈ ଦାନ କରି ସେ ନାନା ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମହାମନା ରାଜା ଗୟ ଏତେ ସ୍ଥାନରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ନଥିବା ଭୂମି ଅତି ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା।
Verse 13
अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैरासीन्महात्मन: । गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशाम्पते
ହେ ପ୍ରଜାପତେ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର)! ମହାତ୍ମା ଯଜମାନ ରାଜା ଗୟଙ୍କ ଚୈତ୍ୟଚିହ୍ନ ଏଠିସେଠି ଥିବାରୁ ପୃଥିବୀର ଅତି ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲା; କାରଣ ସେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
Verse 14
स लोकान प्राप्तवानैन्द्रान् कर्मणा तेन भारत । सलोकतां तस्य गच्छेत् पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत्
ହେ ଭାରତ! ସେହି କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଆଦି ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ଯେ ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ (ଉପସ୍ପର୍ଶ) କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଲୋକର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 15
तस्मात् त्वमत्र राजेन्द्र भ्रातृभि: सहितो<च्युत । उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि,अतः राजेन्द्र! तुम भाइयोंसहित इसमें स्त्रान करके सब पापोंसे मुक्त हो जाओगे
ଏହେତୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ତୁମେ ଏଠାରେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନାନ (ଉପସ୍ପର୍ଶ) କର। ହେ ମହୀପାଳ! ପାପ ଧୋଇ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ହେବ।
Verse 16
वैशम्पायन उवाच स पयोष्ण्यां नरश्रेष्ठ: स्नात्वा वै भ्रातृभि: सह । वैदूर्यपर्वतं चैव नर्मदां च महानदीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ଜନମେଜୟ! ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ବୈଦୂର୍ୟ ପର୍ବତ ଓ ମହାନଦୀ ନର୍ମଦାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 17
(उदिश्य पाण्डवश्रेष्ठ: स प्रतस्थे महीपति: ।) समागमत तेजस्वी भ्रातृभि: सहितोडनघ । तत्रास्य सर्वाण्याचख्यौ लोमशो भगवानृषि:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ଜନମେଜୟ! ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ମହୀପତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧରି ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ଯଥାକାଳ ଗନ୍ତବ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଭଗବାନ ଋଷି ଲୋମଶ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରମଣୀୟ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଦେବାୟତନ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
Verse 18
तीर्थानि रमणीयानि पुण्यान्यायतनानि च । यथायोगं यथाप्रीति प्रययौ भ्रातृभि: सह । तत्र तत्राददाद् वित्तं ब्राह्मणेभ्य: सहस्रश:
ସେ ଭ୍ରାତୃମାନଙ୍କ ସହ ରମଣୀୟ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେବାୟତନମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାପ୍ରୀତି ଭ୍ରମଣ କଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସେଠାରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କଲେ।
Verse 19
लोगश उवाच देवानामेति कौन्तेय तथा राज्ञां सलोकताम् | वैदूर्यपर्वतं दृष्टवा नर्मदामवतीर्य च
ଲୋମଶ କହିଲେ—ହେ କୌନ୍ତେୟ! ବୈଦୂର୍ୟ ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ କରି ନର୍ମଦାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ରାଜାମାନଙ୍କ ସମାନ ଲୋକ ପାଏ।
Verse 20
संधिरेष नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च । एनमासाद्य कौन्तेय सर्वपापै: प्रमुच्यते,नरश्रेष्ठ! यह वैदूर्यपर्वत त्रेता और द्वापरकी सन्धिमें प्रकट हुआ है, इसके निकट जाकर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌନ୍ତେୟ! ଏହା ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ସନ୍ଧିସ୍ଥଳ; ଏଠାକୁ ଆସିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 21
एष शर्यातियज्ञस्य देशस्तात प्रकाशते । साक्षाद् यत्रापिबत् सोममश्रिभ्यां सह कौशिक:
ଲୋମଶ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଏହିଠାରେ ରାଜା ଶର୍ୟାତିଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁଛି; ଏହିଠାରେ ହିଁ କୌଶିକ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟ ସହ ସୋମପାନ କରିଥିଲେ।
Verse 22
चुकोप भार्गवश्वापि महेन्द्रस्य महातपा: । संस्तम्भयामास च तं वासवं च्यवन: प्रभु: | सुकन्यां चापि भार्या स राजपुत्रीमवाप्तवान्
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏହିଠାରେ ହିଁ ମହାତପସ୍ୱୀ ଭୃଗୁବଂଶୀ ପ୍ରଭୁ ଚ୍ୟବନ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ହିଁ ସେ ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହିଠାରେ ହିଁ ସେ ରାଜକନ୍ୟା ସୁକନ୍ୟାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ପାଇଥିଲେ; ଏବଂ ହେ ମହାଭାଗ! ଏହିଠାରେ ହିଁ ସେ ନାସତ୍ୟ—ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟକୁ—ଯଜ୍ଞରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ କରିଥିଲେ।
Verse 23
युधिछिर उवाच कथं विष्टम्भितस्तेन भगवान् पाकशासन: । किमर्थ भार्गवश्चलापि कोप॑ चक्रे महातपा:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମୁନେ! ଭଗବାନ ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସେ କିପରି ରୋକି ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିଦେଲେ? ଏବଂ ମହାତପସ୍ୱୀ ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ କେଉଁ କାରଣରୁ କ୍ରୋଧ କଲେ?
Verse 24
नासत्यौ च कथं ब्रह्मन् कृतवान् सोमपीथिनौ । एतत् सर्व यथावृत्तमाख्यातु भगवान् मम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ନାସତ୍ୟ—ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟକୁ—ଯଜ୍ଞରେ ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ କିପରି କଲେ? ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 120
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती थयात्राप्रसंगमें यादवगमनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ, ଲୋମଶଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଯାଦବଗମନ-ବିଷୟକ ଏକଶେ ଏକୋଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 121
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପର୍ବରେ, ଲୋମଶଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଖ୍ୟାନରେ, ସୌକନ୍ୟା-ପ୍ରସଙ୍ଗର ଏକଶେ ଏକୋଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts power with patronage: the ethical question is how kingship is validated—through coercive capacity or through dharmic expenditure (yajña, dakṣiṇā, and care for ritual specialists) that is framed as generating lasting merit.
Merit is presented as cumulative and transmissible through disciplined action: exemplary generosity and correct ritual intention are linked to ‘lokaprāpti,’ while tīrtha-bathing is framed as a practical, accessible purification aligned with karmic causality.
Yes. Lomaśa asserts that bathing at the Payoṣṇī tīrtha leads to attaining association with Gaya’s achieved realm (salokatā), functioning as a localized phalaśruti tied to the pilgrimage itinerary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.