Shloka 26
Udyoga Parva, Adhyaya 31 — Yudhiṣṭhira’s Instructions to Sañjaya
Peace Appeal and Five-Village Proposal
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्ते यथावत् । मातुः पितु: कर्मणाभिप्रसूत: संवर्धते विधिवद् भोजनेन,कहते हैं, केवल पुरुषार्थका अच्छे ढंगसे प्रयोग होनेपर भी वह उत्तम फल देनेवाला होता है, जैसे माता-पिताके प्रयत्नसे उत्पन्न हुआ पुत्र विधिपूर्वक भोजनादिद्वारा वृद्धिको प्राप्त होता है; परंतु मैं इस मान्यतापर विश्वास नहीं करता (क्योंकि इस विषयमें दैव ही प्रधान है)
sañjaya uvāca | na tveva manye puruṣasya karma saṃvartate suprayukte yathāvat | mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ saṃvardhate vidhivad bhojanena |
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୁଁ ଏହା ମନେ କରେନି ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଭଲ ଭାବରେ ଲାଗୁ କରାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକାକୀ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ; କିନ୍ତୁ ବିଧିମତ ଭୋଜନାଦି ପୋଷଣ ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ସେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସେପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବାହାରର ସହାୟକ ପରିସ୍ଥିତି ଦରକାର; ଏହି ବିଷୟରେ ଦୈବ ହିଁ ପ୍ରଧାନ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ।
संजय उवाच
Educational Q&A
Sañjaya questions the sufficiency of human effort alone: even well-directed action does not automatically yield results unless supporting conditions align. The verse uses the analogy of a child—conceived through parents’ effort but growing only with proper nourishment—to suggest that outcomes depend on factors beyond personal control, with destiny (daiva) playing a dominant role.
In the Udyoga Parva’s deliberations leading toward war, Sañjaya reflects on causality and responsibility. He frames a philosophical point relevant to political and ethical decision-making: plans and exertions may be sound, yet success is not guaranteed, implying that unseen forces or destiny can override even competent human agency.