Previous Verse
Next Verse

Shloka 103

Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)

प्राच्यै: प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्बोजशकै: खशैश्न । शाल्वै: समत्स्यै: कुरुमध्यदेश्यै- म्लेच्छै: पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाउचयै:

sañjaya uvāca |

prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair

udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca |

śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśyaiḥ

mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ ||

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— କୌରବ ସେନା ସବୁ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷିତ—ପୂର୍ବ, ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ରାଜାମାନେ; କାମ୍ବୋଜ, ଶକ ଓ ଖଶ; ଶାଲ୍ୱ ମତ୍ସ୍ୟ ସହ; କୁରୁ ଓ ମଧ୍ୟଦେଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧା; ଏବଂ ସୀମାନ୍ତବାସୀ ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ପୁଲିନ୍ଦ, ସହିତ ଦ୍ରାବିଡ, ଆନ୍ଧ୍ର ଓ କାଞ୍ଚୀଦେଶୀୟ ବୀରମାନେ।

प्राच्यैःby the eastern (kings/people)
प्राच्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootप्राच्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
प्रतीच्यैःby the western (kings/people)
प्रतीच्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootप्रतीच्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
अथand then / also
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
दाक्षिणात्यैःby the southern (kings/people)
दाक्षिणात्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootदाक्षिणात्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
उदीच्यैःby the northern (kings/people)
उदीच्यैः:
Karana
TypeAdjective
Rootउदीच्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
काम्बोजैःby the Kambojas
काम्बोजैः:
Karana
TypeNoun
Rootकाम्बोज
FormMasculine, Instrumental, Plural
शकैःby the Śakas
शकैः:
Karana
TypeNoun
Rootशक
FormMasculine, Instrumental, Plural
खशैःby the Khaśas
खशैः:
Karana
TypeNoun
Rootखश
FormMasculine, Instrumental, Plural
शाल्वैःby the Śālvas
शाल्वैः:
Karana
TypeNoun
Rootशाल्व
FormMasculine, Instrumental, Plural
समत्स्यैःtogether with the Matsyas / by the Matsyas as well
समत्स्यैः:
Karana
TypeNoun
Rootमत्स्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
कुरुमध्यदेश्यैःby those of the Kuru-Madhyadeśa (central Kuru region)
कुरुमध्यदेश्यैः:
Karana
TypeNoun
Rootकुरुमध्यदेश्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
म्लेच्छैःby the Mlecchas (foreigners/barbarians)
म्लेच्छैः:
Karana
TypeNoun
Rootम्लेच्छ
FormMasculine, Instrumental, Plural
पुलिन्दैःby the Pulindas
पुलिन्दैः:
Karana
TypeNoun
Rootपुलिन्द
FormMasculine, Instrumental, Plural
द्रविडैःby the Dravidas
द्रविडैः:
Karana
TypeNoun
Rootद्रविड
FormMasculine, Instrumental, Plural
आन्ध्रकैःby the Āndhrakas/Andhras
आन्ध्रकैः:
Karana
TypeNoun
Rootआन्ध्रक
FormMasculine, Instrumental, Plural
औचयैःby the Oucayas (people of Oucaya/region; reading uncertain)
औचयैः:
Karana
TypeNoun
Rootऔचय
FormMasculine, Instrumental, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
P
Prācya (eastern kings/peoples)
P
Pratīcya (western kings/peoples)
D
Dākṣiṇātya (southern kings/peoples)
U
Udīcya (northern kings/peoples)
K
Kāmboja
Ś
Śaka
K
Khaśa
Ś
Śālva
M
Matsya
K
Kuru
M
Madhyadeśa
M
Mleccha
P
Pulinda
D
Draviḍa
Ā
Āndhra
K
Kāñcī

Educational Q&A

The verse underscores strategic realism: strength in war arises from broad alliances and disciplined organization. Ethically, it cautions against arrogance or underestimation of an opponent, emphasizing sober assessment before choosing a course of action.

Sañjaya is describing the vast, multi-regional composition of the Kaurava forces, listing allied peoples from all directions to convey that the Kaurava army is well-protected, cohesive, and difficult to defeat.