Adhyaya 14
स्त्रीपर्व — गान्धारीभीमसेनसंवादः (Strī-parva — Gāndhārī–Bhīmasena Dialogue on Wartime Conduct)
Upa-parva: Gāndhārī–Bhīmasena Saṃvāda (Confrontation and Apologia Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Bhīmasena, responding with deference to Gāndhārī, seeks forgiveness if any adharma occurred under fear and self-protection. He argues that Duryodhana’s exceptional strength could not be overcome by ordinary means and claims strategic necessity: preventing a scenario where, after killing Bhīma, Duryodhana would retain sovereignty. Bhīma recalls prior provocations—especially the public humiliation of Draupadī—and asserts that without neutralizing Suyodhana, the Pāṇḍavas could not securely enjoy the earth. Gāndhārī rejects the praise implicit in Bhīma’s rationale and interrogates a particularly stigmatized act: Bhīma’s drinking of blood in battle (linked to the Duḥśāsana episode), labeling it socially condemned and cruel. Bhīma responds that blood should not be consumed at all, yet emphasizes fraternal identity and vow-constraint; he asserts he did not transgress beyond the mouth and invokes Yama (Vaivasvata) as witness to his blood-stained hands. He admits enduring inner remembrance of words spoken in anger during Draupadī’s humiliation and claims he acted to fulfill a vow to avoid deviation from kṣatriya duty. He further argues that Gāndhārī should not suspect him alone when her sons were previously left unchecked. Gāndhārī then presses a dynastic-ethical question: why, after killing a hundred sons, Bhīma left no remnant lineage for the blind royal couple, implying that sparing even one would have mitigated grief if dharma were truly upheld.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की अनुमति पाकर पाण्डव शोकाकुल हस्तिनापुर-प्रांगण में आते हैं; उधर पुत्रशोक से दग्ध गान्धारी यह जानकर कि युधिष्ठिर उपस्थित है, उसे शाप देने को उद्यत होती है। → गान्धारी के भीतर का क्रोध ‘धर्म’ के आवरण में उबलता है—विशेषतः भीम द्वारा गदा-युद्ध में नाभि के नीचे प्रहार (कृष्ण के देखते हुए) उसे असह्य लगता है। व्यास, सत्यवती-पुत्र, पहले ही उसके ‘पापमभिप्राय’ को भाँप लेते हैं और बीच में आकर रोकते हैं। → व्यास गान्धारी की सत्यनिष्ठा का स्मरण कराते हैं—‘तुम्हारी वाणी कभी असत्य नहीं हुई’; उसी क्षण गान्धारी का शाप-उद्यम और मातृ-शोक आमने-सामने खड़े हो जाते हैं, और वह स्वीकार करती है कि दुर्भाव नहीं, पर शोक से मन विह्वल है। → गान्धारी अपने क्रोध को संयम में लाती है और संरक्षण-धर्म की बात कहती है—जैसे कुन्ती अपने पुत्रों की रक्षक है, वैसे ही वह भी; और धृतराष्ट्र को भी वैसा ही रक्षण करना चाहिए। वह पाण्डवों को सर्वथा अपराधी नहीं ठहराती, पर भीम के अधर्म-प्रहार को अपने कोप का कारण बताती है। → गान्धारी का प्रश्न हवा में लटकता है—‘महात्माओं द्वारा निर्दिष्ट धर्म को शूरवीर प्राण-हेतु कैसे त्यागें?’ यह संकेत देता है कि धर्म-निर्णय अभी शेष है और शाप/प्रतिशोध की छाया पूरी तरह टली नहीं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल चतुर्दशो 5 ध्याय: पाण्डवोंको शाप देनेके लिये उद्यत हुई गान्धारीको व्यासजीका समझाना वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपाण्डवा: । अभ्ययुर्भ्नातर: सर्वे गान्धारीं सह केशवा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ କୁରୁବଂଶୀ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତେ କେଶବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ସହ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 2
ततो ज्ञात्वा हतामित्र॑ युधिष्ठिरमुपागतम् । गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता
ତେବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ନିଜ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆକୁଳ, ନିନ୍ଦାରହିତ ଗାନ୍ଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 3
तस्या: पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति । ऋषि: सत्यवतीपुत्र: प्रागेव समबुध्यत
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପାପମୟ ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ଋଷି (ବ୍ୟାସ) ତାହା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
Verse 4
स गज्जायामुपस्पृश्य पुण्यगन्धि पय:ः शुचि । त॑ देशमुपसम्पेदे परमर्षिमनोजव:
ମନୋବେଗୀ ସେ ମହର୍ଷି ଗଜ୍ଜାରେ ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଆଚମନ କରି, ପରମର୍ଷି ଥିବା ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 5
पाण्डवोंके प्रति गान्धारीके मनमें पापपूर्ण संकल्प है, इस बातको सत्यवतीनन्दन महर्षि व्यास पहले ही जान गये थे। उनके उस अभिप्रायको जानकर वे मनके समान वेगशाली महर्षि गंगाजीके पवित्र एवं सुगन्धित जलसे आचमन करके शीघ्र ही उस स्थानपर आ पहुँचे ।।
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ମନରେ ଥିବା ପାପମୟ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସତ୍ୟବତୀନନ୍ଦନ ବ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଜାଣିଥିଲେ। ମନୋବେଗୀ ସେ ମହର୍ଷି ଗଙ୍ଗାର ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଆଚମନ କରି ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ଏବଂ ମନକୁ ସେହି ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବକୁ ସେ ଅବଗତ ହେଲେ।
Verse 6
स स्नुषामब्रवीत् काले कल्यवादी महातपा: । शापकालमवाक्षिप्प शमकालमुदीरयन्
ଯଥାସମୟରେ ହିତବଚନ କହୁଥିବା ମହାତପସ୍ବୀ ବ୍ୟାସ ନିଜ ପୁତ୍ରବଧୂଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶାପର ଅବସରକୁ ପାଶେ ରଖି, ଶାନ୍ତିର ଅବସରକୁ ଆଗକୁ ଆଣି, ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ ଓ ହିତ ଦିଗରେ ଫେରାଇବାକୁ ସେ ଏଭଳି କହିଲେ—
Verse 7
न कोप: पाण्डवे कार्यो गान्धारि शममाप्रुहि । वचो निगृह्मातामेतच्छूणु चेदं वचो मम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଗାନ୍ଧାରୀ! ପାଣ୍ଡବ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନି; ଶାନ୍ତି ଲାଭ କର। ତୋ ଓଠକୁ ଉଠୁଥିବା କଥାକୁ ରୋକି ରଖ, ଏବଂ ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣ।”
Verse 8
उक्तास्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयमिच्छता । शिवमाशास्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभि:
ଗତ ଅଠାର ଦିନ ଧରି ବିଜୟକାମୀ ତୋର ପୁତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ତୋତେ କହୁଥିଲା— “ମା! ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି; ମୋର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ।”
Verse 9
सा तथा याच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा । उक्तवत्यसि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जय:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଏଭଳି ଜୟକାମୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସମୟେ ସମୟେ ତୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲା, ହେ ଗାନ୍ଧାରୀ, ତୁ ତେବେ ସଦା ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲୁ— ‘ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ସେଉଁଠି ଜୟ।’”
Verse 10
न चाप्यतीतां गान्धारि वाचं ते वितथामहम् । स्मरामि भाषमाणायास्तथा प्राणिहिता ह्सि
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ଗାନ୍ଧାରୀ! ପୂର୍ବେ ତୁ ସାଧାରଣ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିଥିଲୁ ବୋଲି ମୋତେ ସ୍ମରଣ ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତରେ ତୁ ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତରେ ତତ୍ପର ରହିଛୁ।”
Verse 11
विग्रहे तुमुले राज्ञां गत्वा पारमसंशयम् । जितं पाण्डुसुतैर्युद्धे नूनं धर्मस्ततोडधिक:
ରାଜାମାନଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷକୁ ସନ୍ଦେହର ପାରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ; ଏଥିରୁ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା ଯେ ଧର୍ମବଳ ସର୍ବାଧିକ।
Verse 12
क्षमाशीला पुरा भूत्वा साद्य न क्षमसे कथम् | अधर्म जहि धर्मज्ञे यतो धर्मस्ततो जय:,“धर्मज्ञे! तुम तो पहले बड़ी क्षमाशील थी। अब क्यों नहीं क्षमा करती हो? अधर्म छोड़ो क्योंकि जहाँ धर्म है, वहीं विजय है
ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ତୁମେ ପୂର୍ବେ ବହୁତ କ୍ଷମାଶୀଳ ଥିଲ; ଏବେ କିପରି କ୍ଷମା କରୁନାହ? ଅଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି ସେଉଁଠି ଜୟ ଅଛି।
Verse 13
स्वं च धर्म परिस्मृत्य वाचं चोक्तां मनस्विनि । कोपं संयच्छ गान्धारि मैवं भू: सत्यवादिनि
ମନସ୍ବିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ! ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ତୁମେ କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କର। ସତ୍ୟବାଦିନୀ! ଆଉ ଏପରି ଆଚରଣ କରନି।
Verse 14
गान्धायुवाच भगवजन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यत: । पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्नलतीव मे
ଗାନ୍ଧାରୀ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବିନାଶ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁନି; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରଶୋକର ବଳରେ ମୋର ମନ ହଠାତ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ବିହ୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
Verse 15
यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास्तथा मया । तथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्या यथा त्वया
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଯେପରି ଏହି କୌନ୍ତେୟମାନେ ରକ୍ଷଣୀୟ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତୁମେ ଯେପରି ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଛ, ସେପରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା।
Verse 16
दुर्योधनापराधेन शकुने: सौबलस्य च । कर्णदु:शासनाभ्यां च कृतो<यं कुरुसंक्षय:,कुरुकुलका यह संहार तो दुर्योधन, मेरे भाई शकुनि, कर्ण तथा दुःशासनके अपराधसे ही हुआ है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଅପରାଧରେ, ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନିର ଦୋଷରେ, ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଏହି କୁରୁବଂଶକ୍ଷୟ ଘଟିଛି।
Verse 17
नापराध्यति बीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदर: । नकुल: सहदेवश्न नैव जातु युधिछ्िर:,इसमें न तो अर्जुनका अपराध है और न कुन्तीपुत्र भीमसेनका। नकुल-सहदेव और युधिष्ठिरको भी कभी इसके लिये दोष नहीं दिया जा सकता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହି ବିଷୟରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଅପରାଧ ନାହିଁ, ପୃଥାପୁତ୍ର ବୃକୋଦର ଭୀମଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ନକୁଳ-ସହଦେବ, ଏବଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପାଇଁ ଦୋଷ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 18
युध्यमाना हि कौरव्या: कृन्तमाना: परस्परम् | निहता: सहिताश्षान्यैस्तच्च नास्त्यप्रियं मम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୌରବମାନେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ କାଟି ଫେଳୁଥିବାବେଳେ, ନିଜ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଥିରେ ମୋ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 19
कि तु कर्माकरोद् भीमो वासुदेवस्य पश्यत: । दुर्योधनं समाहूय गदायुद्धे महामना:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ମହାମନା ଭୀମ, ବାସୁଦେବ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକି ଯେ କର୍ମ କଲେ, ତାହା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ।
Verse 20
शिक्षयाभ्यधिकं ज्ञात्वा चरन्तं बहुधा रणे । अधो नाभ्या: प्रह्चतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ସେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଏବଂ ଶିକ୍ଷାରେ ସେ ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୀମ ତାଙ୍କର ନାଭିର ତଳେ ପ୍ରହାର କଲେ; ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର କ୍ରୋଧକୁ ବଢ଼ାଇଲା।
Verse 21
कथं नु धर्म धर्मज्ै: समुद्दिष्ट महात्मभि: । त्यजेयुराहवे शूरा: प्राणहेतो: कथंचन
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଧର୍ମକୁ ଶୂରମାନେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ କେବଳ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ କିପରି କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ?
Frequently Asked Questions
Whether actions justified as necessary strategy and vow-fulfillment remain ethically permissible when they violate social norms of restraint, and how victors should be judged when prior provocations and existential threat are invoked as defenses.
The chapter models post-event ethical review: intent and duty do not erase consequence, and remorse, explanation, and public accountability are integral to restoring legitimacy after systemic violence.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival and juridical—preserving contested testimony so later teachings on governance and expiation are grounded in an acknowledged record of harm.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.