Shloka 5
Adhyāya 90 — Protection of Livelihoods, Brahmanical Subsistence Norms, and Royal Oversight (राष्ट्रवृत्ति-राष्ट्रगुप्ति-उपदेशः)
असंशयं निवर्तेत न चेद् वक्ष्यत्यतः परम् । पूर्व परोक्ष॑ं कर्तव्यमेतत् कौन्तेय शाश्वतम्,इतना सुनकर वह निश्चय ही लौट आयेगा। यदि इतनेपर भी वह कुछ न बोले तो राजाको इस प्रकार कहना चाहिये--“भगवन्! मेरे द्वारा जो पहले अपराध बन गये हों, उन्हें आप भूल जाये, कुन्तीनन्दन! इस प्रकार विनयपूर्वक ब्राह्मणको प्रसन्न करना राजाका सनातन कर्तव्य है
asaṁśayaṁ nivarteta na ced vakṣyaty ataḥ param | pūrva-parokṣaṁ kartavyam etat kaunteya śāśvatam ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ସେ ଫେରିଆସିବ। ଏତେ କହିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଉ କିଛି ନ କହିଲେ, ତେବେ ରାଜା ଏଭଳି କହିବା ଉଚିତ—‘ଭଗବନ୍! ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଯେ କୌଣସି ଅପରାଧ ହୋଇଥାଏ, ଆପଣ ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।’ ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ବିନୟ ଓ ସମ୍ମାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ରାଜାଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must uphold rajadharma by using humility and conciliatory speech—especially toward brahmins—asking forgiveness for prior faults and seeking to restore goodwill; this is presented as a timeless duty.
Bhishma instructs Kaunteya (Yudhishthira) on how a king should respond when dealing with a brahmin who remains silent or displeased: first expect him to relent, but if he does not speak, the king should explicitly request pardon for earlier offences and thereby pacify him.