Shloka 71
जिन वस्तुओंको त्रिवर्गके अन्तर्गत बताया गया है, उनको भी यहाँ एकचित्त होकर सुनो। क्षय, स्थान और वृद्धि--ये ही त्रिवर्ग हैं तथा धर्म, अर्थ और काम--इनको परम त्रिवर्ग कहा गया है। इन सबका समयानुसार सेवन करना चाहिये। राजा धर्मके अनुसार चले तो वह पृथ्वीका दीर्घकालतक पालन कर सकता है ।। अस्मिन्नर्थे च श्लोकौ द्वौ गीतावड्धिरसा स्वयम् । यादवीपुत्र भद्रं ते तावपि श्रोतुमहसि,पृथापुत्र युधिष्ठिर! तुम्हारा कल्याण हो। इस विषयमें साक्षात् बृहस्पतिजीने जो दो श्लोक कहे हैं, उन्हें भी तुम सुनो
bhīṣma uvāca |
trivargāntargatā ye 'rthā uktāḥ, tān apihaikacitto niśāmaya |
kṣayaḥ sthānaṁ ca vṛddhiś ca—eṣa eva trivargaḥ; dharmo 'rthaḥ kāmaś ca—ete paramas trivargaḥ |
teṣāṁ sarveṣāṁ kālena sevanaṁ kartavyam |
rājā dharmānusārī syāt, sa pṛthivīṁ dīrghakālaṁ pālayituṁ śaknoti ||
asminn arthe ca ślokau dvau gītau bṛhaspatinā svayam |
yādavīputra, bhadraṁ te; tāv api śrotum arhasi, pṛthāputra yudhiṣṭhira ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତ୍ରିବର୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ। କ୍ଷୟ, ସ୍ଥାନ (ସ୍ଥିରତା), ବୃଦ୍ଧି—ଏହା ଗୋଟିଏ ତ୍ରିବର୍ଗ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହାକୁ ପରମ ତ୍ରିବର୍ଗ କୁହାଯାଏ। ଏ ସବୁକୁ ସମୟାନୁସାରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା ଯଦି ଧର୍ମାନୁଗତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୃଥିବୀକୁ (ରାଜ୍ୟ-ପ୍ରଜାକୁ) ପାଳନ କରିପାରେ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ହେ ପୃଥାପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ବୃହସ୍ପତି ସ୍ୱୟଂ ଯେ ଦୁଇ ଶ୍ଲୋକ କହିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a ruler must understand and regulate the triads of life—especially dharma, artha, and kāma—by pursuing each at the proper time. Governance grounded in dharma enables long and stable protection of the realm.
In the Shanti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma continues instructing Yudhishthira. He introduces a framework of triads and then signals that he will support the point by quoting two authoritative verses attributed to Brihaspati.