Shloka 123
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
उनके राज्यमें किसीको बुढ़ापा, दुर्भिक्ष तथा आधि-व्याधिका कष्ट नहीं था। राजाकी ओरसे रक्षाकी समुचित व्यवस्था होनेके कारण वहाँ कभी किसीको सर्पों, चोरों तथा आपसके लोगोंसे भय नहीं प्राप्त होता था ।।
āpasta-stambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ | parvatāś ca dadur mārgaṁ dhvaja-bhaṅgaś ca nābhavat ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କାହାରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, କିମ୍ବା ମନ-ଦେହର ରୋଗଜନିତ କଷ୍ଟ ନଥିଲା। ରାଜା ଯଥୋଚିତ ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିବାରୁ ସେଠାରେ କେହି କେବେ ସର୍ପ, ଚୋର, କିମ୍ବା ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ। ଏବଂ ସେ ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ରପଥେ ଯାଉଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରଜଳ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଉଥିଲା; ପର୍ବତମାନେ ପଥ ଦେଇଦେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜା କେବେ ଭାଙ୍ଗୁନଥିଲା—ଧର୍ମମୟ ସୁଶାସନର ଏହି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the ideal of rājadharma: a king’s foremost duty is effective protection and just governance, resulting in freedom from fear, social stability, and public well-being; such righteousness is portrayed as so potent that it brings harmony even in the natural world.
Bhīṣma is describing a model ruler whose kingdom is free from common calamities and dangers. He then adds hyperbolic-epic signs of that ruler’s extraordinary fortune and merit: the sea calms as he travels, mountains open a route, and his chariot’s banner never breaks.