अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थ च विश्वसेत् । षाड्गुण्यगुणदोषांश्न नित्यं बुद्धघावलोकयेत्
na viśvasec ca nṛpatir na cātyarthaṃ ca viśvaset | ṣāḍguṇya-guṇa-doṣāṃś ca nityaṃ buddhyāvalokayet ||
ରାଜା ନ ଅନ୍ଧଭାବେ କାହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ନ ହିଁ ସର୍ବଥା ଅବିଶ୍ୱାସୀ ହେବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସନ୍ଧି, ବିଗ୍ରହ, ଯାନ, ଆସନ, ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ ଓ ସମାଶ୍ରୟ—ରାଜନୀତିର ଏହି ଛଅ ଉପାୟର ଗୁଣ-ଦୋଷକୁ ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ସଦା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
भीष्म उवाच
Balanced judgment is essential for rulers: avoid both blanket distrust and blind trust, and continually assess the benefits and risks of the six diplomatic-strategic options (ṣāḍguṇya) before acting.
In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma advises the king on practical governance, emphasizing careful evaluation of policy choices in diplomacy and war.