Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହବାସ ଏବଂ ଏକାଠି ନିବାସର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଏହି ଦୁଇର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନ୍ୟଥା ଜାଣନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷକୁ ପରସ୍ପର ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ୟକ୍ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁନଃ ପୁନଃ ଘୋର ନରକରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଥିବା ଉତ୍ତମ ସାଂଖ୍ୟ-ଦର୍ଶନ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିସଂଖ୍ୟାନ। ଏଭଳି ବିବେଚନା କରି ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞମାନେ କୈବଲ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋକ୍ଷ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.