Shloka 44
पज्चविंशो<प्रकृत्यात्मा बुध्यमान इति स्मृत:ः । यदा तु बुध्यते55त्मानं तदा भवति केवल:,वह पचीसवाँ प्रकृतिरूप नहीं है। उससे सर्वथा भिन्न ज्ञानस्वरूप माना गया है। जब वह अपने-आपको प्रकृतिसे भिन्न नित्यचिन्मय जान लेता है, उस समय केवल हो जाता है अर्थात् अपने विशुद्ध परब्रह्मरूपमें स्थित हो जाता है
pañcaviṁśo ’prakṛtyātmā budhyamāna iti smṛtaḥ | yadā tu budhyate ’tmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ ||
ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଆତ୍ମା—‘ଜ୍ଞାତା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେ ପ୍ରକୃତିସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ଜାଣି ସ୍ୱସ୍ୱରୂପରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ସେ ‘କେବଳ’ ହୁଏ—ନିଜ ନିର୍ମଳ ସତ୍ୟରେ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥିତ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Ātman (Puruṣa), counted as the 25th principle, is not a product of Prakṛti. Liberation (kevalatva/kaivalya) arises when one directly realizes the Self as distinct from Prakṛti and abides in its own pure consciousness.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs on metaphysical discrimination: he defines the Self as the knowing principle beyond material nature and states that true realization culminates in ‘kevala’—the Self’s independent, purified establishment in Brahman.