Shloka 23
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामस:
buddhi-dravyeṇa dṛśyeta mano-dīpena loka-kṛt | mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ ||
ଲୋକସ୍ରଷ୍ଟା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା—ମନକୁ ଦୀପକ କରି—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ। ବତ୍ସ! ସେ ପରମାତ୍ମା ମହା ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ତମୋଗୁଣରହିତ; ତେଣୁ ବେଦପାରଗାମୀ ସର୍ବଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ତମୋନୁଦ’—ଅଜ୍ଞାନନାଶକ—ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ନିର୍ମଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନରହିତ, କୌଣସି ଲିଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ—‘ଅଲିଙ୍ଗ’। ଏହିଏ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯୋଗ; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଆଉ କ’ଣ? ଏଭଳି ସାଧନା କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅଜନ୍ମା, ଅଜର-ଅମର ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Realization of the Supreme is possible when the intellect becomes subtle and discriminative, and the mind is made a steady ‘lamp’ for contemplation. The Supreme is beyond ignorance (tamas) and without limiting attributes (aliṅga); yoga is defined here as this direct inner realization of the unborn, deathless Seer.
In the Mokṣa-oriented discourse of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs his listener on contemplative knowledge: how the purified mind and refined intellect enable direct perception of the world-creator, described as beyond darkness and attribute-less, which yogins realize through disciplined practice.