Shloka 57
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप,सत्पुरुष क्षमासे क्रोधका, संकल्पके त्यागसे कामका, सत्त्वगुणके सेवनसे निद्राका, प्रमादके त्यागसे भयका तथा अल्पाहारके सेवनद्वारा पाँचवें श्वास-दोषका नाश करते हैं
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ alpāhāratayā nṛpa | satpuruṣāḥ kṣamayā krodhaṃ saṅkalpake tyāgena kāmaṃ sattvaguṇasevanena nidrāṃ pramādatyāgena bhayaṃ tathā alpāhārasevanadvārā pañcamaśvāsadoṣaṃ nāśayanti ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ନିୟମଶୀଳ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁରୁଷମାନେ ଅଳ୍ପାହାର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ପଞ୍ଚମ’ ଦୋଷକୁ ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି। କ୍ଷମାରେ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରନ୍ତି; ସଙ୍କଳ୍ପ-ତ୍ୟାଗରେ କାମନାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ସେବନରେ ନିଦ୍ରାଲସ୍ୟକୁ ଜୟ କରନ୍ତି; ପ୍ରମାଦ ତ୍ୟାଗରେ ଭୟକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଆହାର-ମିତତାର ଅଭ୍ୟାସରେ ସେମାନେ ଶ୍ୱାସସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଞ୍ଚମ ଦୋଷକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical mastery begins with disciplined habits: patience dissolves anger, renunciation loosens desire, cultivating sattva clears lethargy, abandoning heedlessness removes fear, and moderation in food supports control over deeper physiological-mental disturbances symbolized as a ‘breath-related’ defect.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on practical means of inner restraint. This verse lists specific antidotes—kṣamā, tyāga, sattva-sevana, and avoidance of pramāda—framed as methods by which noble persons eliminate key inner faults.