Shloka 116
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
संहृत्य सर्व निजदेहसंस्थं कृत्वाप्सु शेते जगदन्तरात्मा,नरदेव! यह मैंने तुमसे सांख्यका तत्त्व बतलाया है। इस पुरातन विश्वके रूपमें साक्षात् भगवान् नारायण ही सर्वत्र विराजमान हैं। वे ही सृष्टिकि समय जगत्की सृष्टि और संहारकालमें उसको अपनेमें विलीन कर लेते हैं। इस प्रकार जगत्को अपने शरीरके भीतर ही स्थापित करके वे जगतके अन्तरात्मा भगवान् नारायण एकार्णवके जलमें शयन करते हैं
saṁhṛtya sarvaṁ nijadehasaṁsthaṁ kṛtvāpsu śete jagadantarātmā | naradeva! yad mayā te sāṅkhyasya tattvaṁ prakāśitam | asmin purātane viśvarūpe sākṣād bhagavān nārāyaṇa eva sarvatrādhitiṣṭhati | sa eva sṛṣṭikāle jagataḥ sṛṣṭiṁ karoti saṁhārakāle ca tad ātmany eva līnayati | evaṁ jagat svadehābhyantare nidhāya sa jagadantarātmā bhagavān nārāyaṇa ekārṇave jale śete ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସଂହାର କରି ନିଜ ଦେହମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଜଗତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଜଳରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ହେ ନରଦେବ! ଏହି ହେଉଛି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଥିବା ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ପୁରାତନ ବିଶ୍ୱରୂପରେ ସର୍ବତ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ହିଁ ବିରାଜମାନ। ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ସେ ଜଗତକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳେ ତାହାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ କରି ନେନ୍ତି। ଏହିପରି ଜଗତକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କରି, ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ ନାରାୟଣ ଏକାର୍ଣ୍ଣବର ଜଳରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that Nārāyaṇa is the immanent Lord and inner Self of the universe: He creates the world, withdraws it at dissolution, contains it within Himself, and remains transcendent even while pervading all.
Bhishma, instructing the king (Yudhiṣṭhira) in Śānti Parva, summarizes a cosmological doctrine: at the end of a cosmic cycle the Lord absorbs the universe into His own body and reclines on the primeval waters (ekārṇava), awaiting the next creation.