Shloka 38
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात् स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा
śataṃ sahasrāṇi tatakṣṛtvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt | sa caiva tasmin nivasaty anīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā ||
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତା’ପରେ ଦେହଧାରୀ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ବାର (କିମ୍ବା ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ବର୍ଷ) କ୍ଲେଶ ଭୋଗି ପରେ ‘ହରିତ’ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ଆଦି ନୀଚ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ ମହାଦୁଃଖରେ ବସେ। କିନ୍ତୁ ଯୁଗାନ୍ତରେ ତପର ପ୍ରଭାବରୁ—ଅନ୍ତଃସତ୍ତା ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସ୍ଥିର ହୋଇ—ସେ ସେଇ ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Actions have long-lasting consequences: after prolonged suffering in punitive states, a being may fall into constrained lower births; yet the accumulated force of tapas—understood as austerity and/or ripened past merit and discernment—can eventually protect the self and enable release from danger.
Bhishma describes a post-mortem trajectory: extended torment (interpreted by the tradition as hellish wandering), followed by rebirth in lower, helpless conditions (symbolized by a ‘green’ state), and finally a rescue at the end of an aeon through the protective power of tapas.