Shloka 32
परिव्राजक-आचारः (Conduct of the Wandering Renunciant) — Mahābhārata, Śānti-parva 269
संतोष ही जिसके सुखका मूल है, त्याग ही जिसका स्वरूप है, जो ज्ञानका आश्रय कहा जाता है, जिसमें मोक्षदायिनी बुद्धि--ब्रह्मसाक्षात्काररूप वृत्ति नित्य आवश्यक है, वह संन्यास-आश्रमरूप धर्म सनातन है ।।
santoṣaḥ hi yasya sukhasya mūlaṃ, tyāgaḥ hi yasya svarūpaḥ, yo jñānasyāśraya iti kathyate, yasmin mokṣadāyinī buddhiḥ—brahmasākṣātkārarūpā vṛttiḥ—nityam āvaśyakā; sa saṃnyāsāśramarūpo dharmaḥ sanātanaḥ. sāmānyaḥ kevalo vā yathābalam upāsate. gacchatāṃ gacchatāṃ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati. brahmaṇaḥ padam anvicchan saṃsārān mucyate śuciḥ.
ସନ୍ତୋଷ ଯାହାର ସୁଖର ମୂଳ, ତ୍ୟାଗ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବୁଦ୍ଧି—ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରୂପ ଅନ୍ତର୍ବୃତ୍ତି—ନିତ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ; ସେଇ ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଆଶ୍ରମରୂପ ଧର୍ମ ସନାତନ। ଏହି ଯତିଧର୍ମ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ସହ ସାଧାରଣଭାବେ ହେଉ କି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏକାକୀ ପଥ ହେଉ—ଲୋକେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କ୍ଷେମ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ପଥରେ ଯାଉଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଦୁର୍ବଳ—ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବଶ କରିପାରିନଥିବାରୁ ସାଧନାରେ ଅସମର୍ଥ—ସେ ଏଠି ଶିଥିଳ ହୋଇ ଅଟକି ଯାଏ। ଯେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ଶୁଚି, ସେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି କରି ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
कपिल उवाच
Educational Q&A
Kapila presents saṃnyāsa-dharma as an eternal path grounded in contentment and renunciation, requiring steady Brahman-oriented discernment; those who are pure and capable of mind–sense restraint progress to liberation, while the undisciplined falter.
In Śānti Parva’s instructional setting, Kapila is delivering a doctrinal exposition: he defines the nature of the renunciant dharma, notes it can be practiced independently or alongside other āśrama duties according to capacity, and explains why only the self-controlled succeed on this path to Brahman.