Shloka 6
Daṇḍa, Ahiṃsā, and Proportional Kingship: The Dyumatsena–Satyavān Dialogue (दण्ड-अहिंसा-विवेकः)
आपके कथनानुसार सत्पुरुषोंका आचरण धर्म माना गया है और जिनमें धर्माचरण लक्षित होता है, वे ही सत्पुरुष हैं। ऐसी दशामें अन्योन्याश्रय दोष पड़नेके कारण साध्य और असाध्यका विवेक कैसे हो सकता है? ऐसी दशामें सदाचार धर्मका लक्षण नहीं हो सकता |। दृश्यते हि धर्मरूपेणाधर्म प्राकृतश्चरन् । धर्म चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्,इस लोकमें देखा जाता है कि कितने ही प्राकृत मनुष्य धर्म-से दिखायी देनेवाले अधर्मका आचरण करते हैं और कितने ही अप्राकृत (शिष्ट) पुरुष अधर्म प्रतीत होनेवाले धर्मका अनुष्ठान करते हैं (अत: केवल आचारसे धर्माधर्मका निर्णय नहीं हो सकता)
yudhiṣṭhira uvāca | āpake kathanānusāra satpuruṣāṇāṃ ācaraṇaṃ dharmaḥ manyate, yeṣu ca dharmācaraṇaṃ lakṣyate te eva satpuruṣāḥ | evaṃ sati anyonyāśraya-doṣa-prasaṅgāt sādhya-asādhya-vivekaḥ kathaṃ syāt? evaṃ sati sadācāro dharmasya lakṣaṇaṃ na bhavitum arhati | dṛśyate hi dharma-rūpeṇā-dharmaḥ prākṛtaś caran | dharmaṃ cā-dharma-rūpeṇa kaścid aprākṛtaś caran ||
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଧର୍ମ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମାଚରଣ ଦେଖାଯାଏ ସେମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷ। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଧରିଲେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରୟ-ଦୋଷ ହୁଏ; ତେବେ ସାଧ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟର ବିବେକ କିପରି? ତେଣୁ ସଦାଚାର ମାତ୍ରେ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। କାରଣ ଏହି ଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ—ଅନେକ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଧର୍ମର ରୂପ ଧରିଥିବା ଅଧର୍ମ ଆଚରନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ଶିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଅଧର୍ମ ପରି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣରୁ ଧର୍ମ–ଅଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma cannot be defined solely by ‘what good people do,’ because that definition becomes circular and because appearances can mislead: Adharma may masquerade as Dharma, and true Dharma may look like Adharma. One must apply deeper discernment beyond external custom.
In the Śānti Parva’s ethical discussions, Yudhiṣṭhira challenges a proposed criterion for Dharma—identifying it with the conduct of the virtuous—by pointing out the logical flaw of circular definition and the practical problem that actions can be deceptive in appearance.