Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

तुलाधार-उपदेशः

Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna

अननेर्दूर्धर्षता ज्योतिस्ताप: पाक: प्रकाशनम्‌ | शोको रागो लघुस्तैक्ष्णयं सततं चोर्ध्वभासिता

anagner durdharṣatā jyotis tāpaḥ pākaḥ prakāśanam | śoko rāgo laghutā tīkṣṇatvaṃ satataṃ cordhvabhāsitā ||

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଏହି: ଦୁର୍ଧର୍ଷତା (ସହିବା କଠିନ), ଜ୍ୟୋତି, ତାପ, ପାକ (ସିଜାଇବା/ପକ୍କ କରିବା), ପ୍ରକାଶ କରିବା; ଏବଂ ଶୋକସଦୃଶ ଦାହ, ରାଗସଦୃଶ ଲାଲିମା, ଲଘୁତା, ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଓ ଜ୍ୱାଳାର ସଦା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଉଠି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବା—ଏସବୁ ଅଗ୍ନିର ଲକ୍ଷଣ।

अननेःof fire
अननेः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअनल (अग्नि)
FormMasculine, Genitive, Singular
दूर्धर्षताinvincibility / unassailability
दूर्धर्षता:
Karta
TypeNoun
Rootदूर्धर्षता
FormFeminine, Nominative, Singular
ज्योतिःlight / flame
ज्योतिः:
Karta
TypeNoun
Rootज्योतिस्
FormNeuter, Nominative, Singular
तापःheat
तापः:
Karta
TypeNoun
Rootताप
FormMasculine, Nominative, Singular
पाकःcooking / ripening
पाकः:
Karta
TypeNoun
Rootपाक
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रकाशनम्illumination / making visible
प्रकाशनम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रकाशन
FormNeuter, Nominative, Singular
शोकःburning / grief (here: burning heat)
शोकः:
Karta
TypeNoun
Rootशोक
FormMasculine, Nominative, Singular
रागःredness / glow
रागः:
Karta
TypeNoun
Rootराग
FormMasculine, Nominative, Singular
लघुताlightness
लघुता:
Karta
TypeNoun
Rootलघुता
FormFeminine, Nominative, Singular
तीक्ष्ण्यम्sharpness / intensity
तीक्ष्ण्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootतीक्ष्ण्य
FormNeuter, Nominative, Singular
सततम्always / constantly
सततम्:
TypeIndeclinable
Rootसतत
and
:
TypeIndeclinable
Root
ऊर्ध्वभासिताupward shining / upward blazing
ऊर्ध्वभासिता:
Karta
TypeNoun
Rootऊर्ध्व-भासित (भास् √भास्)
FormFeminine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
A
Agni (fire)

Educational Q&A

The verse teaches recognition of a thing’s svabhāva (intrinsic nature) through its guṇas (observable qualities). Fire is defined not by name but by effects—heat, light, transformation, sharpness, and upward-rising radiance—encouraging ethical discernment by attending to consequences and characteristics.

In Śānti Parva’s instructional setting, Bhīṣma continues a didactic exposition, listing the defining properties of fire (agni) as part of a broader discussion that classifies and explains the qualities of entities in the world for reflective understanding.