Shloka 12
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
नाकालतो भानुरुपैति योगं नाकालतो3स्तंगिरिमभ्युपैति | नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्र: समुद्रो5पि महोर्मिमाली
na kālato bhānur upaiti yogaṃ na kālato ’staṅgirim abhyupaiti | na kālato vardhate hīyate ca candraḥ samudro ’pi mahormimālī ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସମୟରେ ଉଦୟଗିରି ସହ ଯୋଗ ପାଉ ନାହିଁ, ଅସମୟରେ ଅସ୍ତଗିରିକୁ ମଧ୍ୟ ଆଗେଇ ଯାଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଅସମୟରେ ନ ବଢ଼େ, ନ କମେ; ଏବଂ ମହାତରଙ୍ଗରେ ମୁକୁଟିତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅସମୟରେ ଉଠାନ ନେଉ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଜଗତର ମହାଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମୟର ଶାସନାଧୀନ—ନିୟତ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଅଟକାଇ ଫଳକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଆଣିବା ନୁହେଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
That even the greatest forces in nature operate only in accordance with Kāla (Time); therefore a person should practice restraint, patience, and timely action rather than trying to compel results prematurely.
Vyāsa illustrates his counsel with cosmic examples—the sun’s rising/setting, the moon’s waxing/waning, and the ocean’s surging—to show that order and timing govern all processes, implying that human decisions too should align with proper time and dharma.