Shloka 2
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
इन्द्रियेभ्य: परा हार्था अर्थेभ्य: परमं मन: । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मत:,इन्द्रियोंसे उनके विषय बलवान हैं (क्योंकि वे बलात् इन्द्रियोंकोी अपनी ओर आकर्षित कर लेते हैं), उन विषयोंसे मन बलवान है (क्योंकि वह इन्द्रियोंको उनसे हटानेमें समर्थ है)। मनसे बुद्धि बलवान् है (क्योंकि वह मनको वशमें रख सकती है) और बुद्धिसे आत्मा बलवान माना गया है (क्योंकि वह बुद्धिको सम बनाकर स्वाधीन कर सकता है)
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ | manas tu parā buddhir buddher ātmā paro mataḥ ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଷୟମାନେ ଅଧିକ ବଳବାନ, କାରଣ ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଟାଣିନେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ବିଷୟମାନଙ୍କଠାରୁ ମନ ଅଧିକ ବଳବାନ, କାରଣ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ହଟାଇପାରେ। ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଅଧିକ ବଳବାନ, କାରଣ ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସ୍ଥିର କରିପାରେ। ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ, କାରଣ ସେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସମ କରି ସ୍ୱାଧୀନ କରେ।
व्यास उवाच